در ادامه، به سراغ تازهترین آمار درآمدهای نفتی میرویم و بررسی میکنیم رشد ۱۵.۵ میلیارد دلاری تابستان چه نسبتی با شوکهای سیاسی و اقتصادی اخیر دارد. سپس واگرایی معنادار بازارها در سال ۱۴۰۴ را واکاوی میکنیم؛ جایی که سکه و دلار جلو زدند و بورس عقب ماند. از آنجا به تحولات ژئوپلیتیک مواد معدنی میرسیم؛ جنگ خاموشی که میان قدرتهای بزرگ بر سر لیتیوم و عناصر نادر خاکی جریان دارد.
همچنین رأی دیوان عالی آمریکا درباره تعرفههای ترامپ و پیامدهای آن برای بازارهای جهانی را مرور میکنیم، به دلایل اقتصادی بهار عربی میپردازیم و در نهایت، دیپلماسی غیرمتعارف تیم ترامپ را زیر ذرهبین میبریم. پایانبخش برنامه هم معرفی تازهترین شماره «تجارت فردا» با پروندهای درباره دفاع از سرمایهداری است.
رشد فصلی درآمد نفت؛ ۱۵.۵ میلیارد دلار در تابستان ۱۴۰۴
بانک مرکزی در تازهترین آمارهای خود وضعیت نماگرهای اقتصادی در ۶ ماهه نخست امسال را به روز رسانی کرده است. روند درآمدهای نفتی یکی از آمارهای رسمی است توسط بانک مرکزی در این سری گزارشات اعلام میشود. روند این درآمدها از سال ۹۷ تا تابستان ۱۴۰۴ حاکی از آن است که میزان عواید حاصل از نفت در تابستان امسال نسبت به بهار افزایش یافته و به ۱۵.۵ میلیارد دلار رسیده است. البته باید دقت داشت که این درآمدها در مقایسه با تابستان سال گذشته کاهشی ۴۰۰ میلیون دلاری را تجربه کرده است. در سال جاری شوکهای اقتصادی جدی همانند جنگ ۱۲ روزه و فعال شدن مکانیزم ماشه رخ داد که هنوز اثر خود را بر آمارهای فروش نفت نگذاشته است. با تکمیل آمارهای نفتی تا زمستان امسال میتوان به طور قطعی اثر شوکهای اقتصادی بر عواید حاصل از نفت را مورد بررسی قرار داد.
سال واگرایی بازارها؛ چرا سکه جلو زد و بورس عقب ماند؟
سال ۱۴۰۴ برای بازارهای مالی، سال نوسان انتظارات بود؛ رفتوبرگشت میان امید به مذاکره و سایه تنشهای منطقهای، مسیر بازدهیها را شکل داد. در این میان، سکه با رشد بالای صد درصدی بیشترین بازدهی را ثبت کرد؛ نتیجه همزمانی افزایش اونس جهانی و جهش دلار داخلی. این ترکیب باعث شد سکه از دو موتور محرک تغذیه کند و فاصله محسوسی با سایر بازارها بسازد.
دلار نیز با بازدهی حدود ۶۵ درصد، تحت تأثیر تورم، کسری بودجه و نااطمینانی سیاسی در مسیر صعودی قرار گرفت.
در مقابل، بورس با وجود تورم بالا تنها حدود ۴۰ درصد رشد کرد و از خروج نقدینگی، نرخ بهره بالا و ابهام سیاستگذاری آسیب دید. بررسی ماهبهماه نشان میدهد هر زمان ریسکهای سیاسی و تورمی تشدید شده، سرمایهها به سمت طلا و ارز رفتهاند و هر زمان امید به ثبات افزایش یافته، بورس نفس تازه کرده است؛ الگویی که واگرایی امسال را توضیح میدهد.
سرانجام وامهای تکلیفی
محدودیتهایی که هفته گذشته از سوی بانک مرکزی برای «فعالیت بانک مسکن» اعمال شد، مسبوق به سابقه است.
این برای دومین بار بود که بانک دولتی متولی تامین مالی مسکن، از سوی سیاستگذار پولی بخاطر آنچه «برداشت غیرمتعارف از منابع بانک مرکزی» عنوان میشود، «جریمه» شد.
یکبار دیگر در اواخر دهه 90، پرونده «مسکن مهر» باعث همین اعمال قانون شده بود.
هر دو مورد، نتیجه «وام تکلیفی» یا همان تسهیلات دستوری با فرمان دولت است که چون در سمت مقابل، مدیران شبکه بانکی، حاضر به «نه» گفتن به مشتری پرزور و خارج از نوبت، نیستند، مسیر وامدهی به سمتی میرود که منابع محدود سپردهگذاران بانکی بدون اجازه آنها، خرج سفارش دولت میشود.
یکبار برای مسکن مهر و بار دیگر برای مسکنملی.
فرید قدیری، دبیر بخش مسکن روزنامه «دنیایاقتصاد» درباره پیامدهای این اتفاق در بازار مسکن و فشاری که به مشتریان اصلی تسهیلات مسکن وارد میشود، در برنامه تیتر یک توضیح میدهد.
جنگ خاموش بر سر لیتیوم و عناصر نادر خاکی
دنیا وارد دورهای تازه از رقابت ژئوپلیتیک شده؛ دورهای که محور آن نه نفت، بلکه مواد معدنی حیاتی است. لیتیوم، کبالت، نیکل و عناصر نادر خاکی امروز به سوخت استراتژیک فناوریهای نوین، از خودروهای برقی تا صنایع دفاعی، تبدیل شدهاند. در این میان، چین با در اختیار داشتن حدود هفتاد درصد تولید جهانی عناصر نادر خاکی و نزدیک به 90 درصد ظرفیت فرآوری آنها، نقشی تعیینکننده در زنجیره ارزش جهانی دارد. حتی در حوزه عناصر نادر خاکی سنگین، سهم این کشور به حدود نود و پنج درصد میرسد؛ یعنی بخش عمده ارزش افزوده واقعی در مرحله فرآوری داخل چین شکل میگیرد. در مقابل، ایالات متحده آمریکا تلاش میکند با ابزارهایی مانند قانون کاهش تورم آمریکا و ایجاد ائتلافهای تأمینی، وابستگی خود را کاهش دهد. نتیجه این تغییر، گذار از منطق صرفه اقتصادی به منطق امنیت ملی است؛ جایی که فناوری و فرآوری، حتی مهمتر از خود معدن خواهند بود.
تعرفههای ترامپ زیر تیغ دادگاه؛ بازارها در فاز نوسان
حکم اخیر دیوان عالی ایالات متحده درباره تعرفههای تجاری دولت دونالد ترامپ، یکی از مهمترین نقاط عطف سیاست تجاری آمریکاست. دادگاه با رأی ۶ به ۳ اعلام کرد رئیسجمهور نمیتواند با استناد به قانون اختیارات اقتصادی اضطراری، تعرفههای گسترده و جهانی وضع کند؛ تصمیمی که بخش بزرگی از تعرفههای اعمالشده بر واردات از کشورهایی مانند چین، کانادا و مکزیک را از نظر حقوقی زیر سؤال برد.
بازارها بلافاصله واکنش نشان دادند: سهام رشد کرد، بازده اوراق خزانه بالا رفت، دلار نوسان داشت و طلا رفتوبرگشت قیمتی را تجربه کرد. با این حال، اعلام یک تعرفه ۱۰ درصدی جدید تنها چند ساعت بعد از حکم، نشان داد که ابزار تعرفه همچنان در جعبهابزار سیاستگذاران آمریکایی باقی مانده است.
اکنون پرسش اصلی این است که آیا این تغییر مسیر به ثبات میانجامد یا دورهای تازه از عدمقطعیت و نوسان را رقم خواهد زد؟
دلایل غیرسیاسی بهار عربی
بهار عربی به گفته برخی از اقتصاددانان دلایلی غیر از سیاسی و اجتماعی داشت. هرچند که برخی جرقه اولیه آن را خودسوزی یک دستفروشی تونسی میدانند اما به نظر میرسد که شاخصهای اقتصاد توسعه در کشورهای درگیر مطلوب نبوده است. در این قسمت از برنامه تیتریک، سوگل دانائی با استناد به مقاله عطیه وحیدمنش و ارائه او از این مقاله به دلایل اقتصادی بهار عربی پرداخته و برخی آمارها را مرور کرده است.
دیپلماسی آمریکایی بدون دیپلمات
نام «ویتکاف و کوشنر» شاید شبیه یک شرکت حقوقی یا برند ساختمانی به نظر برسد، اما امروز به یکی از بازوهای اصلی دیپلماسی غیرمتعارف دونالد ترامپ تبدیل شده است. استیو ویتکاف، دوست قدیمی ترامپ و فعال حوزه املاک، در کنار جرد کوشنر حالا مأمور پیشبرد پروژههای صلحی هستند که از غزه تا اوکراین و حتی ایران امتداد دارد. آتشبس غزه شکننده است، جنگ اوکراین همچنان ادامه دارد و همزمان گفتوگوهای حساس در ژنو دنبال میشود. این در حالی است که مذاکرات جداگانه با روسیه نیز بدون دستاورد مشخصی پایان یافته است.
منتقدان میگویند تکیه بر منطق معاملاتی و املاکی در سیاست خارجی، جایگزین دیپلماسی حرفهای شده؛ رویکردی که با شعار «صلح از طریق قدرت» پیش میرود. برخی کشورها از این مدل استقبال کردهاند، اما تردیدها درباره توانایی این تیم برای حل بحرانهای پیچیده جهانی همچنان پابرجاست.
شماره 628 تجارت فردا منتشر شد
شماره ۶۲۸ هفتهنامه تجارت فردا با تیتر «دفاع از سرمایهداری» منتشر شد؛ شمارهای که در پرونده ویژه خود به بهانه انتشار کتاب «مانیفست سرمایهداری» میزگردی با حضور یوهان نوربرگ، نویسنده کتاب، و موسی غنینژاد برگزار کرده و نسبت سرمایهداری و آزادی را به بحث گذاشته است.
در بخش تحلیلها، اثر شوکهای اقتصادی بر خانوارها بررسی شده و به این پرسش پرداخته شده که چرا تحصیلات زنان لزوماً به اشتغال منجر نمیشود و تصمیم دونالد ترامپ درباره ایران چه پیامدهایی دارد.
فصل گزارشهای این شماره نیز از تأثیر شبکههای اجتماعی بر اعتمادبهنفس تا نابرابری جهانی و وضعیت کوبا را دربرمیگیرد. همچنین در فصل پروندهها، موضوعاتی چون چشمانداز جوانان، درسهای تاریخی دیپلماسی ایران و آسیبهای نظام آموزشی در شرایط بحرانی بررسی شدهاند. در بخش تحقیق هم دو پرسش مهم درباره اثر اعتراضهای مردمی و سرمایهگذاری بر کودکان فقیر مطرح شده است.
