صندوق بیمه کشاورزان، روستاییان و عشایر در سال ۱۳۸۴ برای گسترش پوشش بیمهای در میان جمعیت روستایی و عشایری کشور تأسیس شد. بر اساس آمار سال ۱۴۰۲، جمعیت روستایی کشور حدود ۲۶.۵ میلیون نفر بوده است. از این تعداد، ۱۴ میلیون نفر در بازه سنی ۱۸ تا ۵۰ سال قرار دارند. با کسر افرادی که تحت پوشش سایر صندوقهای بیمهای هستند، جامعه هدف صندوق به حدود ۹.۳ میلیون نفر میرسد.
دادهها نشان میدهد تنها ۳۱ درصد از جامعه هدف تحت پوشش صندوق قرار دارند. ضریب پوشش در استانهای مختلف نیز تفاوت قابل توجهی دارد؛ بهطوریکه این نسبت در کرمانشاه ۶۳ درصد و در سیستان و بلوچستان ۷ درصد است.
سهم پایین بیمهپردازان فعال
پوشش بیمهای به معنای پرداخت مستمر حق بیمه نیست. با حذف اعضای غیرفعال، میانگین ضریب پوشش بیمهپردازان فعال به ۲۲ درصد کاهش مییابد. به بیان دیگر، از هر ۱۰۰ نفر واجد شرایط عضویت در صندوق، تنها ۲۲ نفر بهطور فعال حق بیمه پرداخت میکنند. پایین بودن تعداد بیمهپردازان فعال، ظرفیت درآمدی صندوق را محدود کرده و بر پایداری بلندمدت آن اثر میگذارد.
بررسیهای مرکز پژوهشهای مجلس نشان میدهد مستمری پرداختی صندوق برای پوشش هزینههای زندگی کافی نیست. در سطح هشتم بیمهای، مستمری حدود ۵۴ درصد هزینههای زندگی را پوشش میدهد و این نسبت در سطح اول به ۱۳ درصد میرسد. در استان سیستان و بلوچستان نیز با وجود وضعیت بهتر در برخی سطوح بیمهای، مستمری سطح اول تنها حدود ۲۵ درصد هزینههای زندگی را تأمین میکند. این ارقام نشان میدهد رشد مستمریها با افزایش هزینههای زندگی و تورم همگام نبوده است.
کاهش نسبت پشتیبانی و وابستگی به منابع دولتی
نسبت پشتیبانی، تعداد بیمهپردازان به ازای هر مستمریبگیر را نشان میدهد. این شاخص از حدود ۵۲۰ در سالهای ابتدایی فعالیت صندوق به ۹.۵ در سال ۱۴۰۲ کاهش یافته است. برآوردها نشان میدهد در صورت تداوم روند فعلی، این نسبت تا سال ۱۴۲۲ به حدود ۴ خواهد رسید. همزمان، نسبت پشتیبانی مالی نیز روند نزولی داشته است. افزایش تعداد مستمریبگیران و کاهش رشد بیمهپردازان جدید، فشار مالی صندوق را افزایش داده است. در ساختار تأمین مالی صندوق، ۱۰ درصد از ۱۵ درصد حق بیمه بر عهده دولت و ۵ درصد بر عهده بیمهشده است. تأخیر دولت در پرداخت سهم خود طی سالهای اخیر، منابع مالی صندوق را تحت فشار قرار داده است.
بدهی دولت و چشمانداز مالی صندوق
بر اساس آمارهای موجود، بدهی دولت به صندوق بیمه کشاورزان، روستاییان و عشایر به ۲۴ هزار و ۸۰۰ میلیارد تومان رسیده است. همچنین گزارشهای اکچوئری نشان میدهد صندوق در پایان سال ۱۴۰۱ با کسری مالی ۲۵.۵ هزار میلیارد تومانی مواجه بوده است.
مجموع این شاخصها نشان میدهد که صندوق با وجود وضعیت مناسبتر نسبت به بسیاری از صندوقهای بازنشستگی کشور، با چالشهای ساختاری در حوزه پوشش بیمهای، کفایت مستمری، نسبت پشتیبانی و تأمین مالی مواجه است. تداوم این روند میتواند پایداری مالی صندوق را در سالهای آینده با ریسک مواجه کند.
