در شرایطی که اقتصاد جهانی با تنشهای ژئوپلیتیک، جنگها و شوکهای انرژی مواجه است، میزان تابآوری بازارهای سرمایه به یکی از مهمترین شاخصهای سلامت اقتصادی کشورها تبدیل شده است. بررسی رفتار بازارهای آسیایی در پی تشدید تنشها در خاورمیانه و افزایش شدید قیمت نفت نشان میدهد که همه بورسها به یک اندازه در برابر شوکهای خارجی آسیبپذیر نیستند.
مقایسه عملکرد سه بازار مهم آسیایی یعنی ژاپن، کرهجنوبی و تایوان نشان میدهد که بورس تایوان در برابر این شوکها عملکرد مقاومتری داشته است. شاخصهای اصلی این بازارها در اواخر فوریه به سقف تاریخی رسیده بودند و در پی افزایش ریسکهای ژئوپلیتیک وارد فاز اصلاح شدند. در این میان، شاخص نیکی ژاپن حدود ۱۰.۴ درصد و شاخص کوسپی کرهجنوبی حدود ۱۶.۷ درصد از اوج خود عقبنشینی کردند، در حالی که شاخص تایکس تایوان تنها حدود ۹.۳ درصد افت را تجربه کرد.
این تفاوت در میزان افت بازارها، پرسش مهمی را مطرح میکند: چه عواملی باعث میشود یک بازار سرمایه در برابر شوکهای خارجی مقاومتر باشد؟
۱. نقش شرکتهای فناوری پیشرفته در افزایش تابآوری بازار
یکی از مهمترین دلایل مقاومت بورس تایوان، حضور قدرتمند شرکتهای فناوریمحور با ارزش افزوده بالا است. شرکت TSMC بهعنوان بزرگترین تولیدکننده تراشه در جهان، نقشی تعیینکننده در ساختار بازار سرمایه تایوان دارد. این شرکت به تنهایی حدود ۴۴ درصد ارزش کل بازار بورس تایوان را در اختیار دارد و درآمد سالانه آن در سال ۲۰۲۵ به حدود ۳.۸ تریلیون دلار تایوان رسیده است.
ویژگی مهم شرکتهایی از این دست آن است که محصولات آنها در زنجیره جهانی فناوری جایگاه استراتژیک دارد و تقاضای جهانی برای آنها نسبتاً پایدار است. چنین شرکتهایی معمولاً از حاشیه سود بالا و مزیت رقابتی جهانی برخوردارند و به همین دلیل سرمایهگذاران نیز در دورههای بحران تمایل کمتری به خروج از آنها دارند. همین موضوع سبب میشود بازارهایی که میزبان شرکتهای فناوری پیشرفته هستند، در برابر شوکهای خارجی مقاومت بیشتری از خود نشان دهند.
در مقابل، بسیاری از بازارهای نوظهور از جمله بورس ایران ساختاری مبتنی بر صنایع خاممحور دارند. بخش قابل توجهی از ارزش بازار سرمایه ایران به شرکتهای فعال در حوزه نفت، پتروشیمی، فلزات اساسی و مواد اولیه اختصاص دارد. این صنایع به طور مستقیم تحت تأثیر نوسانات قیمت جهانی کالاها قرار دارند و به همین دلیل در زمان شوکهای اقتصادی یا سیاسی، سودآوری آنها با عدم قطعیت بیشتری مواجه میشود. وابستگی بالای بازار سرمایه به چنین صنایعی میتواند میزان نوسان و آسیبپذیری بازار را افزایش دهد.
۲. قدرت قیمتگذاری شرکتها
عامل مهم دیگری که در تابآوری شرکتها و در نتیجه بازار سرمایه نقش دارد، قدرت قیمتگذاری است. شرکتهایی که در بازارهای جهانی از موقعیت رقابتی قوی برخوردارند، معمولاً میتوانند افزایش هزینههای تولید را به مشتریان منتقل کنند. در شرایطی مانند جنگ یا بحران انرژی که قیمت مواد اولیه و انرژی افزایش مییابد، چنین شرکتهایی قادرند با افزایش قیمت محصولات خود، حاشیه سود را حفظ کنند. در مورد شرکتهایی مانند TSMC، تقاضای بالا برای تراشهها و موقعیت شبهانحصاری در بازار جهانی باعث شده است که این شرکتها قدرت قابل توجهی در تعیین قیمت داشته باشند. بنابراین حتی با افزایش هزینه انرژی یا مواد اولیه، سودآوری آنها به شدت آسیب نمیبیند.
در بورس ایران، بسیاری از شرکتها با نظام قیمتگذاری دستوری مواجه هستند و امکان انتقال افزایش هزینهها به مشتریان را ندارند. این موضوع در زمان بحرانهای اقتصادی میتواند حاشیه سود شرکتها را کاهش داده و در نهایت به افت شدید قیمت سهام منجر شود. از این منظر، اصلاح نظام قیمتگذاری و افزایش آزادی عمل بنگاهها میتواند یکی از پیششرطهای تقویت مقاومت بازار سرمایه باشد.
۳. ترکیب سرمایهگذاران و نقش سرمایهگذاران داخلی
عامل دیگری که در مقاومت بورس تایوان نقش داشته، ترکیب سرمایهگذاران است. طی سالهای اخیر، سرمایهگذاران خارجی به دلیل تنشهای ژئوپلیتیک با چین بخشی از سرمایه خود را از بازار تایوان خارج کرده بودند. در نتیجه، در زمان وقوع شوکهای جدید، فشار فروش خارجی کمتر از انتظار بود.
از سوی دیگر، سرمایهگذاران خرد داخلی در بازار تایوان حضور پررنگی دارند و در دورههای اصلاح بازار اغلب نقش خریدار را ایفا میکنند. حتی گزارشهایی منتشر شده که نشان میدهد بانکهای بزرگ تایوان در یک هفته بیش از ۷۰ میلیارد دلار تایوان سهام خریداری کردهاند.
برای بورس ایران نیز تقویت حضور سرمایهگذاران داخلی بلندمدت و نهادهای مالی میتواند نقش مهمی در کاهش نوسانات شدید بازار داشته باشد.
۴. ثبات و اعتماد به سازوکار بازار
در نهایت، اعتماد سرمایهگذاران به تداوم فعالیت بازار سرمایه نیز نقش مهمی در رفتار آنها در زمان بحران دارد. در بازارهایی که سرمایهگذاران از استمرار فعالیت بازار و عدم مداخلات ناگهانی اطمینان دارند، واکنشها معمولاً منطقیتر و کمتر هیجانی است. در مقابل، هرگونه تردید درباره ثبات سازوکار بازار میتواند به تشدید رفتارهای احتیاطی و خروج سریع سرمایه منجر شود.
مجموع این عوامل نشان میدهد که تابآوری بازار سرمایه صرفاً به متغیرهای کوتاهمدت اقتصادی وابسته نیست، بلکه به ساختار عمیق اقتصاد و ترکیب شرکتهای حاضر در بازار مرتبط است. تجربه تایوان نشان میدهد حضور شرکتهای فناوری پیشرفته، قدرت قیمتگذاری بنگاهها، ترکیب متوازن سرمایهگذاران و اعتماد به سازوکار بازار از جمله مهمترین عواملی هستند که میتوانند مقاومت بازار سرمایه را در برابر شوکهای خارجی افزایش دهند. برای بورس ایران نیز حرکت به سمت توسعه صنایع دانشبنیان، کاهش وابستگی به خامفروشی، اصلاح نظام قیمتگذاری و تقویت اعتماد سرمایهگذاران میتواند مسیر افزایش تابآوری بازار سرمایه را هموار کند.
