به گزارش اکوایران، دوحه با موفقیت در برابر فشار کسانی که میخواستند این کشور میانجیگری را کنار بگذارد و بهسوی گزینههای نظامی علیه تهران حرکت کند، مقاومت کرد.
ماهها تلاش دیپلماتیک که در تیترهای خبری نمیآمدند
به گزارش نشریه میدل ایست آی، با امضای رسمی یادداشت تفاهم میان ایالات متحده و ایران برای تعلیق خصومتها در همه جبههها، اکنون همه نگاهها به این دوخته شده است که آیا این توافق میتواند دوام بیاورد یا نه.
بازگشت نام قطر به مرکز تحولات دیپلماتیک منطقه، همزمان با افزایش نشانههای توافق میان ایران و آمریکا، بار دیگر توجهها را به نقش ویژه دوحه در معادلات خاورمیانه جلب کرده است. کشوری که طی سالهای گذشته بارها در پروندههای حساس منطقهای نقش میانجی را ایفا کرده، اکنون نیز در تلاش است تا به تسهیل روند مذاکرات و کاهش تنشها کمک کند.
این توافق همه مسائل بنیادی موجود را حلوفصل نمیکند، بلکه چارچوبی برای مذاکرات آینده درباره برنامه هستهای ایران ایجاد میکند؛ مذاکراتی که همچنان ممکن است روند دیپلماتیک را از مسیر خارج کند. افزون بر این، این پرسش نیز مطرح است که آیا این توافق میتواند در برابر تلاشهای اسرائیل برای نابود کردن چشمانداز صلح از طریق ادامه جنگ تهاجمی خود در لبنان مقاومت کند یا خیر.
با وجود این چالشها، امضای این توافق گامی بزرگ در مسیر درست برای دستیابی به یک راهحل مذاکرهشده جهت پایان دادن به مهمترین بحران جهانی قرن بیستویکم به شمار میرود.
پشت تیترهای خبری، توافق این هفته حاصل ماهها تلاش دیپلماتیک صبورانه و تدریجی از سوی چندین کشور و سازمان است. پاکستان به دلیل رهبری مداوم و روشن خود در میانجیگری چندجانبه که روندی شامل دو طرف قدرتمند و پیشبینیناپذیر درگیر را در میان فشار عظیم افکار عمومی جهانی حفظ کرد، شایسته اعتبار فراوانی است. این کشور همچنین موفق شد جبههای دیپلماتیک متشکل از ترکیه، عربستان سعودی و مصر را شکل دهد.
نکته قابل توجه آنکه به نظر میرسد پاکستان از شیوه قطر الهام گرفته و با استفاده از مجموعه منحصربهفردی از روابط و کانالهای ارتباطی خود، بهعنوان واسطهای مؤثر عمل کرده است.
رویکردی عملگرایانه
در کنار پاکستان، قطر نیز نقش مهمی در میانجیگری توافق ایران و آمریکا ایفا کرد. طی هفته گذشته، هیئتهای قطری دو بار برای گفتوگو با مقامهای ایرانی در تهران فرود آمدند؛ از جمله ۱۷ ساعت مذاکرات فشرده در طول روز یکشنبه که در نهایت به توافق انجامید.
دونالد ترامپ در یک دیدار دوجانبه با امیر قطر، شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، در فرانسه، در تاریخ ۱۶ ژوئن ۲۰۲۶ شرکت میکند/عکس از خبرگزاری رویترز
قرار است در طول این هفته نیز گفتوگوهای بیشتری در دوحه برگزار شود. درحالیکه جایگاه قطر بهعنوان میانجی در منازعات جهانی در سالهای اخیر بهشدت افزایش یافته و این کشور حوزه خلیج فارس توانایی خود را در بهرهگیری از نفوذ راهبردی و رویکردی عملگرایانه به صلحسازی نشان داده است، نقش آن در توافق اخیر ممکن است برای برخی ناظران غافلگیرکننده باشد.
در آستانه جنگ، عمان و قطر بهطور مشترک مجموعهای از مذاکرات میان هیئتهای آمریکایی و ایرانی را میانجیگری کردند. عمان نقش تسهیلکننده را بر عهده داشت، درحالیکه قطر نقش واسطه را ایفا میکرد و پیامها را میان دو طرف منتقل میساخت.
جاناتان پاول، مشاور امنیت ملی بریتانیا، در آن زمان بر این باور بود که توافق در دسترس است. بااینحال، این تلاشها زمانی بهطور ناگهانی فروپاشیدند که آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه حملات خود علیه ایران را آغاز کردند. آغاز درگیریها باعث شد کشورهای خلیج فارس به خطوط مقدم جنگی کشیده شوند که آمریکا و اسرائیل آن را برگزیده بودند. قطر بهویژه ضربهای سنگین متحمل شد، زیرا حملات ایران به تأسیسات انرژی این کشور ۱۷ درصد از ظرفیت صادرات گاز طبیعی مایع آن را برای مدت حداکثر پنج سال از بین برد.
درحالیکه ایران هر روز حملاتی انجام میداد، زیرساخت میانجیگریای که قطر و عمان طی چند سال با صبر و حوصله بنا کرده بودند، مستقیماً هدف قرار گرفت. برخی ناظران، با توجه به تهدید جدی جنگ فراگیر منطقهای برای کشورهای خلیج فارس، اعتبار و عقلانیت موضع دیپلماتیک این دو کشور را زیر سؤال بردند.
انتخابی عقلانی
این زمینه، نقش فزاینده قطر در مذاکرات آمریکا و ایران را بیش از پیش شگفتانگیز میکند. در ۲۴ مارس، قطر رسماً خود را از تلاشهای جاری برای میانجیگری دور کرد و در عوض بر حفاظت از کشور در برابر حملات ایران تأکید نمود؛ اما هنگامیکه آتشبسی که در ۸ آوریل امضا شده بود، در هفتههای اخیر شروع به فرسایش کرد، قطر بار دیگر برای میانجیگری در گفتوگوهای آمریکا و ایران وارد عمل شد و هیئتی ایرانی در اواخر ماه مه به دوحه سفر کرد.
بدین ترتیب، قطر بار دیگر نقش دیرینه خود در دیپلماسی رفتوبرگشتی را از سر گرفت، درحالیکه پاکستان رهبری کلی روند تسهیل مذاکرات را بر عهده داشت.
دونالد ترامپ در یک دیدار دوجانبه با امیر قطر، شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، در فرانسه، در تاریخ ۱۶ ژوئن ۲۰۲۶ شرکت میکند/عکس از خبرگزاری رویترز
اینکه قطر اساساً دوباره به میز مذاکرات بازگشت، درحالیکه به خاطر همین میانجیگری هدف حمله قرار گرفته بود و تنها چند هفته پیش بهصورت علنی از این روند فاصله گرفته بود، نشاندهنده نکتهای است که منتقدان آن همواره نادیده گرفتهاند.
میانجیگری قطر در برابر فشار کسانی مقاومت کرد که میخواستند این کشور روابط خود با ایران را قطع کند و بهدنبال گزینههای نظامی برود.
بااینحال، پس از بیش از یک ماه جنگ، آمریکا و اسرائیل نتوانستند ضربهای قاطع به حکومت ایران وارد کنند. انتظار اینکه افزایش بیشتر توان نظامی کشورهای کوچک خلیج فارس میتوانست موازنه میدان نبرد را تغییر دهد، کاملاً غیرواقعبینانه است.
در مقابل، میانجیگری و دیپلماسی همواره قویترین برگهای قطر بودهاند. هزینه اقدام دیپلماتیک در مقایسه با هزینههای عظیم مالی و انسانی جنگ بسیار ناچیز است.
برخی میخواستند قطر پا را فراتر بگذارد: ارتباط خود با تهران را قطع کند و برای حفاظت از حرمت میانجیگری، خواستار اقدام بینالمللی شود. اما میانجیای که آشکارا علیه یکی از طرفها موضع بگیرد، دیگر میانجی نیست.
اگر قطر خطوط ارتباطی خود با ایران را قطع میکرد، همان دارایی اصلی خود ــ یعنی ارتباط باز با هر دو طرف را از دست میداد؛ داراییای که چند هفته بعد امکان دستیابی به توافق را فراهم کرد.
برای یک کشور کوچک، دیپلماسی راهبردِ ناتوانان نیست؛ بلکه انتخاب عقلانیِ بازیگری است که دقیقاً میداند چه چیزهایی را میتواند و چه چیزهایی را نمیتواند تغییر دهد.
امکان استفاده ایران از بخشی از داراییهای بلوکه شده
نشریه والاستریت ژورنال نیز در گزارشی مینویسد: آمریکا و قطر برای فراهم کردن دسترسی ایران به میلیاردها دلار دارایی مسدودشده همکاری میکنند این طرح به ایران اجازه خواهد داد از بخشی از داراییهای مسدودشده خود برای خرید کالاهای بشردوستانه استفاده کند.
توافق انجامشده میان ایالات متحده و ایران، تنگه هرمز را بازگشایی کرد/عکس از امیرحسین خورگوی از خبرگزاری وانا
افراد آگاه اعلام کردند که ایالات متحده در حال همکاری با قطر بر روی طرحی است که بر اساس آن میلیاردها دلار از داراییهای مسدودشده ایران برای هزینههای بشردوستانه در دسترس تهران قرار گیرد؛ اقدامی که بهعنوان یکی از نخستین مشوقهای مالی در چارچوب توافق تازه امضاشده برای پایان دادن به جنگ مطرح شده است.
این طرح که هنوز نهایی نشده، با هدف فراهم کردن امکان دسترسی ایران به قدرت خرید بخشی از حدود ۱۰۰ میلیارد دلار دارایی نقدی مسدودشده این کشور در سراسر جهان تدوین شده است. این روند قرار است با ۶ میلیارد دلار از داراییهای ایران که در قطر نگهداری میشود آغاز شود.
بر اساس این توافق، قطر اجازه خواهد داد که ایران با استفاده از منابع برداشتشده از داراییهای مسدودشده خود، اقدام به خرید مواد غذایی، دارو و دیگر کالاهای بشردوستانه کند. این خریدها از سوی بانک مرکزی ایران سفارش داده خواهد شد و منابع مالی آن عمدتاً از درآمدهای نفتی ایران تأمین میشود که بهدلیل تحریمها در خارج از کشور مسدود شدهاند.
این افراد آگاه گفتند که بخش عمده این داراییها حاصل فروش نفت ایران است که به واسطه تحریمها در حسابهای خارجی بلوکه شده و اکنون قرار است برای تأمین نیازهای بشردوستانه مورد استفاده قرار گیرد.
یک امتیاز ملموس
این سازوکار میتواند الگویی برای نحوه برخورد با سایر منابع مالی مسدودشده ایران در سراسر جهان فراهم کند و همچنین آغازگر نخستین بخش از ۲۴ میلیارد دلار دارایی بلوکهشدهای باشد که تهران خواهان آزادسازی هرچه سریعتر آن است؛ موضوعی که به گفته برخی از افراد مطلع، از اهداف اصلی ایران به شمار میرود.
یک زن ایرانی در خیابانی راه میرود؛ پس از آنکه مقامات آمریکایی و ایرانی اعلام کردند برای پایان دادن به جنگ و بازگشایی تنگه هرمز به توافق رسیدهاند، در تهران، ایران، ۱۵ ژوئن ۲۰۲۶/عکس از مجید عسگریپور از خبرگزاری وانا
بااینحال، ایران همچنان باید با این سازوکار موافقت کند. به گفته این افراد، این طرح تنها یکی از ایدههای متعددی است که انتظار میرود واشنگتن طی دو ماه آینده و در جریان مذاکرات هستهای با تهران، پس از توافق برای توقف جنگ و بازگشایی تنگه هرمز، مطرح کند.
صنم وکیل، مدیر برنامه خاورمیانه در اندیشکده چتم هاوس در لندن، در این رابطه گفت: «حتی آزادسازی محدود داراییها هم همزمان نقش یک شریان اقتصادی و یک پیام سیاسی برای تنشزدایی را ایفا میکند.» او افزود: «این یکی از معدود مشوقهای ملموسی است که ایران میتواند از واشنگتن به دست آورد تا ارزش پول ملی خود را تثبیت کند و فشارهای اقتصادی داخلی را کاهش دهد.»
ایران چه درآمدهایی به دست میآورد؟
بر اساس توافقی که ترامپ روز چهارشنبه امضا کرد، ایالات متحده متعهد شده است که داراییهای مسدودشده ایران را «بهطور کامل برای استفاده در دسترس قرار دهد» و سازوکاری را برای تحقق این هدف مورد مذاکره قرار دهد.
یک مقام آمریکایی این هفته گفت که تا زمانی که ایران بهصورت سازنده در مذاکرات مشارکت کند، این منابع مالی در اختیار تهران قرار خواهد گرفت.
ترتیبات مورد بحث با قطر، علاوه بر میلیاردها دلاری است که انتظار میرود ایران از محل فروش نفت به دست آورد؛ درآمدهایی که واشنگتن موافقت کرده است بلافاصله پس از امضای توافق در روز چهارشنبه امکان دسترسی به آنها فراهم شود.
در هر دو مورد، ایالات متحده پذیرفته است که برای تسهیل این تراکنشها، تحریمها را تعلیق کند و مجوزهای لازم را صادر نماید.
منتقدان این توافق میگویند که پیش از آنکه ایران امتیازی در زمینه برنامه هستهای خود بدهد، مزایای مالی بزرگی در اختیار تهران قرار گرفته است.
جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، و دیگر مدافعان توافق استدلال میکنند که این توافق از طریق بازگشایی این آبراه راهبردی، فشار بر اقتصاد جهانی را کاهش میدهد، از گسترش درگیری جلوگیری میکند و همزمان منافع مالی ایران را تا زمان پیشرفت در اجرای خواستههای آمریکا محدود نگه میدارد.
ایران چگونه به منابع خود دسترسی پیدا خواهد کرد؟
سازوکاری که در حال حاضر با قطر در دست بررسی است، به آمریکا امکان میدهد نظارت بیشتری بر خریدهای ایران داشته باشد و همچنین اهرم فشار بیشتری بر توانایی تهران برای استفاده از داراییهای مسدودشدهاش در اختیار واشنگتن قرار دهد.
زنی پرچم ایران را در تهران، ایران، در تاریخ ۱۴ ژوئن ۲۰۲۶ حرکت میدهد/عکس از وحید سالمی آسوشیتدپرس
ترامپ روز چهارشنبه در نشست گروه هفت در فرانسه به خبرنگاران گفت: «ما پول آنها را گرفتهایم. این پول ما نیست؛ پول خودشان است و ما آن را مسدود کردهایم. فکر میکنم در مقطعی ناچار خواهیم شد آن را پس بدهیم.»
این منابع مالی که عمدتاً از محل فروش نفت حاصل شدهاند، به دلیل تحریمها در کشورهایی مانند چین، هند، عراق و قطر مسدود شدهاند. در سال ۲۰۲۳، دولت بایدن معافیتی از تحریمها صادر کرد که اجازه میداد ۶ میلیارد دلار از درآمدهای نفتی ایران از کره جنوبی، کشوری که این نفت را خریداری کرده بود، به قطر منتقل شود. این اقدام بخشی از توافقی بود که در ازای آن ایران پنج شهروند آمریکایی زندانی را آزاد کرد. قرار بود این منابع صرف خرید کالاهای بشردوستانه برای ایران شود، اما دولت بایدن پس از حملات ۷ اکتبر ۲۰۲۳ حماس به جنوب اسرائیل، این وجوه را در قطر مسدود کرد.
به گفته افراد آگاه، مذاکرات برای آزادسازی این منابع مالی از اواخر ماه مه آغاز شد؛ زمانی که محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و مذاکرهکننده ارشد ایران، در رأس هیأتی به دوحه سفر کرد تا درباره جزئیات این سازوکار گفتوگو کند. این افراد میگویند این مذاکرات به احیای روند گفتوگوها و ایجاد شتاب تازه برای دستیابی به یادداشت تفاهم کمک کرده است.
ایران در بحبوحه یک بحران شدید اقتصادی، تورم افسارگسیخته و سقوط ارزش پول ملی، بهشدت به دسترسی به ارز خارجی برای تأمین کالاهای مورد نیاز خود احتیاج دارد؛ بااینحال، تحلیلگران معتقدند که هرچند دسترسی به داراییهای بلوکهشده مفید است، اما بازسازی اقتصاد ایران مستلزم کاهش گسترده تحریمها خواهد بود؛ اقدامی که ترامپ و دیگر مقامهای ارشد آمریکایی تأکید کردهاند تنها در صورتی رخ خواهد داد که ایران به خواستههای آمریکا درباره برنامه هستهای خود پاسخ مثبت دهد.
ایالات متحده اکنون آمادگی بیشتری برای انعطاف در زمینه دسترسی ایران به داراییهای مسدودشده نشان داده است. یک مقام ارشد دولت آمریکا روز چهارشنبه گفت که اگر ایران مفاد یادداشت تفاهم را اجرا کند، به این داراییها دسترسی خواهد یافت و در صورت آنچه او «رفتار مناسب» توصیف کرد، از جمله تحویل ذخایر اورانیوم غنیشده، امتیازات بیشتری نیز دریافت خواهد کرد.
