به گزارش اکوایران، به نظر میرسد جنگی که شش ماه پیش از این ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران آغاز کردند، وارد یک مقطع حیاتی و آبستن از بحران شده و عدم قطعیت در مورد آینده این درگیری، بازارهای بینالمللی و ثبات منطقهای را در هالهای از ابهام قرار داده است.
یادداشت تفاهمی که در ۱۷ ژوئن بین ایران و ایالات متحده امضا شد، جنگی را که از ۲۸ فوریه آغاز شده بود، موقتا متوقف کرد. اما کمتر از یک ماه پس از آن درگیریها از سرگرفته شد و اکنون آتشبس عملا فروپاشیده است.
نقطه استراتژیک تنگه هرمز در مرکز این بحران طولانی مدت قرار دارد. با شروع دوباره درگیریها، این آبراه حیاتی دوباره مسدود شده و صادرات جهانی نفت و گاز طبیعی مایع را مختل شده و قیمت انرژی را به شدت افزایش یافته است.
خبرگزاری رویترز روز جمعه گزارش داد دادههای کشتیرانی نشان میدهد که ترافیک از طریق تنگه هرمز بین دوشنبه تا پنجشنبه به ۳۳ کشتی کاهش یافته که نسبت به ۵۰ کشتی در هفته گذشته کاهش یافته است. رویترز با استناد به دادههای شرکت ردیابی کشتی کپلر، اعلام کرد که تنها چهار کشتی روز پنجشنبه از این تنگه عبور کردهاند، از جمله کشتی نفتکش بسیار بزرگ نیسوس کیا که حدود دو میلیون بشکه نفت خام بصره را در عراق حمل میکرد. از سه کشتی باقی مانده، دو کشتی حامل گاز مایع و یک کشتی فلهبر کوچک بودند. تنها شش تانکر نفت خام این هفته از این تنگه خارج شدهاند.
اکوایران: برای سالها جهان غرب از برنامه هستهای ایران در هراس بود. اما پنج ماه پس از آغاز جنگ، تهران آموخته که پیش از این هم سلاحی مهیب در اختیار داشته است: جغرافیا و قدرت آتشی که اجازه کنترل بالفعل تنگه هرمز را ایجاد میکند و مسدود کردن آن اهرم فشار عظیمی بر دشمنان در اختیارش قرار داده است.
سیبیاس نیوز هم گزارش داده که ایران و عمان در خصوص چارچوب کلی پیشنهادی برای بازگشایی تنگه هرمز به توافق رسیدهاند و ممکن است این توافق در روزهای آینده اعلام شود. بر اساس این گزارش، این طرح موقت ۶۰ روزه، امکان ازسرگیری تردد کشتیهای تجاری در یکی از پرترددترین آبراههای جهان را فراهم میکند. بنابر این گزارش قرار است دو طرف پس از توافق اولیه، برای دستیابی به توافقی بلندمدت هم تلاش کنند.
کاظم غریب آبادی، معاون امور حقوقی و بینالمللی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران هم چهارشنبه شب از نزدیک شدن تفاهم ایران و عمان درباره ترتیبات جدید تردد کشتیهای تجاری در تنگه هرمز به مرحله نهایی خبر داده، اما تاکید کرد که این تفاهم به معنای بازگشایی کامل تنگه هرمز نیست و تا زمانی که ایالات متحده محاصره بنادر ایران و محدودیتهای اعمالشده بر تردد دریایی به مقصد این کشور را لغو نکند، تنگه هرمز بازگشایی نخواهد شد. غریب آبادی در مصاحبه با ایرنا درباره اخذ هزینه از کشتیها گفت «در یادداشت تفاهم اسلام آباد پیشبینی شده بود که ظرف ۶۰ روز پس از امضا، ایران هزینهای دریافت نکند.» او در ادامه گفت در تفاهم جدید نیز «این مسئله نیز تماما به فاز دوم و تصمیم مقامات عالی نظام برای ورود به فاز دوم و اینکه تنگه باز بشود یا نشود، بستگی دارد».
دیوار فولادی، بریدن سر و سیگنالهای متناقض
با این همه، با توجه به اینکه مسیرهای دیپلماتیک غیرمستقیم - به ویژه با میانجیگری عمان - اکنون در تلاش برای تأمین یک مسیر ترانزیت موقت ۶۰ روزه هستند، به نظر میرسد اختلافات اساسی در مورد حاکمیت و امنیت منطقهای، بنبست فعلی را برای ماهها طولانیتر میکند.
دیوارنگاره در تهران با موضع جنگ، ۳ اوت ۲۰۲۶/ عکس از خبرگزاری وانا
به نوشته الجزیره، در میدان، ایالات متحده همچنان به حفظ موضع تهاجمی خود ادامه میدهد. فرماندهی مرکزی ایالات متحده اخیراً از تغییر مسیر ۴۸ کشتی تجاری، توقیف دو کشتی و از کار انداختن دو کشتی دیگر به عنوان بخشی از محاصره دریایی شدید خود علیه ایران خبر داده است. دونالد ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده، این را به عنوان یک «دیوار فولادی» تسلیمناپذیر توصیف کرد و خواستار تسلیم کامل تهران یا یک توافق جامع قبل از کاهش فشار شد.
ترامپ به صراحت به تهران هشدار داد که مذاکرات فعلی «آخرین فرصت قبل از بریدن سر» است. با این حال، وزارت خزانهداری ایالات متحده همزمان تحریمهای سه شرکت هواپیمایی مرتبط با سپاه پاسداران را لغو کرد و سیگنالهای متناقضی در مورد قصد واشنگتن به تهران ارسال کرد.
به گفته یک کارشناس مسائل بینالملل، ایران پیش از انتخابات میاندورهای ایالات متحده در ماه نوامبر، با دقت در حال سنجش آسیبپذیریهای واشنگتن، از جمله ذخایر موشکی تخلیه شده و هزینه سیاسی جنگ است. بنابراین، هشدار ترامپ در تهران بیشتر به عنوان فشار روانی برای وادار کردن ایران به امتیازدهی تلقی میشود تا تهدید قریبالوقوع حملهی نظامی، هر چند نمیتوان خطر تشدید درگیری نظامی را به طور کامل کنار گذاشت.
تهران الگوی آشنایی در رویکرد ترامپ میبیند. در محاسبات تهران، اگر ایران عقبنشینی کند، او احتمالاً فشار را افزایش داده و امتیازات بیشتری درخواست خواهد کرد. اما اگر ایران محکم بایستد و تمایل به تشدید تنش نشان دهد، ترامپ در نهایت به دلیل وجود محدودیتهای واقعی عقبنشینی خواهد کرد. مکث ایجاد شده کنونی به واسطه مذاکره با عمان، مقداری از فشار فوری را از ایران برمیدارد و به آن اجازه میدهد تا بدون تسلیم شدن در موقعیت خود در تنگه هرمز، نیات واشنگتن را آزمایش کند.
وضعیت بسیار پیچیده
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، به صراحت مذاکرات مستقیم با ایالات متحده را تکذیب، اما تأیید کرده که مذاکرات با عمان به مدت دو ماه برای ایجاد یک مسیر ترانزیت امن موقت که از آبهای سرزمینی ایران و عمان استفاده میکند، در حال انجام است. علاوه بر این، سید محمد اتابک، وزیر تجارت ایران، اخیراً به پاکستان سفر کرده تا مسیرهای جایگزین ترانزیت کانتینری را برای دور زدن محاصره دریایی ایالات متحده بررسی کند.
سه مسیر تردد دریایی در تنگه هرمز/ منبع: سیانان
به گفته محمد صادقیان، مدیر مرکز عربی مطالعات ایران، جهان با وضعیت بسیار پیچیدهای روبرو است. او گفت: «از یک سو، یک دیدگاه خوشبینانه میگوید که بنبست تنگه هرمز در مسیر حلوفصل است و به یک یادداشت تفاهم منجر میشود. از سوی دیگر، یک دیدگاه بدبینانه موانع متعددی را ذکر میکند، از جمله اینکه اگر ترامپ دوباره زیر میز بزند و ما به جنگ برگردیم، چه اتفاقی میافتد».
رابرت پیپ، استاد علوم سیاسی دانشگاه شیکاگو هم در گفتوگو با الجزیره آمده با اشاره به فروپاشی تفاهمنامه 17 ژوئن، گفت ترامپ هیچ توافقی را که منجر به کنترل مشترک تنگه هرمز توسط ایران و عمان شود، نخواهد پذیرفت. پیپ گفت: «ترامپ مدام در حال نوسان خواهد بود. بعید میدانم ترامپ بتواند کنترل ایران و عمان بر تنگه هرمز را بیش از یک یا دو روز بپذیرد».
پیپ که نویسنده کتاب «تله تشدید» است، معتقدست با نزدیک شدن به انتخابات میاندورهای، ترامپ خواهان یک پیروزی نمادین خواهد بود. این پیروزی ممکن است تصرف یک جزیره، تصرف یک ساحل در بخشی از سواحل ایران باشد. این نوعی پیروزی نمادین است که ترامپ ممکن است بتواند با ورود به انتخابات میاندورهای از آن استفاده کند». پیپ به الجزیره گفت: «ترامپ ممکن است در چند روز یا چند هفته آینده، عملیات زمینی انجام ندهد، اما او محدودیتهای قدرت هوایی را دیده است. او همچنین محدودیتهای قدرت دریایی را دیده است - خب، فقط یک گزینه باقی مانده است، آن قدرت زمینی است.» پیپ گفت که عملیات زمینی ایالات متحده نیز ممکن است علیه ایران ناموفق باشد، اما ترامپ چارهای جز تشدید ندارد. پیپ گفت: «این دام تشدید است: یا او در آن جهت حرکت میکند، یا تسلیم میشود و این یک شکست خیرهکننده برای ترامپ خواهد بود و میراث او را نابود خواهد کرد».
تغییر استراتژی تهران، دروازهبانی تنگه و ماتریس منطقهای
ایالات متحده اصرار دارد که هیچ توافقی نباید کنترل ناوبری تجاری تنگه هرمز، که حدود 20 درصد از نفت و گاز جهان قبل از جنگ از آن عبور میکرد، را به ایران محول کند. به گفته جوی هود، معاون سابق وزیر امور خارجه ایالات متحده، گفت: «ایران میگوید که میخواهد کنترل تنگه هرمز را برای همیشه در اختیار داشته باشد و هدف از همه این کارها دفع تهدیدات آینده ایالات متحده است. اما ایالات متحده و احتمالا جامعه بینالمللی این را نخواهند پذیرفت.»
کشتیها در تنگه هرمز، مسندم عمان، ۳۱ جولای ۲۰۲۶/ عکس از رویترز
به گفته فیصل ابو سلیب، استاد علوم سیاسی در دانشگاه کویت، چشمانداز حفظ کنترل ایران بر تنگه، نگرانی بزرگی برای ایالات متحده است. او به الجزیره گفت: «اگر این توافق به ایران نقش دروازهبانی و کنترل نظارتی بر ترافیک دریایی بدهد، موفقیت این توافق را پیچیده خواهد کرد، زیرا ایالات متحده و کشورهای خلیج فارس این معادله جدید پس از جنگ را نخواهند پذیرفت.»
محجوب زویری، کارشناس سیاست خاورمیانه، هم بر یک محور استراتژیک در رفتار مذاکرهای تهران تأکید کرد. او گفت: «ایران استراتژی خود را در مورد تنگه تغییر داده است؛ تنگه دیگر فقط یک مورد برای مذاکره نیست، بلکه اهرمی است که تحت آن هر چیز دیگری - کاهش تحریمها و محاصره دریایی - مذاکره میشود.»
طولانی شدن این درگیری با نقش بازیگران غیردولتی، به ویژه آنهایی که با ایران مرتبط هستند و مکانهای استراتژیک حیاتی در دریای سرخ که توسط حوثیها کنترل میشوند، تشدید میشود. به گفته ابراهیم فریحت، استاد درگیریهای بینالمللی در موسسه تحصیلات تکمیلی دوحه، به الجزیره گفت: «بازیگران غیردولتی پویاییهای داخلی و محرکهای داخلی خود را دارند. رابطه بین دولت حامی و بازیگران غیردولتی متقابل است، نه یک پویایی ساده یکطرفه».
تنگتر شدن حلقه محاصره ترامپ و فهرستی از گزینههای نامحبوبِ روی میز
در همین شرایط، رویترز هم نوشت با ورود جنگ به ششمین ماه خود، موج تهدیدها و دیپلماسی در این هفته، تنگتر شدن حلقه محاصرهای را که ترامپ در تلاش برای خارج شدن از جنگی که در ابتدا ادعا میکرد فقط چند هفته طول خواهد کشید، در آن قرار دارد، برجسته کرده است. ترامپ بین یک توافق موقت در حال مذاکره با ایران و عمان که به تهران کنترل تنگه هرمز را میدهد، یا عمل به هشدارهای او در مورد تشدید شدید تنش که خطر یک بحران طولانیتر را به همراه دارد، گیر افتاده است.
دیوارنگاره در تهران با موضوع جنگ/ عکس از خبرگزاری فرانسه
تحلیلگران میگویند گزینه اول، بزرگترین امتیاز را از زمان آغاز جنگ به این تهران میدهد و حداقل فعلاً نظارت جمهوری اسلامی ایران بر این مجرای حیاتی حمل و نقل نفتی را که دولت ترامپ قول جلوگیری از آن را داده بود، به رسمیت میبخشد. گزینه دوم - یعنی موج جدیدی از حملات هوایی- میتواند برای ترامپ پیش از انتخابات میاندورهای مهم ایالات متحده در ماه نوامبر، مملو از خطرات سیاسی باشد، و این در حالی است که به نظر میرسد شانس موفقیت بیشتری نسبت به بمباران قبلی که نتوانست تهران را به زانو درآورد، ارائه نمیدهد.
در عوض، ترامپ میتواند گزینه حفظ وضعیت نگرانکننده موجود را انتخاب کند. این به معنای ادامه محاصره بنادر ایران و تلافی دورهای هرگونه حمله به کشتیها خواهد بود. اما این رویکرد نیز به ترامپ راه حلی آبرومندانه برای خروج از درگیری که وعده داده بود تا اواسط آوریل به پایان خواهد رسید، ارائه نمیدهد. به گفته آرون دیوید میلر، مذاکرهکننده سابق خاورمیانه برای دولتهای دموکرات و جمهوریخواه: «این فهرستی از گزینههای بد است، اما ترامپ ممکن است به این درک رسیده باشد که نمیتواند اجازه دهد این جنگ بیپایان ادامه یابد. او امتیازی باید بده و آن ممکن است به رسمیت شناختن واقعیت جدید ایران در تنگه باشد.»
آماده بزرگترین مصالحه؟
با طولانی شدن جنگ، هیاهوی ترامپ تأثیر کمی بر وادار کردن ایران به عقبنشینی داشته و تحلیلگران معتقدند که به احتمال زیاد او به پذیرش بزرگترین مصالحهها شود. بازگشایی تنگه هرمز به عنوان پیشنیاز بازگشت به مذاکرات بین ایران و ایالات متحده تلقی میشود؛ مذاکراتی که دولت ترامپ میخواهد بر برنامه هستهای ایران، که هدف اصلی اعلام شده کمپین نظامی ترامپ است، متمرکز شود.
کشتیهای فلهبر و قایقهای ماهیگیری در آبهای مسقط، نزدیک تنگه هرمز، ۱۸ ژوئن ۲۰۲۶/ عکس از گتی ایمیجز
و این سوال همچنان باقی است که آیا ایالات متحده آماده پذیرش هرگونه توافقی است که بین ایران و عمان، که در دو طرف تنگه قرار دارند، حاصل شود یا خیر. یک منبع ارشد ایرانی و دو مقام منطقهای به رویترز گفتهاند که شرایط پیشنهادی به تهران امکان کنترل کشتیهایی را که از طریق تنگه وارد خلیج فارس میشوند، میدهد. ترامپ گفته که توافق برای بازگشایی این آبراه قریبالوقوع است، اما مقامات ایرانی گفتهاند که جزئیات هنوز حل نشده است.
حتی اگر توافق ایران و عمان منعقد و مذاکرات ایالات متحده و ایران از سر گرفته شود، کارشناسان در مورد احتمال دستیابی به یک توافق نهایی صلح بر اساس تفاهمنامهای که ایالات متحده و ایران در ماه ژوئن امضا کردند اما به سرعت از هم پاشید، تردید دارند.
یک مقام کاخ سفید که نخواست نامش فاش شود، گفت: مقامات دولت ترامپ به طور فزایندهای پذیرفتهاند که این درگیری احتمالاً تا زمان انتخابات میاندورهای به نوعی ادامه خواهد داشت. در برخی ایالتها، رأیگیری زودهنگام از ماه سپتامبر آغاز میشود. این امر خطرات سیاسی بیشتری را برای ترامپ ایجاد میکند. او با وعده اجتناب از مداخلات خارجی و تمرکز بر نگرانیهای اقتصادی آمریکاییها به کاخ سفید بازگشت و اکنون حزب جمهوریخواه برای حفظ کنترل کنگره تلاش میکند. با این حال، مقام آمریکایی مذکور به رویترز گفت که تصمیمات ترامپ در مورد ایران توسط «نظرسنجیهای سیال» هدایت نمیشود.
اهداف جنگی محقق نشده
عموم تحلیلگران بر این باورند که رئیس جمهور آمریکا در بسیاری از اهداف خود برای جنگ با مانع مواجه شده است. او روز شنبه گفت که پس از درخواست شرکای خاورمیانهای خود برای دادن فرصتی دیگر به دیپلماسی، برنامههای حملات گسترده جدید را لغو کرده است، اما در عین حال تهدید کرد که در صورت شکست این تلاش، به شدت برخورد خواهد کرد.
نمایش ماکت یک موشک در تهران، ۳ اوت ۲۰۲۶/ عکس از خبرگزاری وانا
برخی از تحلیلگران اظهار داشتند که عقبنشینی ترامپ ممکن است ناشی از نگرانیها در مورد کاهش ذخایر موشکی ایالات متحده نیز باشد. با این حال، ترامپ این موضوع را که ایالات متحده در حال اتمام مهمات است، رد کرده است. با این حال، ترامپ روز چهارشنبه پیام متناقض جدیدی به ایران صادر کرد. او در یک تجمع در لاس وگاس گفت: «من ترجیح میدهم توافق کنم زیرا نمیخواهم مردم را بکشم. اما در مقطعی ما این کار را خواهیم کرد».
پنج منبع آگاه از مذاکرات گفتند که ایران به متحدان واشنگتن در خلیج فارس هشدار داده که هرگونه حمله جدید ایالات متحده باعث تلافی علیه زیرساختهای انرژی آنها خواهد شد. به گفته جاناتان پانیکوف، معاون سابق افسر اطلاعاتی ایالات متحده در امور خاورمیانه، چین، روسیه و کره شمالی از نزدیک اوضاع را زیر نظر دارند. او گفت: «آنها در حال یادگیری محدودیتهای ایالات متحده برای سالهای آینده هستند.»
حتی برخی از تندروهای ضدایرانی در آمریکا که عمدتاً از جنگ ترامپ حمایت کردهاند، توصیه به احتیاط میکنند. به نوشته یک عضو بنیاد دفاع از دموکراسیها: «جمهوری اسلامی در تلاش است تا رئیس جمهور ترامپ را قبل از نوامبر به یک پیشنهاد باخت-باخت وادار کند... دولت ترامپ باید از «عجله در هر کاری اجتناب کند و تشخیص دهد که ایالات متحده در کجا اهرم فشار دارد و در کجا ندارد.»
