به گزارش اکوایران، یک دهه پس از آنکه محمد بن سلمان برنامه «چشمانداز ۲۰۳۰» خود را برای دگرگون کردن اقتصاد کشور معرفی کرد، این کشور پادشاهی با فشارهای مالی روبهرو شده و در حال بازنگری مسیر خود است.
چشمانداز 2030 شاهزاده محمد در ابهام
نیویورک تایمز مینویسد: ده سال پیش، شاهزادهای ۳۰ ساله به نام محمد بن سلمان طرحهای گستردهای را برای تحول عربستان سعودی اعلام کرد و گفت قصد دارد به «اعتیاد» این کشور به نفت پایان دهد. از آن زمان، موجی از تغییرات در این پادشاهی اسلامی محافظهکار به جریان افتاده است. زنان که زمانی از رانندگی منع شده بودند، اکنون خودشان رانندگی میکنند و بهعنوان باریستا، فروشنده و آنتروپرونر مشغول به کارند. نرخ بیکاری کاهش یافته، زیرا سعودیها وارد مشاغلی شدهاند که پیشتر خارجیها آنها را پر میکردند و پلیس مذهبی کشور تقریباً از میان رفته است.
نمایی از شهر ریاض از فراز برج الفیصلیه
بااینهمه، وابستگی سعودی به نفت دشوارتر از آن بوده که برطرف شود. زمانی که قیمت نفت در سالهای ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ افزایش یافت و درآمد دولت را بالا برد، موجی از پروژههای نمایشی و پرزرقوبرق آغاز شدند: یک شهر اسکی در کوهستان، یک آسمانخراش مکعبیشکل و یک لیگ گلف مستقل؛ اما با کاهش بعدی قیمت نفت و فشار بر منابع مالی دولت، مقامات بهدنبال صرفهجویی رفتند و طرحهایی را که بیش از حد بزرگ بودند یا لغو کردند یا به تعویق انداختند یا کوچکتر کردند. جنگ ایالات متحد و اسرائیل با ایران که صادرات نفت از راه تنگه هرمز را مختل کرده بود و موجی از حملات موشکی و پهپادی به این پادشاهی را به همراه داشت، کمکی به این وضعیت نکرده است.
این همان وضعیتی است که شاهزاده محمد — اکنون ۴۰ ساله و حاکم عملی سعودی — در آن قرار گرفته و همزمان با دهمین سالگرد برنامهاش موسوم به «چشمانداز ۲۰۳۰» است.
بازنگری در چشمانداز
مقامات سعودی اخیرا راهبردی تازه را برای صندوق ثروت حاکمیتیِ حدوداً یک تریلیون دلاری کشور اعلام کردند و تأکید کردند که تمرکز آنها از این پس بر «کارآمدی» خواهد بود. درحالیکه هیئتمدیره صندوق طرحها را بررسی میکرد، از مدیران خواسته شد تا «آنچه ضروری است» را شناسایی کنند و «آنچه خوب است، اما ضروری نیست» را کنار بگذارند یا به تعویق بیندازند؛ این را یاسر الرمیان، رئیس صندوق، گفت. او در یک کنفرانس خبری در ریاض، پایتخت سعودی، گفت: «نیاز بود زمانبندی برخی سرمایهگذاریها مورد بازنگری قرار گیرند.»
اندکی بعد، خبر رسید که این صندوق ممکن است حمایت مالی خود از لیگ گلف LIV را که چهار سال پیش آغاز کرده بود، قطع کند. شهر اسکی کوهستانی تروجنا و آسمانخراش مکعبی مکعب نیز چهبسا سرنوشتی مشابه داشته باشند.
در ژانویه، کمیته المپیک سعودی اعلام کرد که برنامههای میزبانی بازیهای زمستانی آسیایی ۲۰۲۹ در تروجنا بهطور نامحدود به تعویق افتاده و این رقابتها بهجای سعودی، به قزاقستان واگذار شده است، یعنی جایی که بهطور معمول برف میبارد. رویترز در همان ماه گزارش داد که مقامات ساخت پروژه مکعب را همزمان با بررسی دوباره امکانسنجی و تأمین مالی آن، متوقف کردهاند.
مدلی از تروجنا، شهر اسکی کوهستانی برنامهریزیشده در صحرای عربستان سعودی، در یک کنفرانس املاک در کن، فرانسه، در سال ۲۰۲۴
زیاد داود، اقتصاددان ارشد بازارهای نوظهور در بلومبرگ اکونومیکس، در این رابطه میگوید: «داستان همیشه با نفت آغاز میشود و با نفت پایان مییابد. کاهش قیمت نفت در چهار سال گذشته تا پیش از جنگ باعث شد آنها تجدیدنظر کنند، چون بیش از حد خود را درگیر کرده بودند.»
در ده سال گذشته، دولت توانسته وابستگی خود به درآمدهای نفتی را تا اندازهای کاهش دهد و با معرفی مالیاتها و عوارض، منابع تازهای برای تأمین مالی بیابد؛ اما برنامهها و جاهطلبیهای شاهزاده سریعتر از ظرفیت مالی دولت رشد کردهاند. وزارت دارایی در همه سالهای دهه گذشته بهجز یک سال با کسری بودجه مواجه بوده و انتظار دارد که این وضعیت برای چند سال دیگر ادامه یابد.
گرایش ولیعهد سعودی به عملگرایی
افزایش شدید قیمت نفت به دلیل جنگ به سعودی کمک کرده است تا علیرغم کاهش قابل توجه صادرات نفت، تقریباً به نقطه سر به سر برسد. بااینحال، الرمیان در مصاحبهای با شبکه العربیه گفت که جنگ «فشار را برای بازنگری اولویتها افزایش میدهد.» او گفت: «معاملات و سرمایهگذاریها به دلیل جنگ و به دلایل دیگر، بر اساس توجیه اقتصادیشان در حال بازنگریاند.»
راهبرد تازه صندوق، هرچند در پوششی از زبان مبهم شرکتی و با جزئیات اندک ارائه شده، بازتابدهنده دگرگونی مهمی در مسیر سعودی به رهبری شاهزاده محمد است. در سالهای اولیه، او خود را با نوآوران فناوری مانند استیو جابز و مارک زاکربرگ مقایسه میکرد که شعار «سریع حرکت کن و چیزها را بشکن» را مطرح کرده بودند. او مداخله نظامی فاجعهباری در یمن را هدایت کرد و در ماجرایی، سعد حریری، نخستوزیر وقت لبنان، عملاً در ریاض تحت فشار قرار گرفت تا استعفا دهد. در سال ۲۰۱۸، قتل جمال خاشقجی، ستوننویس واشینگتن پست، به دست عوامل دولتی در استانبول، موجی از خشم جهانی به راه انداخت و برای مدتی شاهزاده را به فردی مطرود تبدیل کرد. بااینهمه، در سالهای اخیر، او خود را بهعنوان میانجی و دیپلمات بازتعریف کرده و از برخی جنبههای پرزرقوبرق برنامههایش عقبنشینی کرده است.
اکوایران: برنامههای آیندهنگر ولیعهد با کسری بودجه و طرحهای غیرعملی مواجه شد. جنگ این خطر را عمیقتر کرده است.
او ماه سپتامبر در سخنرانی در شورای مشورتی شوری گفت: «ما مصمم به تحقق و تکمیل اهداف خود هستیم؛ اما همچنین تأکید میکنیم که اگر به این نتیجه برسیم که منافع عمومی اقتضا میکند، در لغو یا ایجاد تغییرات اساسی در هر برنامه یا هدفی تردید نخواهیم کرد.» برای بسیاری از حامیان این برنامهها، این عملگرایی خبر خوبی است.
احمد الخطیب، مشاور ارشد شاهزاده و وزیر گردشگری، در مصاحبهای در ماه نوامبر گفت: «این کاملاً طبیعی است. شما متوقف میشوید، ارزیابی میکنید چه چیز درست پیش رفت و چه چیز اشتباه، و سپس بهبود میدهید.»
خالد الفالح، وزیر وقت سرمایهگذاری، در یک کنفرانس در ریاض در ماه فوریه گفت که کاهش مقیاس برخی پروژهها قابل انتظار است. به گفته او: «تغییرات رادیکال و غیرمنتظره در تقاضا، رقابت یا امکانپذیری یک پروژه خاص پس از مطالعات دقیق رخ میدهد. در این صورت ناچار میشوید آن پروژه را کنار بگذارید و پروژه دیگری ارائه دهید، زیرا هر نهاد سرمایهگذاری محدودیتهایی در سرمایه در دسترس دارد.»
جنبه دیگری از قضایا
بااینحال، به گفته منتقدان، این بازنگریها نشاندهنده کمبود دردناک شفافیت در حکومت اقتدارگراست. برخی پرسیدهاند که چرا مقامات از ابتدا طرحهایی غیرواقعبینانه یا اجراناپذیر را اعلام کردند؛ و چه مقدار پول تاکنون صرف پروژههایی شده است که چهبسا اکنون کنار گذاشته شوند.
در مورد نئوم — منطقهای الهامگرفته از داستهای علمی-تخیلی واقع در ساحل دریای سرخ — به گفته مریم الدوسری، سخنگوی یک حزب مخالف سعودی در تبعید، جوامع کاملی برای ساختوسازی که ممکن است هرگز انجام نشود، جابهجا شدهاند. به گفته او: «بدون شفافیت، "بازنگری" تنها واژهای دیگر برای طفره رفتن است. چه کسی پاسخگوی پول عمومی هدررفته و مردمی است که زندگیشان در این روند نابود شده است؟»
محل ابرشهرِ برنامهریزیشدهی نئوم در شمالغربی عربستان سعودی در سال ۲۰۱۹
در کشوری که تقریباً هر پروژه و ابتکاری تحت نظارت یک نفر — شاهزاده محمد — است، انگیزههای پشت تغییر مسیرها همیشه روشن نیست. صندوق ثروت حاکمیتی سعودی در ماههای اخیر همچنان به سرمایهگذاری سنگین در بازیهای ویدئویی ادامه داده است، حتی در شرایطی که مقامات از مسیر تازه و محافظهکارانهتر سخن میگویند. سپتامبر گذشته اعلام شد که این صندوق همراه با جرد کوشنر، داماد ترامپ، در خرید ۵۵ میلیارد دلاری شرکت بازیسازی الکترونیک آرتز سرمایهگذاری خواهد کرد. شاهزاده محمد علاقه زیادی به بازیهای ویدئویی دارد و گفته این سرگرمی به او کمک میکند از واقعیت فاصله بگیرد.
الرمیان گفت که تمرکزهای کلیدی دیگر سعودی در سالهای آینده شامل سرمایهگذاری در هوش مصنوعی و اجرای برنامههای میزبانی اکسپوی جهانی ۲۰۳۰ و جام جهانی ۲۰۳۴ خواهد بود. او افزود این پروژهها «حیاتی» تلقی شده و بنابراین در اولویت قرار گرفتهاند؛ بااینحال، تحلیلگران میگویند که اگر درآمد نفتی دوباره افزایش یابد، موج تازهای از پروژهها ممکن است آغاز شود. داود گفت: «ده سال سپری شده و عملکرد اقتصادی و هزینههای عمومی همچنان به نفت وابسته است. قطع این وابستگی آسان نیست.»
