در حالی که تحرکات دیپلماتیک میان تهران و واشنگتن همچنان پابرجاست و کانالهای ارتباطی نهتنها قطع نشده، بلکه در روزهای اخیر فعالتر نیز شدهاند، مجموعه تحولات روز پنجاهوچهارم آتشبس نشان میدهد که مسیر دستیابی به توافق همچنان با پیچیدگیهای جدی روبهرو است. پیچیدگیهایی که بیش از هر چیز به رفتار غیرقابل پیشبینی دونالد ترامپ و تغییر مکرر مطالبات واشنگتن بازمیگردد.
تنها یک هفته پیش، فضای سیاسی و رسانهای به گونهای بود که بسیاری از ناظران از نزدیک شدن دو طرف به یک تفاهم اولیه سخن میگفتند. گزارشهایی از رسانههای آمریکایی منتشر شد که حکایت از تهیه پیشنویس توافق و رسیدن مذاکرهکنندگان به چارچوبی مشترک داشت. حتی برخی منابع مدعی بودند که اختلافات اصلی برطرف شده و تنها تصمیم سیاسی نهایی باقی مانده است.
اما اکنون ورق بار دیگر برگشته است. هم نیویورکتایمز و هم اکسیوس گزارش دادهاند که ترامپ در آخرین مرحله، خواستار اعمال تغییرات جدیدی در متن توافق شده و نسخه اصلاحشده را برای بررسی دوباره به تهران ارسال کرده است. بر اساس این گزارشها، رئیسجمهور آمریکا بهویژه درباره نحوه مدیریت ذخایر اورانیوم غنیشده ایران، زمانبندی تعهدات هستهای و همچنین مفاد مربوط به بازگشایی تنگه هرمز خواهان تغییرات تازهای شده است.
همین مسئله باعث شده برخی تحلیلگران نسبت به امکان دستیابی سریع به توافق ابراز تردید کنند. در حقیقت، این تحلیلگران معتقدند درست در زمانی که به نظر میرسد توافق نهایی شده، تلاش برای بازنگری در مفاد آن و آغاز دور تازهای از چانهزنیها، تنها به افزایش بیاعتمادی میان طرفین منجر میشود و دستیابی به توافق را دشوارتر میکند.
این ارزیابی تا حد زیادی با برداشت موجود در تهران نیز همخوانی دارد. مقامات ایرانی بارها تأکید کردهاند که ملاک آنها نه وعدههای سیاسی، بلکه دستاوردهای عینی و تضمینهای قابل راستیآزمایی است. سخنان محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی در روز پنجاهوچهارم آتشبس نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است. او تصریح کرد تا زمانی که حقوق ملت ایران بهطور ملموس تأمین نشود، هیچ توافقی مورد تأیید قرار نخواهد گرفت.
با این حال، در پشت پرده تنشهای لفظی و جنگ روایتها، دیپلماسی همچنان در حال حرکت است. سفر مقامهای ایرانی به قطر، تماسهای فشرده میان بازیگران منطقهای و همچنین تداوم نقشآفرینی پاکستان نشان میدهد که تلاشها برای جلوگیری از شکست مذاکرات ادامه دارد. قطر در هفتههای اخیر به یکی از مهمترین کانالهای انتقال پیام میان طرفین تبدیل شده و اسلامآباد نیز همچنان نقش تسهیلگر خود را حفظ کرده است.
با وجود این، برخی تحلیلها در منطقه و واشنگتن از سناریوی دیگری نیز سخن میگویند. برخی تحلیلگران معتقدند ترامپ ممکن است اساساً به دنبال یک توافق جامع و پایدار نباشد و ترجیح دهد از مذاکرات بهعنوان ابزاری برای حفظ فشار سیاسی و امنیتی بر ایران استفاده کند.
همچنین برخی ناظران بر این باورند که اگر مذاکرات به نتیجه مطلوب ترامپ نرسد، او ممکن است پس از عبور از برخی ملاحظات سیاسی، رسانهای و رویدادهای مهم بینالمللی (از جمله جام جهانی) بار دیگر گزینه اقدام نظامی را فعال کند. البته تاکنون شواهد قطعی برای تأیید چنین سناریویی وجود ندارد، اما تکرار همزمان تهدید نظامی و دعوت به مذاکره از سوی ترامپ، به این گمانهزنیها دامن زده است.
به نظر میرسد توافق ایران و آمریکا فعلاً در ایستگاه جنگ روایتها متوقف مانده است. هر دو طرف تلاش میکنند روایت پیروزی خود را حفظ کنند و همزمان امتیازات بیشتری روی میز بگذارند. با این حال، برخلاف فضای خوشبینانه هفته گذشته، اکنون مذاکرات وارد مرحله تازهای از چانهزنی شده است. مرحلهای که در آن نه شکست دیپلماسی قطعی است و نه توافق کاملاً در دسترس.
آنچه امروز بیش از هر چیز به چشم میآید این است که مسیر توافق همچنان باز است، اما واشنگتن بار دیگر قواعد بازی را تغییر داده و همین مسئله آینده مذاکرات را با ابهام بیشتری نسبت به چند روز پیش مواجه کرده است. در چنین شرایطی، هنوز مشخص نیست که آیا از جلسات فشرده کاخ سفید دود سفید توافق بلند خواهد شد یا ترامپ در حال طراحی سناریوی تازهای برای پرونده ایران است.
