اکوایران: با افزایش اهمیت اقتصادی فناوری اطلاعات در چند دهه گذشته، اطلاعات به یکی از ارزشمندترین کالاهای جهان تبدیل شده است. در نتیجه، اسرار شرکت‌های بزرگ فناوری به گنجینه‌ای ارزشمند تبدیل شده‌اند که گویی در گاوصندوقی زیرزمینی نگهداری می‌شوند؛ و همین موضوع آن‌ها را به هدفی وسوسه‌انگیز برای سرقت تبدیل کرده است. هوش مصنوعی نیز شدت رقابت بر سر دستیابی به اسرار تجاری را به میزان قابل‌توجهی افزایش داده است.
داستان جاسوسی صنعتی: از فناوری ظروف چینی تا تراشه‌های نیمه‌هادی
به نوشته سی‌ان‌ان، انقلاب رایانه‌های شخصی در راه بود و شرکت‌های فناوری آمریکایی با سرعتی چشمگیر از شرکت فرانسوی «کمپانی دِ ماشین بول» (Compagnie des Machines Bull)، یکی از شرکت‌های افسانه‌ای اما گرفتار مشکلات اقتصادی صنعت رایانه، پیشی می‌گرفتند. فرانسه مصمم بود بفهمد چرا و چگونه چنین اتفاقی افتاده است. بین سال‌های ۱۹۸۷ تا ۱۹۸۹، اداره کل امنیت خارجی فرانسه، سازمانی معادل سیا در آمریکا، مأمورانی مخفی را در دفاتر دو رقیب بزرگ آمریکایی شرکت بول، یعنی آی‌بی‌ام و تگزاس اینسترومنتس، مستقر کرد. این جاسوسان اطلاعات محرمانه تجاری را در اختیار شرکت فرانسوی قرار می‌دادند. در نهایت، اف‌بی‌آی و سیا این عملیات را کشف کردند و کارکنان دخیل در آن اخراج شدند.
چهار دهه بعد، مشکل جاسوسی صنعتی در شرکت‌های بزرگ فناوری جهان ابعاد گسترده‌تری پیدا کرده و اهمیت آن نیز به‌مراتب بیشتر شده است. شرکت آمریکایی انویدیا، بزرگ‌ترین و مهم‌ترین تولیدکننده تراشه‌های هوش مصنوعی در جهان، در حال بررسی گزارش‌هایی است که می‌گویند این شرکت قربانی یک عملیات جاسوسی خارجی شده است.
گزارش‌هایی از ظن نهادهای اطلاعاتی آمریکا درباره تلاش زنی مرتبط با دولت چین برای جمع‌آوری اطلاعات از جنسن هوانگ، مدیرعامل انویدیا، جنجالی تازه در رقابت واشنگتن و پکن بر سر هوش مصنوعی ایجاد کرده است؛ ماجرایی که می‌تواند بر روابط هوانگ با واشنگتن و سیاست صادرات تراشه به چین تأثیر بگذارد.
این خطر بسیار پیش از دوران رایانه وجود داشته است. جاسوسی صنعتی دست‌کم به سال ۱۷۰۰ بازمی‌گردد؛ زمانی که یک کشیش یسوعی فرانسوی به نام فرانسوا زاویه دَنتِرکول به مأموریتی در شهر جینگ‌ده‌جن چین اعزام شد. البته نه به مأموریتی که احتمالاً در ذهن شماست. در اوایل قرن هجدهم، ظروف چینی وارداتی، میزهای غذاخوری طبقه ثروتمند اروپا را تسخیر کرده بودند. دَنتِرکول به جینگ‌ده‌جن، محل استقرار کارخانه‌های تولید ظروف چینی در چین، فرستاده شد تا راز فرایند تولید این ظروف را کشف کند؛ رازی که تولیدکنندگان اروپایی هنوز موفق به کشف آن نشده بودند.
دَنتِرکول که به زبان چینی مسلط بود، دو دهه بعدی را به بازدید از کارخانه‌ها و مصاحبه با خانواده‌های فعال در این صنعت گذراند تا به راز تولید ظروف چینی پی ببرد. او در سال ۱۷۱۲ نخستین نامه خود را برای خزانه‌دار مأموریت‌های یسوعیان در چین نوشت و در آن، جزئیات مواد اولیه مورد استفاده و همچنین مراحل تصفیه، قالب‌گیری و پخت ظروف چینی را شرح داد. کارشناسان امنیتی اتفاق‌نظر دارند که مشکل جاسوسی صنعتی طی چند قرن گذشته، و به‌ویژه در دهه اخیر، به‌شدت گسترش یافته است. بااین‌حال، اندازه دقیق این گسترش مشخص نیست.
تداوم روش‌های قدیمی در جاسوسی
سیلیکون‌ولی به‌ویژه در برابر جاسوسی صنعتی آسیب‌پذیر است. فناوری‌های پیشرفتهای که شرکت‌های این منطقه توسعه می‌دهند، به بخش‌های حیاتی اقتصاد جهانی تبدیل شده‌اند. در هفته‌ها و ماه‌های اخیر، شرکت‌های مطرحی مانند اوپن‌ای‌آی، گوگل و اپل نیز از تلاش‌های جاسوسی داخلی و خارجی علیه خود خبر داده‌اند.
انویدیا در حال بررسی این موضوع است که آیا قربانی یک تلاش اطلاعاتی خارجی بوده است یا خیر. این حادثه، در صورت تأیید، آخرین مورد از رشته طولانی تلاش‌های جاسوسی شرکتی خواهد بود/عکس از Nexpher Images
متیو واکسمن، استاد حقوق امنیت سایبری در دانشگاه کلمبیا، می‌گوید: «جاسوسی صنعتی همواره چالشی بزرگ بوده است، اما امروزه این مسئله به‌ویژه در حوزه‌هایی اهمیت پیدا کرده که شرکت‌های آمریکایی در حال توسعه فناوری‌های بنیادین برای قدرت اقتصادی، نظامی و سایر اشکال قدرت هستند.» بااین‌حال، مشکل جاسوسی در شرکت‌های بزرگ فناوری احتمالاً بسیار گسترده‌تر از چیزی است که هر کسی تصور می‌کند.
حملات سایبری و نفوذهای دیجیتال همچنان ادامه خواهند داشت؛ اما افزایش اهمیت اسرار تجاری باعث شده است که جاسوسی انسانی در داخل شرکت‌ها بار دیگر اهمیت بیشتری پیدا کند. گرگ پولاک، مدیر بخش تحقیقات و تحلیل شرکت مدیریت ریسک آپ‌گارد، می‌گوید: «درست است که حجم عظیمی از داده‌ها از طریق هک و حملات سایبری به خطر افتاده‌اند، اما مهم‌ترین اطلاعات همچنان همان چیزهایی هستند که افراد در گفت‌وگوهای خصوصی مطرح می‌کنند.»
بازیگران حرفه‌ای و پیچیده معمولاً برای دستیابی به اسرار تجاری تنها به یک روش متکی نیستند. حملات سایبری می‌توانند به کشورها و شرکت‌ها در سرقت اطلاعات کمک کنند، اما یک منبع انسانی نیز می‌تواند مشخص کند کدام اطلاعات محرمانه اهمیت بیشتری دارند و چه تصمیم‌هایی قرار است درباره آن‌ها گرفته شود.
به گفته ربکا کراتامر، مدیرعامل و از بنیان‌گذاران شرکت کوسکیور که در زمینه ارائه خدمات رمزنگاری به دولت آمریکا فعالیت می‌کند، دشمنانی که به دنبال دستیابی به اسرار تجاری از طریق روش‌های سنتی جاسوسی حضوری هستند، معمولاً از دو شیوه استفاده می‌کنند: یا کارکنانی را که حاضرند اطلاعات محرمانه را افشا کنند به استخدام درمی‌آورند، یا مأمورانی را به داخل شرکت می‌فرستند تا با کارکنان آن دوست شوند و اعتمادشان را جلب کنند.
وجود یک منبع انسانی در داخل شرکت به طرف مقابل امکان می‌دهد در مقایسه با حمله سایبری، برای مدت بسیار طولانی‌تری اطلاعات جمع‌آوری کند. حملات سایبری معمولاً پس از مدتی زنگ خطر را به صدا درمی‌آورند، اما یک جاسوس انسانی ممکن است به اسناد مهمی دسترسی پیدا کند که ظاهراً با وظایف روزمره شغلی او مرتبط هستند.
مادهو شاشانکا، از بنیان‌گذاران شرکت امنیتی کانسنتریک ای‌آی، به این نکته اشاره می‌کند. افزون بر این، برخلاف رایانه‌ها، انسان‌ها می‌توانند اعتماد سایر کارکنان را جلب کنند؛ کارکنانی که بسیاری از آن‌ها به اطلاعات حیاتی شرکت دسترسی دارند. همین مسئله باعث می‌شود تقریباً هر کسی در یک شرکت بتواند هدف جاسوسی قرار بگیرد.
کراتامر می‌گوید: «هدف جاسوسی فقط مدیران عامل نیستند و همه‌چیز هم شبیه فیلم‌های جیمز باند اتفاق نمی‌افتد. یک کارمند معمولی در سیلیکون‌ولی می‌داند که باید مراقب کلاهبرداری‌های فیشینگ باشد، اما انسان‌ها به انسان‌های دیگر اعتماد می‌کنند. این مسئله به خطری فزاینده تبدیل شده است.»
مشکلات حقوقی طرح دعوی جاسوسی از سوی شرکت‌ها
دادگاه‌های فدرال آمریکا سال گذشته شاهد ثبت رکورد ۱۵۰۰ پرونده مربوط به اسرار تجاری بودند. در ماه‌های اخیر نیز پرونده‌های مهم جاسوسی صنعتی به‌طور مداوم به تیتر اخبار راه یافته‌اند. تنها یک ماه پیش از انتشار خبر رابطه جنسن هوانگ، اوپن‌ای‌آی اعلام کرد یک «دستگاه ضبط بسیار پیشرفته» را در یکی از دفاتر خود در آمریکا کشف کرده است. این دستگاه را یکی از کارکنان سعودی شرکت نصب کرده بود که با استفاده از یک ابزار داخلی سنجش بهره‌وری، زمان و مکان جلسات مدیران ارشد را شناسایی کرده بود. این کارمند سابق اتهامات مطرح‌شده علیه خود را نپذیرفته است. همچنین در ماه فوریه، وزارت دادگستری آمریکا علیه سه کارمند سابق گوگل اعلام جرم کرد که به نفع کشورهای خارجی جاسوسی می‌کردند.
مقر OpenAI در سانفرانسیسکو در ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۶/عکس از بلومبرگ
بااین‌همه، الیزابت رو، استاد حقوق دانشگاه ویرجینیا و متخصص حوزه اسرار تجاری و مالکیت فکری، معتقد است پرونده‌هایی که از آن‌ها اطلاع داریم، تنها بخش کوچکی از مسئله‌ای بسیار گسترده‌تر هستند. او می‌گوید: «این مشکل بسیار بزرگ‌تر از چیزی است که ما از آن اطلاع داریم. شیوه‌هایی که از طریق آن‌ها این پرونده‌ها به اطلاع عموم می‌رسند، باعث می‌شوند میزان واقعی و گستردگی این پدیده کمتر از واقعیت برآورد شود.»
آخرین قانون فدرال آمریکا که جاسوسی صنعتی را جرم‌انگاری می‌کند، در اواخر دهه ۱۹۹۰ تصویب شده است. این قانون تا حد زیادی به گزارش داوطلبانه شرکت‌ها متکی است. شرکت‌ها همچنین می‌توانند علیه طرف‌های متخلف دعوای حقوقی مدنی مطرح کنند، اما این مسیر نیز مستلزم آن است که خود شرکت‌ها درباره جاسوسی صورت‌گرفته صحبت کنند.
مشکل اینجاست که شرکت‌ها انگیزه‌های متعددی دارند تا درباره جاسوسی صنعتی سکوت کنند. شرکتی که برای پیگیری یک پرونده جاسوسی به دادگاه مراجعه می‌کند، در واقع به سرمایه‌گذاران خود این پیام را می‌دهد که اطلاعاتی احتمالاً بسیار ارزشمند را از دست داده است. دعاوی حقوقی مدنی، به‌ویژه پرونده‌های پیچیده مربوط به اسرار تجاری، می‌توانند هزینه‌های بسیار سنگینی داشته باشند.
اما بزرگ‌ترین مانع این است که ثبت شکایت ممکن است خودِ اسرار تجاری را در معرض افشا قرار دهد و باعث شود این اطلاعات در جریان رسیدگی قضایی یا از طریق انتشار اخبار رسانه‌ها از دست بروند. رو در پایان می‌گوید: «همه این موارد نشان می‌دهند هر بار که یک پرونده جاسوسی به تیتر اخبار راه پیدا می‌کند، احتمالاً پرونده‌های بسیار بسیار بیشتری وجود دارند که هرگز به عرصه عمومی راه پیدا نکرده‌اند.»
وقتی هوش مصنوعی امنیتی می‌شود
در همین رابطه، وال‌استریت ژورنال گزارش می‌دهد که پکن برای تقویت صنعت فناوری خود، بزرگ‌ترین عملیات گردآوری اطلاعات در جهان را به راه انداخته است. به نوشته این رسانه، در ماه سپتامبر، چن یی‌شین، رئیس دستگاه اطلاعاتی چین، ارزیابی صریحی از آنچه تهدیدی فزاینده علیه حزب کمونیست چین توصیف می‌کرد، منتشر کرد: هوش مصنوعی.
چن، رئیس وزارت امنیت دولتی چین، در مقاله‌ای مفصل نوشت که پیشرفتهای یادگیری ماشین مستقیماً امنیت سیاسی، امنیت نظام حکومتی و امنیت ایدئولوژیک این کشور را تهدید می‌کند. او در نهایت نتیجه گرفت هر کشوری که بر هوش مصنوعی مسلط شود، نبض زمانه را در دست خواهد گرفت. اکنون مقام‌های آمریکایی نگران‌اند که جاسوسان چینی موفق به اجرای یکی از بزرگ‌ترین عملیات‌های اطلاعاتی خود شده باشند: به دام انداختن یکی از چهره‌های سرشناس پشت رونق هوش مصنوعی.
درحالی‌که حملات سایبری می‌توانند به کشورها و شرکت‌ها در دزدیدن اطلاعات کمک کنند، یک منبع انسانی می‌تواند کمک کند که چه اسراری اهمیت دارند و چه تصمیماتی درباره آن‌ها گرفته خواهد شد/عکس از Science Photo Library
سال‌هاست که کشورهای غربی چین را متهم می‌کنند از عملیات مخفیانه برای تقویت صنایع راهبردی خود استفاده می‌کند. این عملیات‌ها از سرقت طرح‌های پیشرفته جنگنده اف-۳۵ آمریکایی گرفته تا دستیابی به فوم مخصوص شناور نگه داشتن زیردریایی‌ها و حتی بذرهای ذرت اصلاح‌شده ژنتیکی از ایالت آیووا را شامل می‌شود؛ اما اکنون هدف اصلی، تراشه‌ها و هوش مصنوعی هستند.
چین دستگاه‌های دولتی، شرکت‌های خصوصی و شهروندان خود را برای اجرای آنچه مقام‌های غربی یک کارزار جمع‌آوری اطلاعات با ابعادی بی‌سابقه توصیف می‌کنند، بسیج کرده است. هدف این عملیات، دستیابی به دانش فنی برای توسعه اقتصاد چین و ارتقای توان نظامی آن است؛ مسیری که در نهایت می‌تواند به حزب کمونیست امکان دهد کنترل خود بر داخل کشور را تقویت کند و قدرتش را در خارج از مرزها گسترش دهد.
این تلاش جهانی، از عملیات فریب عاطفی و هک گسترده گرفته تا سرمایه‌گذاری در شرکت‌های راهبردی و تأمین مالی تحقیقات دانشگاهی حساس را در بر می‌گیرد. برآورد یکی از سازمان‌های اطلاعاتی اروپایی نشان می‌دهد که حدود ۶۰۰ هزار نفر در چین در حوزه‌های اطلاعاتی و امنیتی فعالیت می‌کنند؛ رقمی که بسیار فراتر از ظرفیت دستگاه‌های اطلاعاتی آمریکا و کشورهای اروپایی است. نیکلاس افتیمیادس، مقام پیشین آژانس اطلاعات دفاعی آمریکا که چندین کتاب درباره جاسوسی چین نوشته است، می‌گوید: «غرب به چنین رویکردی عادت ندارد و سازوکارهای لازم برای دفاع در برابر آن را در اختیار ندارد.»
چین چه اطلاعاتی را می‌خواهد؟
اهداف اطلاعاتی پکن با توجه به تلاش شی جین‌پینگ برای دستیابی به برابری فناوری و نظامی با آمریکا، در کنار تلاش برای احیای اقتصادی که با مشکلات متعددی روبه‌روست، فوریت بیشتری پیدا کرده است. توسعه تراشه‌هایی مانند محصولات انویدیا همچنان یکی از بزرگ‌ترین موانع شی برای ساخت یک اقتصاد قدرتمند و مستقل است؛ آن هم در شرایطی که دولت چین طی سال‌های اخیر بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار برای جبران فاصله خود با آمریکا هزینه کرده است. بر اساس گزارشی که سازمان ملل متحد در ماه ژوئیه منتشر کرد، آمریکا ۷۵ درصد از توان پردازشی ۵۰۰ ابررایانه برتر هوش مصنوعی جهان را در اختیار دارد، درحالی‌که سهم چین تنها ۱۵ درصد است.
چین همچنین متهم است که بذر ذرت اصلاح‌شده ژنتیکی را از آیووا به دست آورده است/عکس از زوما پرس
تالیا پیترسون، پژوهشگر مؤسسه سلطنتی خدمات متحد بریتانیا، یک اندیشکده دفاعی، می‌گوید: «روشن است که هم شی جین‌پینگ و هم آمریکا می‌دانند هوش مصنوعی واقعاً جواهر تاج فناوری است و به همین دلیل رقابت جهانی برای تسلط بر آن جریان دارد.» او این فناوری را «سلاحی بی‌همتا» توصیف می‌کند.
رسوایی کناره‌گیری جنسن هوانگ از انویدیا ممکن است نتیجه معکوسی برای پکن داشته باشد؛ زیرا جریان‌های تندرو در واشنگتن از این ماجرا برای استدلال درباره ضرورت محدودیت‌های بسیار شدیدتر بر صادرات تراشه‌های حیاتی به چین استفاده خواهند کرد.
برای شی جین‌پینگ، فناوری‌های پیشرفته ابزارهایی برای کنترل سیاسی هستند که به تقویت نظام نظارتی چین و حفظ قدرت حزب کمونیست کمک می‌کنند. رهبر چین بارها به فروپاشی ناگهانی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱ اشاره کرده و آن را هشداری درباره سرنوشت احتمالی حکومت کمونیستی چین در صورت سست شدن کنترل‌های سیاسی دانسته است. شی در سال ۲۰۱۶ به مقام‌های دولتی گفت: «امنیت پیش‌شرط توسعه است و توسعه تضمین‌کننده امنیت.»
چین از طریق سازمان‌های دولتی و نظامی مختلفی اطلاعات جمع‌آوری می‌کند که هر یک قابلیت‌های تخصصی خود را دارند. از جمله این نهادها می‌توان به وزارت امنیت دولتی، وزارت امنیت عمومی و بخش‌های اطلاعاتی ارتش آزادی‌بخش خلق چین اشاره کرد. پیمانکاران خصوصی و هکرها نیز اغلب در کنار مأموران حرفه‌ای سازمان‌های اطلاعاتی فعالیت می‌کنند. شهروندان عادی و فعالان اقتصادی چینی هم ممکن است تحت فشار قرار بگیرند تا در این عملیات‌ها همکاری کنند.
شی جین‌پینگ دستگاه اطلاعاتی چین را به‌شدت گسترش داده است. این دستگاه از مدت‌ها پیش در دنیای جاسوسی به بلندپروازی، اما گاهی به ناشی‌گری شهرت داشته است. بی‌دقتی در اجرای عملیات‌های اطلاعاتی باعث شده مأموران چینی بارها در معرض شناسایی دستگاه‌های ضدجاسوسی آمریکا قرار بگیرند و ده‌ها نفر از آن‌ها در آمریکا و کشورهای دیگر بازداشت شوند؛ اما چین کمبودهای خود در زمینه پیچیدگی و ظرافت عملیات‌های جاسوسی را با مقیاس گسترده فعالیت‌هایش جبران می‌کند.
جاسوسی به اتکای توان بالای اقتصادی
عملیات گسترده اینترنتی نیز بخش دیگری از فعالیت‌های اطلاعاتی چین است. ماه گذشته، اف‌بی‌آی اعلام کرد ابزارهای فیشینگ مورد استفاده هکرهای وابسته به دولت چین را توقیف کرده است. این هکرها اهدافی از جمله یک شرکت برق آمریکایی، فرودگاه‌هایی در ژاپن و لهستان و دو دانشگاه تایوانی را هدف قرار داده بودند. آمریکا پیش‌تر هشدار داده بود که چین در حال کارگذاری بدافزار در زیرساخت‌های حیاتی کشورهای مختلف است تا در صورت وقوع درگیری نظامی بتواند آن‌ها را فعال کند.
جنسن هوانگ به رابطه‌ای خارج از ازدواج با زنی اعتراف کرد که مقامات آمریکایی مظنون هستند با اطلاعات چین همکاری می‌کند/عکس از خبرگزاری فرانسه
شبکه اجتماعی ایکس نیز اخیراً یک مزرعه رباتی چینی را شناسایی کرده که حدود ۲۰۰ هزار حساب کاربری در این پلتفرم اداره می‌کرده است. برخی از این حساب‌ها تلاش داشتند با انتشار مطالبی درباره افزایش قیمت برق در مناطق مختلف آمریکا، افکار عمومی این کشور را علیه ساخت مراکز داده هوش مصنوعی تحریک کنند. هم‌زمان، مقام‌های اطلاعاتی آمریکا مظنون‌اند که چین با هک کردن پایگاه‌های داده بزرگ در سراسر جهان، بخشی از اطلاعات مورد نیاز برای آموزش مدل‌های هوش مصنوعی خود را به دست می‌آورد.
بااین‌حال، تلاش غرب برای مقابله با این تهدیدها با یک واقعیت اقتصادی محدود شده است: چین چنان در زنجیره تأمین جهانی ادغام شده که قطع کامل ارتباط اقتصادی با آن عملاً امکان‌پذیر نیست. بیشتر کشورهای جهان، به‌جز شاید آمریکا، توان اقتصادی آن را ندارند که با چین همانند روسیه یا ایران رفتار کنند و تحریم‌های اقتصادی سخت‌گیرانه‌ای علیه آن اعمال کنند. در شرایطی که سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا و اروپا قادر نیستند در مقیاسی گسترده با تهدیدهای چین مقابله کنند، آن‌ها به هشدارهای علنی روی آورده‌اند و از شرکت‌های خصوصی می‌خواهند مسائل امنیتی را جدی‌تر بگیرند تا از سرقت مالکیت فکری خود جلوگیری کنند.
گرگوری آلن، مدیرعامل شرکت دیسیژن تری ریسرچ و مسئول پیشین اجرای راهبرد هوش مصنوعی وزارت دفاع آمریکا، می‌گوید: «انویدیا در این زمینه عملکرد ضعیفی داشته است.» او با اشاره به فقدان تجربه امنیت ملی در میان اعضای هیئت‌مدیره این شرکت، آن هم در شرایطی که انویدیا به هدف جاسوسی چین تبدیل شده بود، افزود: «برای جاسوسان چینی، سرقت فناوری نیمه‌رساناها به همان اندازه اهمیت دارد که سرقت فناوری جنگنده‌های رادارگریز اهمیت دارد.»
