قرار است این سه رهبر روز پنجشنبه در حاشیه اجلاس با یکدیگر دیدار کنند و احتمالاً درباره جنگ روسیه با اوکراین، جنگ آمریکا با ایران و همچنین دیگر کانون‌های تنش، از جمله تجارت، هوش مصنوعی و تسلیحات هسته‌ای، گفت‌وگو کنند.

اکوایران: دونالد ترامپ به‌منظور شرکت در اجلاس اَپک وارد چین شد و شی جین‌پینگ از او استقبال به عمل آورد. انتظار می‌رود که روز پنجشنبه این دو در دیداری سه‌جانبه و احتمالاً بااهمیت با پوتین دیدار کنند. ترامپ همچنین گفته است که شاید در جریان سفرش به چین با کیم جونگ اون، رهبر کره شمالی، دیدار کند.

شی از «تجارت آزاد و باز» می‌گوید

به نوشته خبرگزاری رویترز، شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، روز چهارشنبه وعده داد که در برابر حمایت‌گرایی تجاری ایستادگی کند. هم‌زمان، ولادیمیر پوتین، همتای روس او، از تحریم‌های غرب انتقاد کرد. این اظهارات در حالی مطرح شد که دو رهبر خود را برای دیداری سه‌جانبه و سرنوشت‌ساز با دونالد ترامپ آماده می‌کنند. این دو رهبر سخنان خود را در اجلاس سازمان همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (اپک) در شهر شنژن، قطب فناوری در جنوب چین، ایراد کردند.

قرار است این سه رهبر روز پنجشنبه در حاشیه اجلاس با یکدیگر دیدار کنند و احتمالاً درباره جنگ روسیه با اوکراین، جنگ آمریکا با ایران و همچنین دیگر کانون‌های تنش، از جمله تجارت، هوش مصنوعی و تسلیحات هسته‌ای، گفت‌وگو کنند. این دیدار با کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ مقایسه شده است؛ نشستی میان آمریکا، بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی که حوزه‌های نفوذ قدرت‌های بزرگ را رسمیت بخشید، زمینه‌ساز نظم جهانی پس از جنگ جهانی دوم شد و بعدها به نمادی از توافق‌های قدرت‌های بزرگ بر سر سرنوشت کشورهای کوچک‌تر تبدیل شد.

شی در سخنرانی افتتاحیه خود خواستار حمایت از آنچه «تجارت آزاد و باز» خواند، شد. او تلاش کرد چین را در جایگاه شریکی باثبات در عرصه جهانی به تصویر بکشد؛ در تقابل با رقیب اصلی اقتصادی این کشور، یعنی آمریکا که در دوران ریاست‌جمهوری ترامپ تعرفه‌ها را افزایش داده و سیاست خارجی تهاجمی‌تری در پیش گرفته است.

پیامی که در «جنوب جهانی» طنین‌انداز می‌شود

اظهارات شی پس از آن مطرح شد که واشنگتن از اعمال محدودیت‌های بیشتر بر دسترسی چین به تراشه‌های پیشرفته هوش مصنوعی شرکت‌هایی مانند انویدیا خبر داد؛ اقدامی که می‌تواند آتش‌بس شکننده تجاری با پکن را بیش از پیش پیچیده کند. چین وعده داده است که مقابله‌به‌مثل خواهد کرد. شی در جمع مدیران شرکت‌ها گفت: «ما باید قاطعانه از نظام تجارت چندجانبه مبتنی بر قواعد، با محوریت سازمان تجارت جهانی، حمایت کنیم؛ از تجارت و سرمایه‌گذاری آزاد و باز پشتیبانی کنیم و ثبات و عملکرد روان زنجیره‌های صنعتی و تأمین جهانی را حفظ کنیم.»

ترامپ در روز چهارشنبه، هنگام ورود به فرودگاه شنژن برای شرکت در نشست سران همکاری اقتصادی آسیا-اقیانوسیه (APEC) در شنژن، چین، در کنار شی جین‌پینگ قدم می‌زند/عکس از خبرگزاری رویترز

شرکای تجاری غربی از چین به دلیل ثبت مازاد تجاری سالانه بیش از یک تریلیون دلار انتقاد کرده‌اند. به گفته آن‌ها، این مازاد حاصل سیاست‌هایی است که به بهای منافع مصرف‌کنندگان چینی، از بخش تولید این کشور حمایت می‌کنند.

پکن می‌گوید الگوی رشد اقتصادی‌اش برای کشوری که هنوز در حال جبران فاصله خود با ثروتمندترین اقتصادهای جهان است، مناسب است. اما واشنگتن، بروکسل و دیگر پایتخت‌ها نگران‌اند که سلطه چین بر زنجیره‌های تأمین، برای این کشور اهرم فشاری ژئوپلیتیکی ایجاد کند. آن‌ها همچنین می‌گویند سیاست‌های پکن صنایع و مشاغل کشورهایشان را تهدید می‌کند.

شی گفت چین به سرمایه‌گذاری در مجموعه صنعتی خود و توسعه فناوری‌های جدید ادامه خواهد داد؛ فناوری‌هایی که کشورهای دیگر نیز از آن‌ها بهره‌مند خواهند شد. او افزود دومین اقتصاد بزرگ جهان تعرفه‌ها را کاهش خواهد داد و بازارهای خود را بیش از پیش به روی دیگران خواهد گشود و در عین حال در برابر حمایت‌گرایی و یک‌جانبه‌گرایی خواهد ایستاد.

سفر ترامپ به آسیا نخستین سفر او پس از شکست حزب جمهوری‌خواه در انتخابات میان‌دوره‌ای است. در همین حال، اتهام‌های مطرح‌شده درباره جنسن هوانگ، بنیان‌گذار انویدیا و زنی که مظنون به جاسوسی برای چین است، بر تنش‌ها افزوده است؛ بااین‌حال، بیشتر تحلیلگران انتظار دارند واشنگتن و پکن روابط خود را نسبتاً باثبات نگه دارند. قرار است ترامپ و شی پس از دیدار روز پنجشنبه در شنژن، در ماه دسامبر و در حاشیه نشست گروه ۲۰ در میامی، برای چهارمین بار در سال جاری میلادی با یکدیگر دیدار کنند.

رجزخوانی تمدنی پوتین علیه غرب

پوتین پس از شی در جایگاه سخنرانی قرار گرفت. سخنان او در حالی ایراد شد که اوکراین با انهدام پل حیاتی جاده‌ای کرچ، که شبه‌جزیره کریمه را به روسیه متصل می‌کند، ضربه بزرگی به جنگ چهار ساله پوتین وارد کرده بود.

روسیه چین شی پوتین

پوتین و شی در ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶ در حاشیه نشست سران همکاری اقتصادی آسیا-اقیانوسیه (APEC) در شنژن، استان گوانگ‌دونگ، چین در یک نشست شرکت می‌کنند/عکس از اسپوتنیک

پوتین در سخنرانی خود قدرت‌های غربی را «هژمون‌های سابق» توصیف کرد. او گفت اروپا در مسیر «افولی تحقیرآمیز» قرار دارد و تحریم‌های ضدروسی که پس از حمله روسیه به اوکراین اعمال شده‌اند، نتیجه معکوس داشته و به‌جای تضعیف روسیه، این کشور را قدرتمندتر کرده‌اند. پوتین گفت: «تجربه نشان داده است که ابزارهای سنتی سلطه اقتصادی و اجبار عملی، تا حد زیادی کارایی خود را از دست داده‌اند و بخش بزرگی از قدرت ارعاب‌آمیزشان را از دست داده‌اند. تحریم‌ها، تعرفه‌ها و محدودیت‌های صادراتی ممکن است همچنان تا اندازه‌ای اثر بازدارنده داشته باشند، اما قادر نیستند مانع رشد شوند؛ چه رسد به اینکه اقتصاد رقبای خود را درهم بشکنند.»

شی و پوتین در دیداری دوجانبه که بعدتر برگزار شد، از یکدیگر به دلیل مشارکتی که به گفته آن‌ها «در عرصه بین‌المللی به‌طور باثبات و مثبت پیش می‌رود» تمجید کردند و وعده دادند اقدامات بیشتری برای پیشبرد «جهان چندقطبی» انجام دهند. ترامپ در مانیل وعده داد همکاری دفاعی با فیلیپین را تعمیق کند؛ کشوری که بر سر مناطق مورد مناقشه در دریای چین جنوبی، تنش‌های فزاینده‌ای با پکن دارد. ترامپ پیش‌تر احتمال دیدار با کیم جونگ اون، رهبر کره شمالی، در چین را مطرح کرده بود، اما چنین دیداری هنوز تأیید نشده است.

کرملین در هفته جاری مقایسه این نشست با کنفرانس یالتا را «بازی‌های دانشمندان علوم سیاسی» خواند، اما گفت این دیدار تأثیر عمده‌ای بر امور جهانی خواهد گذاشت. پکن نیز اعلام کرد نشست سه‌جانبه به پیشبرد صلح جهانی کمک خواهد کرد. پوتین جهان را «پرتلاطم» توصیف کرد، اما گفت اختلافات میان کشورها را می‌توان از طریق «نشستن پشت میز مذاکره» حل‌وفصل کرد. او گفت: «بنابراین، انتظار دارم دیدار سه‌جانبه پیش‌روی رهبران روسیه، چین و ایالات متحده منافع بالقوه بزرگی به همراه داشته باشد.»

اهمیت نمادین شهر شنژن چین

واشنگتن‌پست در گزارش خود پیرامون همین دیدار می‌نویسد که در سال ۱۹۹۲، زمانی که دنگ شیائوپینگ، رهبر وقت و عالی‌ترین مقام چین، به شنژن سفر کرد، از این شهر در جنوب چین برای اعلام حمایت خود از بازارهای آزاد استفاده کرد؛ اقدامی که آغازگر چند دهه رشد سریع اقتصادی شد و چین را به کارخانه جهان تبدیل کرد.

یک فروشگاه هوآوی در شنژن. این شرکت را دولت ایالات متحده به‌عنوان یک خطر امنیت ملی برچسب‌گذاری کرده است/عکس از گتی ایمجز

از برخی جهات، انتخاب محل برگزاری اجلاس به‌خودی‌خود می‌تواند نوعی اعلام موضع و سرپیچی تلقی شود. شنژن میزبان شرکت‌هایی است که واشنگتن آن‌ها را تهدیدی برای امنیت ملی معرفی کرده است؛ شرکت‌هایی مانند هواوی و زدتی‌ای. این شهر همچنین محل فعالیت آزمایشگاه‌های هوش مصنوعی چین است که برای کاهش فاصله خود با رقبای آمریکایی با سرعت در حال رقابت‌اند. بسیاری از این شرکت‌ها هدف تحریم‌ها و قرار گرفتن در فهرست‌های سیاه آمریکا قرار گرفته‌اند.

مین‌شین پی، استاد کالج کلرمونت مک‌کنا که سیاست‌های رهبری چین را مطالعه می‌کند، گفت شی می‌خواهد نشان دهد که «چین با وجود تلاش همه‌جانبه آمریکا برای نابودی آن، می‌تواند عملکرد موفقی داشته باشد».

پکن از سال ۲۰۲۲ و پس از آنکه واشنگتن محدود کردن فروش مستقیم تراشه‌های پیشرفته به چین را آغاز کرد، تلاش کرده است چنین تصویری از خود ارائه دهد. این کشور به پردازنده‌های بومی هواوی و مدل‌های پیشرفته هوش مصنوعی دیپ‌سیک و دیگر آزمایشگاه‌های چینی اشاره کرده و آن‌ها را شاهدی بر شکست محدودیت‌های آمریکا دانسته است. پکن همچنین خود را شریکی برای پیشرفت فناوری در دیگر کشورها معرفی می‌کند و همکاری و دانش فنی چین در زمینه هوش مصنوعی را در اختیار آن‌ها قرار می‌دهد. این رویکرد با تلاش‌های آمریکا برای متحد کردن شرکای خود حول زنجیره‌های تأمین هوش مصنوعی مستقل از چین رقابت می‌کند.

بی‌اعتنایی چین به ماجرای جاسوسی

برای چین، انتشار خبر جاسوسی تهدیدی بود که می‌توانست توجه‌ها را از اجلاس پیش‌رو منحرف کند. چین اتهام‌ها در آن رابطه را رد کرده است. بااین‌حال، این ماجرا می‌توانست مذاکرات با ترامپ را به شکست بکشاند و آتش‌بس شکننده تجاری میان دو کشور را به خطر بیندازد. ادعای وجود چنین عملیات جسورانه جاسوسی همچنین می‌توانست برای کشوری که میزبان رهبران تجاری و دولتی در یک رویداد مهم بین‌المللی است، مایه شرمساری باشد.

ترامپ و شی جین پینگ به سمت کاروان خودروها می‌روند/عکس از خبرگزاری رویترز

بااین‌حال، چین طوری به کار خود ادامه داده که گویی اتفاق خاصی نیفتاده است. از جهتی، پکن تاکنون به پیروزی هم دست یافته است: این جنجال نتوانسته مذاکرات برنامه‌ریزی‌شده میان شی و ترامپ را مختل کند؛ ترامپی که اهمیت اتهام‌های مربوط به عملیات جاسوسی را کم‌اهمیت جلوه داده است. ترامپ به‌جای آنکه اعلام کند قصد دارد در مورد رسوایی انویدیا با چین برخورد کند، گفته است که قصد ندارد این موضوع را مطرح کند. او روز دوشنبه، در پاسخ به پرسش خبرنگاران در بیرون کاخ سفید درباره اختلاف‌نظرهای درون دولتش بر سر میزان سخت‌گیری در قبال چین، گفت: «فکر نمی‌کنم بخواهید درست پیش از رسیدن به چین، به این کشور توهین کنید.»

اما این رسوایی از همین حالا برای چین هزینه داشته است. دولت ترامپ روز دوشنبه مقرراتی را اعلام کرد که دسترسی شرکت‌های چینی به تراشه‌های پیشرفته انویدیا از طریق مراکز داده در کشورهای ثالث را متوقف می‌کند. این مقررات همچنین صادرات تراشه به شرکت‌هایی در مالزی، سنگاپور، تایلند، اندونزی و برزیل را منوط به دریافت مجوز می‌کند.

گرایش چین به درون‌گرایی

ماشین صادراتی چین عملاً رقیبی ندارد. چین در همین ماه اعلام کرد که در ۱۰ ماه نخست سال جاری، ارزش صادراتش بیش از یک تریلیون دلار از وارداتش بیشتر بوده است؛ آماری که نشان می‌دهد این کشور در مسیر شکستن رکورد سال گذشته خود قرار دارد؛ اما هم‌زمان با آنکه کارخانه‌های چین پنل‌های خورشیدی، خودروهای برقی و دیگر کالاهای مصرفی را برای بازارهای سراسر جهان تولید کرده‌اند، این کشور نه‌فقط از سوی آمریکا، بلکه از سوی کشورهای دیگر نیز با واکنش‌های منفی روبه‌رو شده است.

افق شهر در ۱۶ نوامبر در شنژن، چین، برای نشست آتی APEC روشن شده است. چین میزبان نشست سران اقتصادی APEC در ۱۸ تا ۱۹ نوامبر خواهد بود/عکس از گتی ایمجز

چین نیاز دارد که مانع تلاش شرکای تجاری خود، از جمله اتحادیه اروپا، برای مسدود کردن صادراتش شود. به همین دلیل است که پکن این اجلاس را فرصتی برای حمایت کشورهای منطقه از تجارت آزاد و مخالفت با حمایت‌گرایی معرفی می‌کند؛ اما در واقعیت، چین در حال حرکت به سوی درون‌گرایی است. پکن تلاش کرده است شرکت‌های خارجی فعال در حوزه فناوری، لوازم الکترونیکی و خودروسازی را کنار بزند و شرکت‌های چینی را جایگزین آن‌ها کند.

حزب کمونیست که در دوران رهبری شی کنترل خود بر اقتصاد را تشدید کرده است، ماه گذشته وعده داد حضور خود را در شرکت‌های اینترنتی گسترش دهد. شن ویژونگ، یکی از برنامه‌ریزان سابق سیاست خارجی در وزارت امور خارجه چین، این رویکرد را «گشودگی مدیریت‌شده» نامیده است؛ رویکردی که در آن ملاحظات امنیتی به اندازه رشد اقتصادی اهمیت دارند.

تمایل شی به تبدیل وابستگی جهان به کالاهای چینی به یک اهرم فشار نیز کشورهای دیگر را از پکن دور کرده است. پکن سال گذشته محدودیت‌هایی بر صادرات عناصر خاکی کمیاب اعمال کرد و اخیراً نیز برای محدود کردن صادرات ده‌ها فناوری، از جمله پهپادها، مدل‌ها و عامل‌های هوش مصنوعی و دانش فنی مربوط به داروهای پیشرفته و پنل‌های خورشیدی، اقدام کرده است. چین می‌گوید این اقدامات واکنشی به فهرست‌های سیاه و محدودیت‌های صادراتی آمریکا هستند. یوئن یوئن آنگ، استاد اقتصاد سیاسی در دانشگاه جانز هاپکینز، گفت: «رهبران چین دریافته‌اند که دوران طلایی جهانی‌شدن به پایان رسیده و رقابت ژئواکونومیک به وضعیت عادی جدید تبدیل شده است.»

پوتین، ترامپ ... و کیم؟

این گردهمایی برای پکن فرصتی است تا چین را در جایگاه قدرتی میانجی‌گر نشان دهد که می‌تواند واشنگتن و مسکو را پشت یک میز بنشاند. مین‌شین پی از کالج کلرمونت مک‌کنا گفت شی می‌خواهد به جهان و به‌ویژه مردم کشور خودش نشان دهد که چین تحت رهبری او «کشوری تأثیرگذار، بانفوذ و بسیار محترم است که از قدرتی عظیم برای گرد هم آوردن دیگران برخوردار است».

اما تصویر این نشست چندان بی‌دردسر نیست. ترامپ روز دوشنبه گفت قصد دارد در شنژن درباره جنگ اوکراین گفت‌وگو کند. ژائو لونگ، پژوهشگر ارشد مؤسسه مطالعات بین‌المللی شانگهای، گفت پکن تمایلی ندارد رهبری مذاکرات صلح را بر عهده بگیرد؛ زیرا نمی‌خواهد این «تصور نادرست» ایجاد شود که «قدرت‌های بزرگ در حال تقسیم منافع دیگر کشورها میان خود هستند».

از سوی دیگر، ترامپ احتمال حضور یک مهمان دیگر را نیز مطرح کرده است: کیم جونگ اون، رهبر کره شمالی. او روز دوشنبه هنگام خروج از کاخ سفید به خبرنگاران گفت: «و شاید با کیم جونگ اون هم دیدار کنیم. این هم خوب خواهد بود. ممکن است بتوانیم به دستاوردهای زیادی برسیم.»