به گزارش اکوایران- در سال هایی که روابط ایران و آمریکا در یکی از پرتنش ترین مقاطع چهار دهه گذشته خود قرار دارد و شاهد تجاوز آمریکا و رژیم صهیونیستی به کشور بودیم ،هرگونه تماس مستقیم میان دو کشور با موانع سیاسی ،امنیتی و روانی روبروست .
در این میان چین به عنوان قدرت جهانی نوظهور و شریک راهبردی تهران ، بیش از هر بازیگر دیگری در معرض این انتظار قرار گرفته است تا نقشی سازنده در تنش زدایی ایفا کند . اما نقش آفرینی چین را نباید تنها به میانجی گری دو جانبه فروکاست ، چین در چارچوب دیپلماسی چند جانبه از طریق نهاد هایی چون بریکس ، سازمان همکاری شانگهای و جایگاهش در شورای امنیت و اقتصاد جهانی ، ظرفیتی دارد که می تواند مسیر گفتگو را به عنوان یک واسطه صرف ، بلکه به مثابه تسهیل گر نظم چند قطبی هموار کند. این یادداشت سعی در فهم این مهم دارد که چرا این فرصت ، هم برای ایران و هم ثبات منطقه ، فرصتی است که نباید از دست برود .
چرا چین ، نه پاکستان ؟
در شرایطی که رویارویی نظامی ایران و آمریکا ادامه دار شده است و کشتیرانی در تنگه هرمز مختل شده ، یک پرسش کلیدی مطرح می شود : چه کسی صلاحیت و توانایی لازم در نشستن بر میز اصلی میانجی گری را دارد ؟
از سال 2026 ، پاکستان مجموعه ای از تلاش های دیپلماتیک میان تهران و واشنگتن را سازمان داده و اسلام آباد مدتی میانجی غیر منتظره خوانده شده است . اما اگر به موضوع از بعد ساختاری بنگریم نتیجه روشن حاصل می شود : پاکستان اگرچه تلاش های صلح خواهانه ای انجام داده اما فاقد صلاحیت پایه ای برای ایفای نقش محوری میانجی گری در منازعه نظامی ایران و آمریکاست و چین هر چند با لحنی محتاط تر بازیگری است که واقعا اهرم و توان بنیادی را در اختیار دارد .
حق وتو : آستانه ی سخت صلاحیت میانجی گری
کارآمدی میانجی گری بیش از هر چیز به این مهم بستگی دارد که میانجی تا چه حد می تواند محاسبه هزینه – فایده طرف های درگیر را تغییر دهد . ضعف پاکستان در این بعد ساختاری است ، این کشور عضو دائم شورای امنیت نیست و حق وتو در اختیار ندارد ، به طوری نمی تواند برای هیچ توافقی لنگر نهادی فراهم کند ، فاقد توانایی لازم برای جلوگیری از بازگشت تحریم هاست و نه می تواند به ایران تضمین امنیتی لازم الزام آور از منظر حقوق بین الملل ارائه کند .
اخیرا چین و روسیه به عنوان اعضای دائم شورای امنیت پبش نویس تحریم های ایران را وتو کرده اند ، نماینده دائم چین در شورای امنیت به روشنی اعلام کرده است که یکجانبه گرایی محبوبیتی ندارد و رفتار زورمندانه به جایی نمی رسد . تا زمانی که چین این موضع را در شورای امنیت حفظ کند ، آمریکا نمی تواند پوششی مشروع وچندجانبه برای تحریم های ضد ایرانی به دست آورد .
یمن و دریای سرخ : انتحاب عربستان
از سال 2026 وضعیت یمن دستخوش تحولات شدیدی شده است ، انصارالله در کرانه دریای سرخ پیشروی مستمر داشته و این پیشروی ها امنیت عربستان و مسیر کشتیرانی آن در دریای سرخ را مستقیما تهدید می کند. در همین چارچوب عربستان انتخاب معنادرای داشته است : به چین روی آورده و از پکن خواسته با استفاده از نفوذش بر ایران ، تحرکات انصارالله را مهار کند . چین با عربستان مشارکت راهبردی جامع دارد و هم با ایران کانال های ارتباطی سطح بالا را حفظ کرده است . توافق از سرگیری روابط ایران و عربستان در سال 2023 با میانجی گری پکن، سرمایه اعتباری قابل راستی آزمایی برای چین در میانجی گری منطقه ای را فراهم کرده است .
نقش چین به عنوان جهت دهنده :
نقش چین در منازعه ایران و آمریکا با الگوی سنتی دیپلماسی رفت آمدی تفاوت ماهوی دارد .این نقش در اظهارات علنی وزارت خارجه چین به روشنی دیده می شود. وزیر خارجه چین اخیرا تاکید کرد فوریت نخست بازگشت به میز مذاکره و جست جوی راه حل سیاسی است . سخنگوی وزارت خارجه چین تصریح کرد گفتگوی و مذاکره راه درست است و راه حل نظامی وجود ندارد و تاکید به تشویق ایران و آمریکا به خویشتن داری و بازگشت هرچه سریع تر به تفاهم نامه اسلام آباد کرده است. این اظهارات با دقت تنظیم شده است ، پکن خود را صرفا پیام رسان معرفی نکرده بلکه جهت دهنده می داند ؛ این جایگاه گیری دقیقا از حق وتوی چین در شورای امنیت ، موقعیت محوری اش در زنجیره تامین انرژی جهانی ، و اعتبار میانجی گری اش در توافق سعودی ایرانی 2023 می آید .
تنگه هرمز و شریان حیاتی چین :
چین بزرگترین وارد کننده نفت خام جهان است و بخش قابل توجهی از این واردات از خاورمیانه به ویژه از مسیر تنگه هرمز تامین می شود که با توجه به محاصره دریایی ایران توسط آمریکا مسیر انتقال نفت ایران به چین دچار اختلال شده است . بسته شدن یا مختل شدن تنگه هرمز به طور مستقیم امنیت انرژی چین را تهدید می کند . بر خلاف آمریکا که در سال های اخیر به سمت خودکفایی انرژی و تبدیل شدن به صادرکننده نفت و گاز حرکت کرده ، چین همچنان وابستگی ساختاری به واردات نفت از منطقه دارد .بحران در خلیج فارس یک مسئله امنیتی و ژئوپلتیک برای آمریکا خواهد بود و برای چین یک مسئله اقتصادی – راهبردی در سطح ملی .
ضرر مستقیم چین از ادامه منازعه :
ادامه درگیری های نظامی و اقتصادی ایران و آمریکا و بی ثباتی در خاورمیانه ، برای چین چند ضرر مستقیم و همزمان دارد . نخست شوک قیمت انرژی : هرگونه تنش در تنگه هرمز بلافاصله قیمت جهانی نفت را بالا می برد و هزینه واردات انرژی چین را افزایش می دهد. دوم اختلال در زنجیره تامین : بی ثباتی در منطقه مسیر های تجاری چین – از جمله مسیر های منتهی به اروپا از طریق کانال سوئز و دریای سرخ را تحت تاثیر قرار می دهد. سوم ، تهدید سرمایه گذاری های چین : پروژه های زیر ساختی و انرژی متعدد چین در ایران ، عراق و سایر کشور های منطقه در معرض خطر قرار می گیرد. فشار بر کریدور های تجاری : دریای سرخ و باب المندب که بخشی از مسیر تجارت چین با اروپا و آفریقا را تشکیل می دهند ، در صورت گسترش درگیری ، به گلوگاه پرخطری تبدیل می شوند.
اهرم مضاعف : وقتی منافع ملی با میانجی گری هم راستا می شود
برخلاف میانجی هایی که صرفا به دنبال اعتبار دیپلماتیک یا نقش آفرینی نمادین هستند، چین انگیزه ای مادی و راهبردی برای موفقیت میانجی گری دارد. این انگیزه، اعتبار چین را در نظر طرف های درگیر افزایش دهند : ایران و آمریکا هردو می دانند که چین نه به عنوان یک واسطه بی طرف و بی انگیزه ، بلکه به عنوان بازیگری که خودش از توقف جنگ نفع می برد، پا پیش گذاشته است . به نظر می رسد چین نه از موضع قدرت صرف ، بلکه از موضع منفعت مشترک وارد میدان می شود و این دقیقا همان چیزی است که میانجی گری را از یک ژست دیپلماتیک به یک ضرورت راهبردی تبدیل می کند.
