نشست تخصصی «تحلیل و بررسی تطبیقی کتاب The Arab Mind با واقعیتهای فرهنگی و اجتماعی عربهای ایران» به همت مؤسسه تاریخ و فرهنگ دیار کهن برگزار شد. در این نشست، فاطمه مطیری، کارشناس مسائل خاورمیانه، دکتر عماد مزرعاوی، پژوهشگر جغرافیای انسانی، مطالعات شهری و برنامهریزی شهری، و محمد مرعی، کارشناس ارشد علوم اجتماعی، با بررسی انتقادی اثر رافائل پاتای، بر محدودیت رویکردهای تعمیمگرا در مطالعه جوامع عربی و ضرورت توجه به تنوع تاریخی، جغرافیایی، زبانی، اجتماعی و هویتی عربهای ایران تأکید کردند.
نقد مفهوم «ذهن عربی» و ضرورت توجه به تنوع درونی جوامع عرب
در بخش نخست این نشست، فاطمه مطیری، کارشناس مسائل خاورمیانه، با بررسی چارچوب نظری کتاب The Arab Mind اظهار کرد که رافائل پاتای در این اثر کوشیده است برخی الگوهای روانشناختی و فرهنگی مشترک را در میان جوامع عربی شناسایی کند، اما گستره و تنوع جهان عرب، امکان فروکاستن این جوامع به یک الگوی واحد را با محدودیت مواجه میکند.
وی با اشاره به تأکید کتاب بر اقتدارگرایی و ساختارهای خانوادگی، افزود که تحولات اجتماعی نسلهای جدید، از جمله گسترش ارزشهای فردگرایانه، توجه به آزادیهای فردی و تغییر نگرشها نسبت به عدالت اجتماعی، نیازمند توجه بیشتری در تحلیلهای فرهنگی از جوامع عربی است. مطیری همچنین زبان را یکی از مؤلفههای مهم شکلگیری هویت دانست و بر اهمیت تفاوتهای گویشی و محلی در شناخت مناسبات اجتماعی تأکید کرد.
این کارشناس مسائل خاورمیانه، تحولات نقش زنان در عرصههای آموزش، اقتصاد و سیاست را نیز از جمله عواملی دانست که نشان میدهد الگوهای اجتماعی جوامع عربی در طول زمان دستخوش تغییر شدهاند. وی تصریح کرد که مطالعه فرهنگ عربی نیازمند رویکردی چندبعدی است که تفاوتهای قومی، مذهبی، زبانی و تاریخی و همچنین تحولات نسلهای جدید را در نظر بگیرد.
مطیری در جمعبندی سخنان خود خاطرنشان کرد که بررسی واقعیتهای فرهنگی و اجتماعی عربهای ایران نیز نمیتواند صرفاً بر اساس الگوهای کلی ارائهشده درباره جهان عرب انجام شود و شناخت دقیقتر این جامعه، مستلزم توجه به شرایط تاریخی و اجتماعی خاص آن است.
جغرافیا و زیستجهان اجتماعی؛ مؤلفههای مغفول در شناخت هویت عربی
در ادامه نشست، دکتر عماد مزرعاوی، پژوهشگر جغرافیای انسانی، مطالعات شهری و برنامهریزی شهری، با تمرکز بر نقش جغرافیا در شکلگیری هویتهای اجتماعی، یکی از محدودیتهای مهم تحلیلهای کلی درباره جهان عرب را کمتوجهی به تفاوتهای محیطی و فضایی دانست.
وی اظهار کرد که شرایط اقلیمی، الگوهای سکونت، نوع معیشت و مناسبات اجتماعی در مناطق مختلف جهان عرب یکسان نیست و همین تفاوتها در شکلگیری هویت و رفتار اجتماعی جوامع اثر میگذارند. مزرعاوی در همین چارچوب، نمونههایی از خوزستان را مورد اشاره قرار داد و تفاوتهای اجتماعی میان جوامع عرب ساکن در حاشیه رودخانههای کارون و کرخه را تشریح کرد.
این پژوهشگر تأکید کرد که نوع معیشت و الگوی استقرار جمعیت در کنار ویژگیهای محیطی، بر روابط اجتماعی و صورتبندی هویت اثرگذار است و از همین رو نمیتوان هویت عربی را پدیدهای ایستا و همگن تلقی کرد. به گفته وی، هویت در پیوند با فضا، تاریخ و تجربه زیسته افراد و گروهها شکل میگیرد و در طول زمان نیز دستخوش تحول میشود.
مزرعاوی در پایان بر ضرورت استفاده از رویکردهای میانرشتهای در مطالعات عربی تأکید کرد و گفت که توجه همزمان به جغرافیا، تاریخ، جامعه و فرهنگ میتواند تصویری دقیقتر از واقعیتهای اجتماعی جوامع عربی، بهویژه عربهای ایران، ارائه دهد.
از «ذهن عربی» واحد تا ضرورت بازشناسی صداهای بومی
در بخش پایانی نشست، محمد مرعی، کارشناس ارشد علوم اجتماعی، با تمرکز بر پیامدهای معرفتی و سیاسی روایتهای کلی درباره جهان عرب، کتاب The Arab Mind را از منظر ذاتباوری فرهنگی مورد نقد قرار داد. وی اظهار کرد که فرض وجود یک «ذهن عربی» واحد، خطر تعمیم ویژگیهای روانشناختی و رفتاری به مجموعهای متنوع از جوامع را به همراه دارد.
مرعی با اشاره به نقدهای مطرحشده در سنت مطالعات شرقشناسی، از جمله آثار ادوارد سعید، گفت که تعریف جوامع عربی در تقابل با یک «دیگری غربی» میتواند به شکلگیری تصویرهایی کلیشهای از فرهنگ و رفتار عربها منجر شود. وی افزود که چنین روایتهایی در صورت استفاده غیرانتقادی، ظرفیت آن را دارند که تفاوتهای درونفرهنگی و زمینههای تاریخی و اجتماعی جوامع عربی را به حاشیه برانند.
این کارشناس علوم اجتماعی تأکید کرد که شناخت جهان عرب نیازمند توجه به تاریخ، تحولات اجتماعی و روایتهای برخاسته از درون این جوامع است. وی همچنین بر ضرورت بهرهگیری از پژوهشهای انسانشناختی و میدانی برای مطالعه جوامعی مانند عربهای ایران تأکید کرد و گفت که امکان معرفی مستقل تجربه و هویت این جوامع، بخشی از مسیر دستیابی به شناخت دقیقتر آنان است.
مرعی در پایان تصریح کرد که پرهیز از کلیشهسازی و تعمیمهای شتابزده، زمینه را برای بازشناسی دقیقتر فرهنگ و هویت جوامع عربی فراهم میکند و پژوهش درباره عربهای ایران نیز باید با در نظر گرفتن ویژگیهای تاریخی و اجتماعی خاص این جامعه دنبال شود.
جمعبندی
برآیند مباحث مطرحشده در این نشست بر ضرورت بازنگری در شیوههای مطالعه و بازنمایی جوامع عربی تأکید داشت. سخنرانان با بررسی ابعاد روانشناختی، جغرافیایی و اجتماعی The Arab Mind، بر این نکته تأکید کردند که فهم هویت عربی بدون توجه به تنوع درونی، تفاوتهای منطقهای، شرایط جغرافیایی و تحولات اجتماعی، تصویری کامل از این جوامع ارائه نمیدهد.
در این نشست همچنین بر ضرورت تقویت مطالعات بومی و میانرشتهای درباره عربهای ایران تأکید شد؛ رویکردی که در آن تجربه زیسته، تفاوتهای منطقهای و تاریخی و صداهای درون جامعه، در کنار مطالعات نظری، مبنای شناخت قرار گیرد.
