به گزارش اکوایران، پس از دههها توسعه، پایش حیاتوحش سرانجام به بلوغ رسیده است. ماهواره جدید «ایکاروس» اکنون سیگنالهای پنهان در رفتار حیوانات را ردیابی میکند؛ سیگنالهایی که میتوانند جان یوزپلنگها، کرگدنها و فیلها را نجات دهند.
به گزارش بی بی سی، صبحی طوفانی در آغاز زمستان نامبیا است. یک وانت در حاشیه اقامتگاه «اوکامبارا الفنت لاج» ــ منطقهای خصوصی برای حفاظت از حیاتوحش در حدود ۱۶۱ کیلومتری پایتخت، ویندهوک ــ توقف میکند. دو زن و دو مرد، که یکی از آنها تفنگ به دست دارد، روی خاک سرخ پیاده میشوند.
در ماه ژوئن، اوکامبارا پهنهای خشک از درختان خاردار و بوتههاست. با وجود تابش خورشید، بادهای سرد حیوانات پارک را هوشیار نگه میدارند؛ گوزنهای یالدار، گورخرها و زرافهها بوهای موجود در نسیم را بو میکشند، بوهایی که شاید از خطری در حال حرکت میان بوتهها خبر بدهد. اما مزاحمان ماهر، در جهت مخالف باد پنهان ماندهاند.
وقتی شکارچیان به طعمه نزدیک میشوند، صدای شلیک تفنگ در فضا میپیچد. ترس به جان حیوانات میافتد: گورخرهای رمنده به تاخت میافتند و گوزنهای یالدار میچرخند و فرار میکنند؛ بعضی از آنها صدها متر بیوقفه میدوند تا از خطر دور شوند و وارد دشتهای نمکی وسیع اوکامبارا شوند.
دانشمندان اکنون به لطف سامانه ماهوارهای جدیدی به نام «ایکاروس» میتوانند این سیگنالهای ثبتشده در وحشت حیوانات را مطالعه کنند؛ سامانهای که حرکت و رفتار جانوران را در مقیاسی بیسابقه از فضا ردیابی میکند. پژوهشگران محیطزیست امیدوارند با زیر نظر گرفتن واکنش حیوانات به حضور انسانها، شکارچیان غیرقانونی را شناسایی و متوقف کنند.
الگوهای وحشت
در سه روز میانی سال ۲۰۲۴، مزاحمان اوکامبارا حدود ۳۰ بار چنین حملههای آزمایشی انجام میدهند؛ تمام این صحنهها توسط پهپادی بدون سرنشین که بالای منطقه شناور است، ثبت میشود. از این زاویه هوایی، پراکندگی سریع حیوانات بارها و بارها تکرار میشود و هر گونه، الگوی ویژهای از ترس و عقبنشینی را ترسیم میکند.
گروه شکارچیان دهها گلوله شلیک میکنند و حیوانات میگریزند، بهجز زرافهها که معمولاً بیتفاوت میمانند و از ارتفاع خود آرام تهدید را تماشا میکنند. با این حال، تا پایان هفته حتی یک حیوان هم قربانی گلولهها نمیشود. دلیلش این است که برخلاف شکارچیان غیرقانونی که صدها کرگدن را در جنوب آفریقا کشتهاند، این گروه برای کشتار نیامدهاند. آنها دانشمندانی هستند که تلاش میکنند ورود یک تهدید مرگبار را شبیهسازی کنند.
این افراد مسلح ــ شامل یک پرندهشناس، یک شکارچی حرفهای و دو پژوهشگر حیاتوحش ــ بخشی از آزمایشی هستند برای توسعه سامانه ردیابی لحظهای که شاید بتواند جان قاچاقشدهترین حیوانات آفریقا را نجات دهد. تیم پژوهشی با ثبت الگوهای متمایز واکنش گونههای مختلف به حضور شکارچی، میخواهد الگوریتمی آموزش دهد که بتواند برای محیطبانان هشدار فوری ارسال کند.
این سامانههای هشدار هنوز در مرحله توسعهاند، اما پرتاب اخیر ماهواره ردیاب حیاتوحش که «اینترنت حیوانات» لقب گرفته، قرار است شبکهای جهانی از هشدارهای آنی ایجاد کند.
اوکامبارا، منطقهای مسطح به وسعت ۱۶۹ کیلومتر مربع، به گفته «سیرا جین متینگلی»، بومشناس مؤسسه رفتارشناسی جانوری ماکس پلانک در آلمان، «مکان ایدهآلی برای آزمایش این سامانه» است. در این منطقه، پنج درصد از حیوانات بزرگ به ردیاب GPS مجهز شدهاند که موقعیت آنها را بهطور دائمی ثبت میکند. اما هدف اصلی، حفاظت از حیاتوحش در خطرناکترین مناطق جهان است.
درسهایی که در این منطقه آموخته میشود، اکنون در مبارزه با شکارچیان غیرقانونی در پارکهای ملی آفریقای جنوبی ــ محل بزرگترین جمعیت کرگدن جهان ــ به کار میآید و قرار است از جمعیتهای آزاد حیاتوحش در مناطقی نظیر حوزه کنگو که هنوز تحت نظارت نیستند، محافظت کند.
مارتین ویکلسکی، پرندهشناس حاضر در اوکامبارا، میگوید: «ما حیوانات دیگر را به محافظ کرگدنها تبدیل کردهایم، چون آنها به ما میگویند قصابها چه زمانی میآیند.»
این پروژه تحقق رویایی قدیمی برای ویکلسکی است؛ بومشناسی برجسته در زمینه حرکت جانوران و مدیر مؤسسه ماکس پلانک. او امیدوار است تا سال ۲۰۳۰ صد هزار حیوان را در سراسر سیاره به ردیاب مجهز کند تا سیگنالهای پنهان در رفتار جانوران را درک کند. به گفته او، حیوانات با ارسال دادههای حرکتی خود به برجهای گیرنده یا ماهوارهها، میتوانند بهصورت جمعی نقش «نگهبان» را برای حفاظت از گونههای کمیابی مانند کرگدنها ایفا کنند.
او در کنفرانس حفاظت محیطزیست «جایزه ویتلی» در لندن، کمی پیش از آغاز رسمی پروژه در ماه نوامبر، در کنار ماکت ماهواره ایکاروس میگوید: «ما حیوانات دیگر را مسئول حفاظت از کرگدنها کردهایم، چون آنها زمان آمدن قصابها را به ما خبر میدهند.»
با افزودن ردیابهای کوچک روی گوش حیوانات، رقبای کرگدنها و گوشتخواران اطراف به محافظان آنها تبدیل میشوند؛ از یوزپلنگها و گورخرها گرفته تا زرافهها. ویکلسکی میگوید زرافهها شاید بهترین نگهبانان باشند، چون اغلب در صفهایی بلند بیحرکت میایستند و از فاصلهای امن تهدیدها را زیر نظر میگیرند؛ درحالیکه سر همهشان به سمت شکارچیان غیرقانونی است: «پس ما میفهمیم قصاب کجاست.»
ساعتهای هوشمند برای حیاتوحش
این چشمانداز بزرگ از حیاتوحشِ متصل به شبکه، به لطف قطعات الکترونیکی بسیار کوچکی ممکن شده که اکنون هزاران حیوان آنها را حمل میکنند. «تیم وایلد»، مهندس برق مؤسسه ماکس پلانک، میگوید ردیابهای حیاتوحش حالا به شاهکارهای مینیاتوری تبدیل شدهاند. بعضی از آنها نهتنها موقعیت GPS، بلکه میزان فعالیت، ضربان قلب و دمای بدن حیوان را نیز ثبت میکنند و حتی بهعنوان حسگر متحرک، دمای محیط و فشار هوا را اندازه میگیرند.
ردیابهای امروزی آنقدر کوچک شدهاند که پرندگان یا حتی پروانهها هم میتوانند آنها را حمل کنند؛ مانند تراشهای به اندازه دانه برنج که شرکت آمریکایی Cellular Tracking Technologies برای ردیابی پروانههای مونارک در مهاجرت هزاران کیلومتریشان در آمریکای شمالی ساخته است. وایلد توضیح میدهد که این حسگرهای پیشرفته با ابرخازنها کار میکنند؛ جایگزینهایی بادوام و قابلشارژ برای باتریها. این فناوری میتواند به ما اجازه دهد بفهمیم گونههای عمربلند، هر روز زندگیشان را کجا میگذرانند. او با هیجان میگوید: «ردیابی مادامالعمر حالا تا حدی حل شده است.»
هر یک از این نوآوریها، یکی از محدودیتهای فناوری قدیمی ردیابی حیوانات را برطرف میکند؛ فناوریای که دههها قدمت دارد. نخستین بار در سال ۱۹۷۰، پژوهشگران در وایومینگ، گوزنی به نام «مونیک» را به گردنبند ماهوارهای ۱۰ کیلویی مجهز کردند که سیگنال آنالوگ VHF ارسال میکرد. در دهههای بعد، ردیابهای مشابه اطلاعات تازهای درباره مهاجرت علفخواران و سفر نهنگها فراهم کردند. اما این ردیابهای سنگین و قدیمی همچنان محدودکننده و کمدقت بودند. حتی نزدیک به چهار دهه بعد، هنوز برای ۷۵ درصد پرندگان و پستانداران بیش از حد سنگین محسوب میشدند.
وایلد که پیشتر برای شرکتهای خودروسازی مانند دایملر و میتسوبیشی کار میکرد، در سال ۲۰۱۹ وارد حوزه حیاتوحش شد و از ابتدایی بودن فناوری مورد استفاده در پژوهشهای علمی شگفتزده شد. در دهه قبل، حسگرهای دیجیتال «اینترنت اشیا» با رشد فناوریهای مصرفی جهش بزرگی کرده بودند. دستگاههای ردیاب میتوانستند موقعیت را در مقیاس چند سانتیمتر اندازه بگیرند و سامانههای هوشمند حتی زمانی که ارتباط ماهوارهای قطع میشد ــ مثلاً هنگام ورود خودرو به تونل یا میان آسمانخراشها ــ همچنان موقعیت را تشخیص دهند.
وایلد میگوید: «اگر همین فناوری را روی یک پرنده یا میمون بگذارید، ناگهان میتوانید ببینید دقیقاً در کدام شاخه درخت مینشیند و واقعاً چه چیزی میخورد.»
