بی بی سی جهانی نوشته، در حالی که جهان همچنان با موجهای گرمای شدید دستوپنجه نرم میکند؛ موجهایی که بهدلیل تغییرات اقلیمی هر روز تکرارپذیرتر و شدیدتر میشوند، نوع لباسی که میپوشیم به یکی از عوامل مهم در خنک نگه داشتن بدن تبدیل شده است. پژوهشگران دریافتهاند که انتخاب لباس مناسب میتواند این امکان را فراهم کند که دمای دستگاههای تهویه مطبوع را تا ۲ درجه سانتیگراد افزایش دهیم؛ تغییری که در بلندمدت به صرفهجویی قابل توجه در مصرف انرژی، کاهش هزینهها و همچنین کاهش انتشار گازهای گلخانهای منجر خواهد شد.
اما برای اینکه در روزهای گرم، بدن خنکتر بماند، چه لباسی باید پوشید؟
رنگ و طراحی
وقتی صحبت از رنگ لباس میشود، بیشتر افراد در فصل تابستان سراغ لباسهای سفید میروند؛ زیرا رنگ سفید پرتوهای خورشید را بازتاب میدهد، در حالی که لباسهای مشکی نور را جذب میکنند.
اما وقتی پای ضخامت و فرم لباس به میان میآید، این نظریه کمی پیچیدهتر میشود؛ زیرا گرما فقط از خورشید به بدن ما نمیرسد، بلکه بدن خود ما نیز گرما تولید میکند. هنگامی که این گرمای تولیدشده توسط بدن به سطح لباس سفید برخورد میکند، دوباره به سمت بدن بازتاب میشود.
در سال ۱۹۸۰، پژوهشی که با هدف بررسی دلیل پوشیدن رداهای مشکی توسط بادیهنشینان در مناطق کویری انجام شد، به نتیجهای جالب رسید: میزان مواجهه با گرما در میان افرادی که ردای مشکی میپوشیدند، تفاوتی با کسانی که ردای سفید بر تن داشتند، نداشت.
پارچههای مشکی گرما را بهتر تابش میکنند؛ به این معنا که گرمایی را که از بدن ساطع میشود، بهتر جذب میکنند و همین ویژگی میتواند به خنک شدن بدن نیز کمک کند. راز پوشش بادیهنشینان در گشاد بودن لباسهای مشکی آنهاست؛ بهویژه زمانی که هوا همراه با وزش باد باشد. لباسهای مشکی و آزاد، فضای میان پارچه و پوست را گرم میکنند و این گرما باعث شکلگیری جریان هوای رو به بالا، مشابه عملکرد یک دودکش، میشود؛ جریانی که به دفع گرما و خنک شدن بدن کمک میکند.
در این پژوهش آمده است: «میزان گرمایی که یک بادیهنشین در معرض هوای داغ بیابان دریافت میکند، چه ردای مشکی بر تن داشته باشد و چه ردای سفید، یکسان است.» پژوهشگران توضیح میدهند: «گرمای اضافی جذبشده توسط ردای مشکی، پیش از آنکه به پوست برسد، از بین میرود.»
بنابراین آنچه اهمیت دارد، فرم و نوع دوخت لباس است. با این حال، اگر قرار است لباسی تنگ و چسبان بپوشید، بهتر است رنگ سفید را انتخاب کنید. همچنین پارچههای دارای بافت برجسته، مانند سیرساکر (Seersucker) یا پیکه (Piqué) ــ پارچهای که معمولاً در تولید تیشرتهای یقهدار ورزشی استفاده میشود ــ باعث میشوند لباس با فاصله بیشتری از پوست قرار بگیرد و به بدن نچسبد؛ موضوعی که به گردش بهتر هوا و احساس خنکی بیشتر کمک میکند.
جنس پارچه چه قدر اهمیت دارد؟
به گفته هدر نیوبرگر، استایلیست و نویسنده حوزه مد، «انتخاب جنس پارچه نقشی تعیینکننده دارد. اگر یک سرهمی جین گشاد بپوشید، احتمالاً بسیار بیشتر از دوستی که لباسی تنگتر اما از پارچهای مانند گاز یا شیفون به تن دارد، احساس گرما خواهید کرد.»
از نظر فرم لباس، پارچههای بافتهشده و سَبُک مانند پنبه و ابریشم معمولاً بهتر از پارچههای کشباف روی بدن قرار میگیرند و آزادی بیشتری ایجاد میکنند. این موضوع بهویژه در هوای گرم و مرطوب اهمیت دارد. در هوای گرم و خشک، کافی است پارچه بتواند عرق را از سطح پوست جذب کند، زیرا رطوبت بهسرعت تبخیر میشود. اما در هوای مرطوب، هوا از پیش سرشار از بخار آب است و در نتیجه، عرقی که لباس جذب کرده، بهسختی تبخیر میشود.
رت آلین، دانشیار فیزیک در دانشگاه جنوبشرقی لوئیزیانا، میگوید: «بهترین لباس، لباسی است که اجازه دهد بخار آب از میان الیاف آن عبور کند و مانعی برای تبخیر عرق ایجاد نشود. برخی از پارچههای جدید مورد استفاده در لباسهای ورزشی چنین قابلیتی دارند، اما پنبه در این زمینه عملکرد چندان مطلوبی ندارد.»
همه منسوجات تا حدی تابش فروسرخ ساطعشده از بدن را در خود نگه میدارند؛ ویژگیای که در هوای سرد به حفظ گرمای بدن کمک میکند، اما در روزهای گرم چندان مطلوب نیست. به همین دلیل، استفاده از لباسهای تنفسپذیر اهمیت زیادی دارد. پارچههایی مانند پنبه بدون پوشش، کتان، نایلون و پلیاستر همگی تا حدی در گروه پارچههای تنفسپذیر قرار میگیرند؛ یعنی امکان خروج گرما و بخار آب را از میان الیاف خود فراهم میکنند.
البته این پارچهها با پارچههای رطوبتزدا (Moisture-wicking) تفاوت دارند. پارچههای رطوبتزدا بهطور فعال عرق را از سطح پوست به لایه بیرونی پارچه منتقل میکنند تا تبخیر آن سریعتر انجام شود.
پارچهها چگونه بر احساس گرما اثر میگذارند؟
پارچههای پنبهای و پلیاستر بخش عمده تابش فروسرخی را که به آنها برخورد میکند ــ نزدیک به ۹۹ درصد ــ جذب و بازتاب میکنند. به همین دلیل، این پارچهها در تصاویر فروسرخ معمولاً به رنگ سفید دیده میشوند. با این حال، این مواد در عین حال اجازه میدهند ۳۰ تا ۴۰ درصد نور مرئی از آنها عبور کند. پژوهشگران مؤسسه فناوری ماساچوست میگویند این ویژگی میتواند باعث شود بدن سریعتر گرم شود؛ زیرا نور مرئیِ واردشده گرما تولید میکند، اما این گرما بهراحتی به شکل تابش فروسرخ از بدن خارج نمیشود.
البته سازوکار دیگر بدن برای خنک شدن، یعنی تعریق، نیز نقش مهمی دارد. پارچه پنبهای رطوبت را بهخوبی جذب میکند، اما بهکندی خشک میشود. بنابراین اگر زیاد عرق کنید، لباس برای مدت طولانی خیس میماند و احساس راحتی را کاهش میدهد. کتان نیز به دلیل الیاف درشت و قابلیت بالای عبور هوا، یکی از محبوبترین گزینهها برای روزهای گرم است، اما مانند پنبه دیر خشک میشود.
در مقابل، پشم مرینوس به دلیل قابلیت تنفس بالا، انتقال رطوبت و جلوگیری از باقی ماندن بوی نامطبوع، انتخاب محبوب بسیاری از علاقهمندان به طبیعتگردی و فعالیتهای فضای باز است.
از سوی دیگر، نایلون و پلیاستر که در اغلب لباسهای ورزشی به کار میروند، رطوبت را از سطح پوست دور کرده و بهسرعت خشک میشوند، اما معمولاً بوی عرق را در خود نگه میدارند. پژوهشها همچنین نشان دادهاند که نایلون نسبت به پلیاستر، رطوبت بیشتری جذب میکند و توانایی بالاتری در انتقال عرق دارد، هرچند دیرتر خشک میشود. البته الیاف مصنوعی مانند نایلون و پلیاستر، زمانی که خیس میشوند، ممکن است احساس ناخوشایندی روی پوست ایجاد کنند. در یکی از مطالعات نیز استفاده از لباسهای تهیهشده از الیاف بامبو پیشنهاد شده است؛ مادهای که رسانایی گرمایی پایینی دارد و در عین حال راحتی پوشش را حفظ میکند.
علم در جستوجوی لباسهای خنکتر
شرکتهای تولیدکننده پوشاک ورزشی مانند Nike و Adidas میلیونها دلار برای طراحی پارچههای هوشمند سرمایهگذاری کردهاند. همزمان، پژوهشگران نیز منابع قابل توجهی را صرف بررسی این موضوع کردهاند که کدام نوع پارچه میتواند بدن را بهتر خنک نگه دارد.
دانشمندان مؤسسه فناوری ماساچوست به این نتیجه رسیدهاند که بهترین تعادل زمانی ایجاد میشود که پارچه در برابر نور مرئی کدر باشد؛ یعنی نور خورشید را بازتاب دهد و جذب نکند، اما در برابر تابش فروسرخ شفاف باشد تا گرمای تولیدشده توسط بدن بتواند از پارچه عبور کرده و در میان لباس و پوست حبس نشود. آنها دریافتند که اگر الیاف نایلون و پلیاستر تا حدود یک میکرومتر نازک شوند و در قالب نخهایی با ضخامت حدود ۳۰ میکرومتر بافته شوند، میتوانند به حفظ دمای مطلوبتر بدن کمک کنند.
در پژوهشی دیگر، دانشمندان دانشگاه مریلند الیاف مصنوعیای طراحی کردند که پوشش آنها در واکنش به شرایط محیطی تغییر شکل میدهد و با افزایش دما، گرمای بیشتری را آزاد میکند. این الیاف هوشمند با منبسط و منقبض شدن، فاصله میان رشتههای پارچه را تغییر میدهند. افزایش این فاصله، امکان گردش بهتر هوا را فراهم میکند و به خروج گرما از بدن و خنک شدن فرد کمک میکند.
گروه دیگری از پژوهشگران نیز لباسهایی را آزمایش کردهاند که در آنها نوارهای ویژهای به کار رفته است؛ نوارهایی که با گرم شدن هوا خم میشوند و به دفع گرمای بدن کمک میکنند. نتایج این آزمایشها نشان میدهد این فناوری میتواند دمای بدن را بیش از دو درجه سانتیگراد کاهش دهد. در هوای گرم، این نوارها به سمت بیرون خم میشوند و انتقال گرما از بدن به محیط را تسهیل میکنند.
همچنین برخی تیمهای تحقیقاتی در حال توسعه مواد تغییر فاز (Phase-change materials) هستند؛ موادی که درون آنها کپسولها یا الیافی قرار دارد که با افزایش دما ذوب میشوند و از این طریق، گرمای اضافی بدن را جذب میکنند.
وقتی لباس خیس، خنکتر است
رت آلین، دانشیار فیزیک در دانشگاه جنوبشرقی لوئیزیانا، میگوید شاید مؤثرترین راه برای خنک ماندن در هوای گرم، دستکم از نظر پوشش، پوشیدن لباس خیس باشد. آب برای تبخیر شدن به انرژی گرمایی نیاز دارد و هنگام تبدیل شدن از مایع به بخار، این انرژی را از گرمای بدن تأمین میکند. در نتیجه، پوست خنکتر میشود و دمای بدن کاهش مییابد.
در نهایت، به نظر میرسد انتخاب لباس مناسب برای روزهای گرم، بسیار پیچیدهتر از آن است که فقط یک تیشرت سفید بپوشیم. جنس پارچه، فرم لباس و حتی در برخی شرایط، مرطوب کردن لباس میتوانند نقش مهمی در حفظ دمای بدن داشته باشند. انتخاب درست این عوامل نهتنها تحمل گرمای هوا را آسانتر میکند، بلکه میتواند وابستگی به استفاده از دستگاههای تهویه مطبوع را نیز کاهش دهد.
