به گزارش اکوایران، عباس شاهسونی، استاد دانشگاه و معاون مرکز تحقیقات آلودگی هوا سال گذشته به اکوایران اعلام کرد که مواجه با آلودگی هوا و ذرات معلق در ایران 54 هزار مرگ زودرس رقم زده است.
او با استناد به پژوهش دیگری تاکید کرده بود که 15 درصد مرگهایی که در کشور رخ میدهد، منتسب به آلودگی هوا است و افرادی که بیماریهای زمینهای دارند، بیشتر در معرض این مرگ و میر هستند. اما جدای از تاثیرات آلودگی هوا بر سلامت، این پدیده تبعات اقتصادی هم دارد. عباس شاهسونی به اکوایران گفته بود که هزینه مرگهای منتسب به آلودگی هوا در ایران 23 میلیارد دلار است.
برای رفع پدیده آلودگی هوا، یکی از راهکارهای متولیان امر شهر، برقراری طرح ترافیک بود. طرحهایی که البته درباره اثرات آن در کاهش آلودگی گزارشهای متنوعی منتشر شده است. اما به راستی این طرحها تا چه اندازه توانستند از آلودگی هوا بکاهند؟ گزارشی از مرکز مطالعات شهرداری تهران به این پرسش پاسخ میدهد.
تولد طرح ترافیک در تهران
طرح ترافیک اصلی، یکی از قدیمیترین سیاستهای مدیریت ترافیک در تهران است که با هدف کنترل ورود خودروها به هسته مرکزی شهر، برای کاهش ترافیک و آلایندهها اجرا شده است. این طرح برای نخستینبار در سال ۱۳۵۹ در محدوده مرکزی شهر اجرا شد و همچنان نیز فعال است. در ادامه، طرح زوج و فرد یکی دیگر از اقداماتی بود که برای کنترل ترافیک و آلودگی هوا اجرا شد. این طرح براساس زوج یا فرد بودن رقم پلاک خودروها انجام میگرفت. طرح زوج و فرد از آذرماه ۱۳۸۴ بهصورت دائمی اجرا شد و در تیرماه ۱۳۹۸ پایان یافت و پس از آن، طرح LEZ اجرا شد. طرح LEZ که یکی از روشهای موفق در کشورهای اروپایی است، در ایران نیز مورد توجه قرار گرفت. طرح LEZ نسخه بهروزتر و جایگزین طرح زوج و فرد است که در آن دسترسی برخی از وسایل نقلیه آلاینده، با هدف بهبود کیفیت هوا، محدود یا ممنوع شده است. این طرح پس از حذف طرح زوج و فرد و از تابستان ۱۳۹۸ اجرا شد. از نظر ماهیت، این طرح ادامه محدوده زوج و فرد سابق است، اما با معیارهای جدید؛ از جمله معاینه فنی، سن آلایندگی و روزهای مجاز ورود. این طرح همچنان در تهران اجرا میشود. در این طرح، هر خودرویی، جدای از اینکه چه پلاکی دارد، میتواند بیست روز در فصل در محدوده کنترل آلودگی هوا (محدوده زوج و فرد سابق) حضور داشته باشد.
اثرگذاری طرح ترافیک در نواحی مورد مطالعه
پژوهشی با نام «بررسی اثربخشی طرح ترافیک شهر تهران در کاهش انباشت آلودگی هوای زمستانی در بافر مرزی منطقه طرح» که در قسمت محتواهای پژوهشی سایت مرکز مطالعات و برنامهریزی شهر تهران بارگذاری شده است، نتایج متفاوتی از تاثیر طرح ترافیک بر آلودگی هوا دارد. در بخشی از نتایج این پژوهش تاکید شده: «نتایج حاصل از تحلیل دادههای بلندمدت ایستگاههای پایش آلودگی هوا و متغیرهای هواشناسی نشان میدهد که اگرچه اجرای طرح ترافیک در داخل محدوده مرکزی شهر منجر به افزایش نسبی روزهای پاک شده است، اما این اثرگذاری در ناحیه بافر مرزی بهطور قابلتوجهی کاهش یافته و در برخی موارد، غلظت PM2.5 حتی از مناطق کنترل نیز بیشتر بوده است.»
ناحیه بافر یا حائل در ادبیات شهرسازی، به معنای یک نوار یا محدوده اضافه در اطراف این مرز که برای کنترل، حفاظت، مدیریت یا جلوگیری از تداخل با مناطق اطراف در نظر گرفته میشود.
متغیرهای هواشناسی و آلودگی هوا
همچنین تحلیل وضعیت روزهای پاک و ناسالم در این پژوهش نشان میدهد که اگرچه در داخل محدوده طرح، سهم روزهای پاک نسبتاً بیشتر و تعداد روزهای بسیار ناسالم کمتر است، اما همچنان بیش از نیمی از روزها در وضعیت «متوسط» قرار دارند. در مقابل، ناحیه بافر مرزی دارای بیشترین سهم روزهای ناسالم و بسیار ناسالم است؛ بهطوریکه در برخی ایستگاهها، مانند شریف و پیروزی، بیش از نیمی از روزها در این شرایط ثبت شده است. مناطق کنترل، اگرچه نوسانات قابلتوجهی دارند، اما تعداد روزهای بسیار ناسالم در آنها کمتر از ناحیه بافر است. این نتایج حاکی از آن است که اثر طرح ترافیک در کاهش PM2.5 در داخل محدوده قابل مشاهده است، اما این اثر در ناحیه مرزی تضعیف شده و آلودگی به مناطق اطراف منتقل میشود.
اما شناسایی ناحیه بافر مرزی بهعنوان نقطه بحرانی انتقال و انباشت آلودگی، از یافتههای مهم این مطالعه است؛ ناحیهای که تاکنون در سیاستگذاریهای ترافیکی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. تحلیلهای زمانی نیز نشان داد که ساعات شبانه، ساعات اوج ترافیک صبحگاهی و روزهای کاری زمستان، بیشترین خطر مواجهه شهروندان با PM2.5 را به همراه دارند. از سوی دیگر، نقش شرایط هواشناسی، بهویژه سرعت پایین باد و وارونگی دما، در تشدید آلودگی زمستانی بهوضوح تأیید شد. در واقع تحلیل متغیرهای هواشناسی نشان داد که سرعت باد و دما همبستگی منفی معناداری با غلظت PM2.5 دارند، در حالی که رطوبت نسبی و فشار هوا در شرایط پایداری جوی با افزایش غلظت آلاینده همراه هستند.
نتایج این پژوهش ِ مرکز مطالعات شهرداری تهران، میگوید که طرح ترافیک تهران بهتنهایی قادر به کاهش مؤثر PM₂.₅ در فصل زمستان نیست و عواملی مانند سهم بالای وسایل نقلیه سنگین و موتورسیکلتها، انتقال آلودگی از خارج محدوده طرح و شرایط نامساعد جوی، کارایی آن را محدود کردهاند.
به عبارت دیگر این مطالعه تاکید کرده، بازنگری در محدوده و نحوه اجرای طرح، تمرکز ویژه بر ناحیه بافر مرزی، اعمال محدودیتهای هدفمند در روزهای وارونگی دما و توسعه حمل ونقل عمومی پاک، بهعنوان راهکارهای مکمل برای بهبود کیفیت هوای تهران ضروری است.
