به گزارش اکوایران، در حالی که بار دیگر نام ایران و آمریکا در تیتر خبرگزاریها و اتاقهای دربسته دیپلماسی شنیده میشود، مذاکرات جدید میان تهران و واشنگتن نه در فضای خوشبینی و نه در بستر تقابل آشکار؛ بلکه در میانه واقعگرایی محتاطانه و بیاعتمادی مزمن پیش میرود.
گفتوگوهایی که این بار، بیش از آنکه معطوف به توافقی بزرگ و پرسروصدا باشد، تلاشی است برای مهار بحرانها، مدیریت تنشها و آزمون دوباره امکان گفتوگو در نظمی جهانی که قواعد آن بهسرعت در حال دگرگونی است. با این حال، تجربههای پیشین، بهویژه پنج دور مذاکرات غیرمستقیم که در اوایل سال جاری انجام شد و سرنوشت برجام، سایهای سنگین از تردید و احتیاط بر این روند انداخته است.
در چنین بزنگاهی، دیپلماسی ایران ناگزیر است همزمان میان ایستادگی و انعطاف، بیاعتمادی و تعامل و فشار خارجی و مطالبات داخلی توازن برقرار کند؛ توازنی شکننده که موفقیت یا ناکامی آن، تنها به آنچه پشت میز مذاکره میگذرد محدود نخواهد ماند، بلکه به انسجام داخلی، روایتسازی دیپلماتیک و درک دقیق از معادلات جدید قدرت در نظام بینالملل گره خورده است.
دو روز پس از مذاکرات تهران و واشنگتن در مسقط عمان، نخستین کنگره ملی سیاست خارجی ایران به صحنهای برای بازخوانی مسیر دیپلماسی جمهوری اسلامی ایران و تبیین چالشها و فرصتهای پیشرو تبدیل شد.
این کنگره صبح روز گذشته - ۱۹ بهمن- در مرکز مطالعات سیاسی و بینالمللی وزارت امور خارجه آغاز به کار کرد و طی دو روز، میزبان دیپلماتها، اساتید دانشگاه، پژوهشگران و خبرنگاران بود.
کنگره ملی سیاست خارجی و تاریخ روابط خارجی | عکس: میثم علاقمندان - ایرنا
عراقچی: جزئیات دقیق قابل بیان نیست
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه بهعنوان سخنران اصلی کنگره سخنان خود را با تاکید بر ضرورت «دیپلماسی هوشمندانه» در شرایط کنونی آغاز کرد. او با توصیف فضای جدید نظام بینالملل، از بازگشت عریان سیاست «صلح از طریق زور» سخن گفت؛ رویکردی که به گفته او دولت جدید آمریکا بدون پردهپوشی آن را دنبال میکند.
عراقچی با اشاره به تفاوت رفتار امروز واشنگتن با گذشته توضیح داد که آمریکا دیگر حتی تلاشی برای مشروعیتبخشی به اقدامات خود از مسیر شورای امنیت یا ائتلافهای بینالمللی نمیکند و منطق مسلط، منطق قدرت برهنه است. از نگاه او، بزرگترین چالش امروز ایران نه صرفاً تحریم یا فشار بلکه «چالش ایستادگی» است؛ ایستادگیای که باید همزمان در حوزه نظامی، اقتصادی و دیپلماتیک محقق شود.
وزیر خارجه با رد این گزاره که ایران عامل تشدید تنش با غرب بوده، تجربه برجام را شاهدی بر بدعهدی آمریکا دانست و گفت: ایران همه مسیرهای دیپلماتیک را آزموده است؛ از مذاکرات مستقیم و فشرده تا اجرای کامل تعهدات؛ اما این واشنگتن بوده که از توافق خارج شده است.
عراقچی در عین حال با صراحت از بیاعتمادی ایران به آمریکا سخن گفت و احتمال فریبکاری دوباره را منتفی ندانست؛ موضوعی که به گفته او ایجاب میکند کشور اداره خود را به نتیجه مذاکرات گره نزند و همه نهادها مسیر مستقل خود را دنبال کنند.
وزیر امور خارجه همچنین در پاسخ به پرسش اکوایران، اعلام کرد که زمان و مکان جلسه بعدی هنوز تعیین نشده است و در مشورتهای دیپلماتیک، به ویژه با وزیر امور خارجه عمان، مشخص خواهد شد. ممکن است محل مذاکره تغییر کند، همانطور که در دور قبلی نیز دو بار این اتفاق افتاد. شکل مذاکرات از نظر ایران همچنان غیرمستقیم خواهد بود.
عراقچی همچنین درباره طرح ایران برای مذاکرات هستهای گفت: جزئیات دقیق قابل بیان نیست.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، در پاسخ به پرسش اکوایران درباره مذاکرات هستهای، اعلام کرد که زمان و مکان جلسه بعدی هنوز تعیین نشده است و در مشورتهای دیپلماتیک، به ویژه با وزیر امور خارجه عمان، مشخص خواهد شد.
خوشبینی محتاطانه به مسیر گفتوگوها
علیاکبر صالحی، رئیس بنیاد ایرانشناسی و وزیر پیشین امور خارجه، ارزیابی نسبتاً مثبتتری از روند گفتوگوها ارائه داد. صالحی با اشاره به اظهارنظرهای اخیر دونالد ترامپ، گفت نشانههایی از حرکت مذاکرات در مسیر درست دیده میشود، هرچند اعتماد به آمریکا همچنان محل تردید است.
او شرط اصلی موفقیت دیپلماسی را «یکصدایی در داخل» دانست و تاکید کرد که اختلافات داخلی میتواند قدرت چانهزنی مذاکرهکنندگان را تضعیف کند. به باور صالحی، تجربه نشان داده است هر زمان پشتوانه داخلی تقویت شده، دیپلماسی ایران نیز دست بالاتری در صحنه بینالمللی داشته است.
صالحی همچنین در گفتوگو با اکوایران، تأثیر این مذاکرات بر جلوگیری از جنگ را اینگونه تشریح کرد: با مجموعه تحلیلهایی که هست و اطلاعاتی که میرسد و باتوجه به تعداد بحرانهای جهانی موجود، اعم از اوکراین، غزه، گرینلند، چین و آمریکا و غیره -که درهمتنیده هستند و بر هم اثر میگذارند- فکر میکنم دیگر جهان آماده ایجاد یک بحران وسیع نیست تا -خدای ناکرده- یک درگیری بین ایران و آمریکا شکل بگیرد.
علیاکبر صالحی، وزیر اسبق امور خارجه در گفتوگو با اکوایران، ارزیابی خود را از مذاکرات میان آمریکا و ایران و تأثیر این مذاکرات بر جلوگیری از جنگ اینگونه تشریح کرد: با مجموعه تحلیلهایی که هست و اطلاعاتی که میرسد و باتوجه به تعداد بحرانهای جهانی موجود، اعم از اوکراین، غزه، گرینلند، چین و آمریکا و غیره -که درهمتنیده هستند و بر هم اثر میگذارند- فکر میکنم دیگر جهان آماده ایجاد یک بحران وسیع نیست تا -خدای ناکرده- یک درگیری بین ایران و آمریکا شکل بگیرد.
کمال خرازی، رئیس شورای راهبردی روابط خارجی، سومین سخنران اصلی کنگره بود که تمرکز سخنانش را بر سیاست همسایگی گذاشت. او با اذعان به خطاهای گذشته در نحوه تعامل با کشورهای پیرامونی، تاکید کرد که اولویت نخست سیاست خارجی ایران باید بهبود و تعمیق روابط با همسایگان باشد.
خرازی با بازخوانی مفهوم «صدور انقلاب»، تصریح کرد که این مفهوم نه با فشار و مداخله، بلکه با نفوذ نرم آرمانها و ارزشها در دل ملتها معنا پیدا میکند. به گفته او، برخی سوءبرداشتها و روشهای نادرست در سالهای ابتدایی انقلاب باعث نگرانی همسایگان شد؛ مسئلهای که امروز نیازمند ترمیم و بازنگری جدی است.
سیاست خارجی؛ آینه سیاست داخلی
در لایه تحلیلی، سخنان مطرحشده در کنگره بار دیگر این گزاره قدیمی را برجسته کرد که «سیاست خارجی امتداد سیاست داخلی است». آنچه امروز بیش از گذشته اهمیت یافته، ضرورت ایجاد اجماع داخلی و کاهش شکافهای سیاسی برای افزایش کارآمدی سیاست خارجی است؛ موضوعی که عراقچی، صالحی و خرازی بر آن تاکید داشتند.
در چنین شرایطی، سیاست خارجی ایران بیش از هر زمان دیگری نیازمند ترکیبی از عقلانیت، دیپلماسی هوشمندانه و پشتوانه داخلی است؛ مسیری که اگرچه پرابهام است، اما به گفته دیپلماتها گریزی از پیمودن آن وجود ندارد.
