به گزارش اکوایران، حمله روز پنجشنبه به یک کشتی در تنگه هرمز، شکنندگی توافق هفته گذشته جمهوری اسلامی ایران با ایالات متحده را بیش از پیش آشکار کرده و امکان اختلال دوباره در تردد دریایی از طریق این آبراه حیاتی را نشان داد.
اولین حمله از زمان توافق
یک مقام آمریکایی در گفتوگو با سیانان مدعی شده که این کشتی توسط یک پهپاد ایرانی مورد حمله قرار گرفته است، اما جزئیات بیشتری ارائه نکرد.
در حالی که ایران مسئولیت این حمله را بر عهده نگرفته است، حمله روز پنجشنبه ساعاتی پس از آن رخ داد که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی هشدار داد که کشتیها فقط از طریق مسیرهای ایران عبور امن خواهند داشت و ادعای دولت ترامپ مبنی بر آزاد و باز بودن دوباره تنگه را به چالش کشید.
این حمله جدید، که اولین گزارش از زمان توافق هفته گذشته ایالات متحده و ایران برای دستیابی به یک توافق صلح بود، باعث افزایش قیمت جهانی نفت شد و در حالی رخ داد که مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، سعی داشت این توافق را به کشورهای شکاک خلیج فارس بقبولاند.
توقف ماموریت دریایی
به گفته عملیات تجارت دریایی بریتانیا، که ترافیک دریایی در منطقه را رصد میکند، این کشتی باری از سمت راست توسط یک پرتابه ناشناخته مورد اصابت قرار گرفت و به آن آسیب رساند. هیچ تلفات یا تأثیر زیستمحیطی گزارش نشده است. به کشتیها توصیه شده که با احتیاط عبور کنند و فعالیتهای مشکوک را گزارش دهند.
اکوایران: کنترل تنگه هرمز از آغاز جنگ، اهرم بزرگی برای ایران جهت اعمال فشار بر دشمنانش و اقتصاد جهانی بوده و ابتکار جدید مسقط تهران را از این بابت ناخشنود کرده است.
این حمله، سازمان بینالمللی دریانوردی سازمان ملل متحد (IMO) را مجبور کرد ماموریت خود برای تخلیه صدها کشتی و بیش از ۱۱۰۰۰ دریانورد که از زمان شروع جنگ در منطقه خلیج فارس سرگردان بودهاند را متوقف کند. آرسنیو دومینگز، دبیرکل IMO، در بیانیهای گفت: «من همیشه تأکید کردهام که ایمنی دریانوردان از اهمیت بالایی برخوردار است. بنابراین، برای اطمینان از رویکردی هماهنگ و ایمنی ناوبری، طرح تخلیه تا زمان کسب اطلاعات بیشتر متوقف خواهد شد.»
ماموریت تخلیه تنها در روزهای اخیر و پس از امضای یادداشت تفاهم بین واشنگتن و تهران آغاز شد. دومینگز گفت که کشتی مورد حمله تحت چارچوب تخلیه IMO فعالیت نمیکرد و افزود که این حادثه بر لزوم اطمینان از ادامه تلاشهای تخلیه بدون به خطر افتادن دریانوردان تأکید میکند.
این هفته، تردد کشتیها در تنگه هرمز به بالاترین حد خود از زمان آغاز جنگ در اواخر فوریه رسید و دادههای MarineTraffic نشان میدهد که روز چهارشنبه ۷۰ عبور از این تنگه انجام شده است. این گروه نظارتی دریایی اعلام کرد که اکثر این کشتیها از مسیری استفاده میکنند که از سواحل عمان عبور میکند.
اهرم فشار تهران
ایران کنترل این آبراه را به عنوان یک مسئله کلیدی و اهرم فشار در مذاکرات میبیند. روز پنجشنبه، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی هشدار داد که عبور امن فقط از طریق مسیرهای اعلام شده به ایران به کشتیها داده خواهد شد.
کشتیها در تنگه هرمز، مسندم عمان، ۲۵ ژوئن ۲۰۲۶/ عکس از خبرگزاری رویترز
پس از این حمله، سازمان مدیریت مسیرهای دریایی خلیج فارس - سازمانی که تهران اخیراً برای مدیریت تنگه تأسیس کرده - اعلام کرد که عبور امن تضمین نخواهد شد. این سازمان در ایکس اعلام کرد: «عواقب سفر در مسیرهای غیرمجاز بر عهده مالک، اپراتور و فرمانده کشتی خواهد بود».
توافق فعلی بین واشنگتن و تهران شامل تعهد به بازگشایی این آبراه بدون عوارض به مدت ۶۰ روز است و پیش از این شاهد لغو محاصره بنادر ایران توسط ایالات متحده بودهایم. اما این تفاهمنامه ۱۴ مادهای همچنین به ایران نقشی رسمی در نظارت بر ترافیک تجاری از طریق تنگه هرمز در کنار عمان میدهد. تهران شروع به اعمال عوارض بر کشتیهایی که مایل به عبور از این تنگه در طول درگیری هستند، کرده، چیزی که دولت ترامپ قول داده است تحت یک توافق صلح بلندمدت اجازه آن را ندهد.
روبیو روز پنجشنبه در جلسه شورای همکاری خلیج فارس در بحرین گفت: «واقعیت این است که هیچ کشوری در کره زمین حق ندارد برای استفاده از آبراههای بینالمللی هزینه دریافت کند و این هرگز شرط قابل قبولی برای هیچ توافقی نخواهد بود». وزیر امور خارجه عمان پس از دیدار با رئیس مجلس ایران در اوایل این هفته، گفت که هر دو «تعهد خود را به قوانین بینالمللی و عبور ایمن و بدون عوارض تأیید کردهاند». اما تهران که با بینالمللی بودن این آبراه مخالف است، پیش از این احتمال دریافت نوعی هزینه خدمات، به جای عوارض، در کنار عمان در آینده را مطرح کرده است. روبیو گفت: «میتوانید آن را باج بنامید، میتوانید آن را هزینه بنامید، هر چه میخواهید بنامید. این یک بازی با کلمات است.»
امضای توافقنامه در هفته گذشته باعث شد قیمت جهانی نفت به پایینترین سطح خود از زمان آغاز جنگ ایران برسد. حمله روز پنجشنبه باعث افزایش جزئی شد و نفت خام برنت - معیار بینالمللی - با 2 درصد افزایش به 74 دلار در هر بشکه رسید. این تفاهمنامه قرار است در ازای تعهد تهران به عدم توسعه سلاحهای هستهای، جنگ را متوقف کند، تنگه هرمز را باز کند و به ایران کمک اقتصادی ارائه دهد. اما جزئیات حیاتی، مانند آینده برنامه هستهای تهران و ذخایر اورانیوم غنیشده آن، را برای بررسی در طول 60 روز مذاکرات پرمخاطره باقی میگذارد.
رد الگوی تنگه مالاگا و سنگاپور؛ دشواریهای پیمان عدم تجاوز
در همین شرایط، پاتریک وینتور، سردبیر دیپلماتیک گاردین نوشت، جمهوری اسلامی ایران طرحهای مورد حمایت سازمان ملل برای تخلیه گسترده کشتیها از طریق تنگه هرمز را رد کرده و هشدار جدیدی نسبت به عبور آزاد کشتیهای تجاری از طریق این تنگه را ایجاد کرده است.
سلطان هیثم بن طارق، پادشاه عمان، در حال دیدار با محمد باقر قالیباف، رئیس مجلس و مذاکرهکننده ارشد ایران در مسقط، ۲۳ ژوئن ۲۰۲۶/ عکس از خبرگزاری فرانسه
این پیشنهاد که مورد حمایت عمان بود، احتمالاً اولین مرحله از پیشنهاد گستردهتر عمان برای مشورت در مورد ایجاد یک مدیریت جدید برای تنگه بر اساس هزینههای داوطلبانه و الگوبرداری از مکانیسم تنگه مالاکا و سنگاپور بود.
به نوشته وینتور، حمله اخیر در تنگه هرمز و رد پیشنهاد مسقط از سوی تهران نشان داد که دیدگاههای عمان و ایران برای این تنگه ممکن است متفاوت باشد، اگرچه آنها برای تلاش برای هماهنگ کردن برنامههای خود با یکدیگر مشورت میکردند. این ماجرا همچنین به تلاشهای عربستان سعودی برای برگزاری کنفرانسی به منظور عادیسازی روابط بین کشورهای خلیج فارس و ایران در قالب یک پیمان عدم تجاوز پیشنهادی جدید، آسیب رساند.
از زمان امضای تفاهمنامه ایران و آمریکا در هفته گذشته، تردد کشتیها از طریق این تنگه به طور پیوسته در حال افزایش بوده است. به عنوان بخشی از این توافق، تهران موافقت کرد که تمام تلاش خود را برای تضمین آزادی کامل دریانوردی در این تنگه انجام دهد و حداقل به مدت ۶۰ روز هیچ هزینه یا عوارضی اعمال نشود.اما روز پنجشنبه، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مختصات دو خط تخلیه موقت کشتیرانی جدید را که توسط سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO) وابسته به سازمان ملل متحد با همکاری عمان اعلام شده بود، رد کرد.
یک مسیر از پیش موجود در طرح تفکیک ترانزیت (TSS) به دلیل وجود مینها همچنان غیرقابل عبور است. IMO دو مسیر را پیشنهاد کرد، یکی در شمال TSS در آبهای تحت حاکمیت ایران که مینگذاری شده، و دیگری که در جنوب در آبهای عمان بسیار قابل عبورتر است. IMO و عمان توصیه کرده بودند که تخلیه صدها کشتی، که برخی از آنها ماهها در آنجا گرفتار بودهاند، باید با هر دو سازمان هماهنگ شود تا روزهای ترانزیت و مناطق انتظار اختصاص داده شود.
بیانیهای که مختصات را منتشر کرده بود، توسط دفتر ملی هیدروگرافی عمان ارائه شد، اما از واکنش منفی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به نظر میرسید که موافقت ایران را نداشته است. سپاه پاسداران هرگونه مسیر ترانزیتی جایگزین را «غیرقابل قبول و کاملاً خطرناک» توصیف کرد. در این بیانیه آمده است: «ترافیک کشتیها خارج از مسیرهای رسمی ممنوع است و ما نسبت به هرگونه تردد خارج از مسیرهای اعلام شده هشدار میدهیم.»
عمان مشتاق است که هر پیشنهادی با ماده ۴۳ کنوانسیون سازمان ملل متحد در مورد حقوق دریاها مطابقت داشته باشد. عمان همچنین معتقد است که همکاری با ماموریت نجات بشردوستانه سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO) احتمال دستیابی به توافق بر سر یک سیستم بلندمدت جدید را افزایش میدهد.عمان، برخلاف ایران، امضاکننده کامل کنوانسیون سازمان ملل متحد است و اصرار دارد که طرح آن فقط به دنبال کمکهای داوطلبانه مرتبط با خدمات محیط زیست و ایمنی است.
کشورهای خلیج فارس و کشورهای غربی به ایران و عمان هشدار دادهاند که سعی نکنند برای خدمات یا عوارض، هزینهای وضع کنند، زیرا اصرار دارند که این کار ناقض اصول اساسی حقوق دریاها خواهد بود. تانکر ترکرز تخمین میزند که ایران از ۱۵ ژوئن ۴۰ میلیون بشکه نفت خام صادر کرده است که نیمی از آن در روز جمعه هفته گذشته بوده است. کشورهای عربی از جمله عربستان سعودی و قطر به شدت با دریافت عوارض مخالفند، اما به نظر میرسد برخی از دیپلماتهای سعودی تا زمانی که ثابت شود قانونی است و جنبهی اخاذی ندارد، با پرداخت این عوارض موافقند.
به دنبال الگوی داردانل؟
در این شرایط، والاستریت ژورنال به نقل از مقامات آگاه نوشت، تهران به دنبال مدلهایی در سراسر جهان، از جمله تنگه داردانل، است، جایی که ترکیه برای عبور کشتیها از دریای اژه و از طریق آبراه بینالمللی، مالیاتی به نام فرانک طلا دریافت میکند. به گفته مقامات ایرانی، تهران برای جلب حمایت، این ایده را از خاورمیانه تا پکن مطرح میکند. آنها گفتند که تهران میخواهد همسایگان خلیج فارس خود بخشی از این توافق باشند و درآمد حاصل از آن را به اشتراک بگذارند.
قایق تندرو نیروی دریایی ایران در تنگه هرمز/ عکس از گتی ایمیجز
تنگه هرمز که در طول جنگ به صحنه اصلی درگیری بین ایالات متحده و ایران تبدیل شد، اکنون به یک میدان نبرد کلیدی در مذاکرات برای پایان دادن به این درگیری تبدیل شده است. این جنگ به ایران آموخت که تهدیدی که میتواند برای کشتیرانی با موشک و پهپاد ایجاد کند، به کشور امکان میدهد تا بر این مسیر حیاتی تجارت جهانی کنترل داشته باشد.
به گفته مقامات ایرانی و میانجیگران، تهران در مذاکرات با چین و مصر، پیشنهاد خود برای دریافت هزینه خدمات را مورد بحث قرار داده است. مقامات ایرانی بهطور خصوصی گفتهاند که از پیوستن ایالات متحده به چنین برنامههای پرداختی استقبال میکنند، ایدهای که ترامپ گهگاه بهطور عمومی مطرح کرده است.
داردانل - باریکهای از دریا که ترکیه را بین اروپا و آسیا تقسیم میکند - الگویی برای هرمز در اختیار ایران قرار میدهد. این آبراه بینالمللی تحت پوشش کنوانسیون ۱۹۳۶ است که به آنکارا اختیار میدهد از کشتیرانان بخواهد برای عبور از آن، فرانک طلا بپردازند. این هزینه که از اول ژوئیه به میزان ۶.۷۰ دلار در هر تن تعیین شده است، خدمات بهداشتی، فانوس دریایی و نجات غریق را پوشش میدهد. کشتیهایی که از دریای سیاه به مدیترانه میروند باید از تنگه داردانل عبور کنند.
رویای فرانک طلا
با این حال، موانع قابل توجهی برای اتخاذ سیاستی مشابه توسط تهران وجود دارد. جیمز کراسکا، استاد حقوق دریایی در کالج جنگ نیروی دریایی ایالات متحده، که رهبران نیروی دریایی ایالات متحده را آموزش میدهد، گفت که ایران توافقنامههای بینالمللی و منطقهای را امضا کرده که آن را از اعمال پرداختهای یکجانبه به کشتیهای عبوری منع میکند. او گفت که توافق ترکیه منحصر به فرد است و نمیتواند به طور خودکار برای کشور دیگری اعمال شود.
هرگونه هزینه خدماتی که توسط ایران وضع شود، نیاز به اجماع ۱۷۶ عضو سازمان بینالمللی دریانوردی دارد. به گفته اسفندیار باتمانقلیچ، مدیر اجرایی بنیاد بورس و بازار، یک اندیشکده متمرکز بر اقتصاد مستقر در لندن، هرگونه سیستم هزینه خدمات احتمالاً توسط یک نهاد منطقهای به نمایندگی از ایران و سایر کشورها مدیریت خواهد شد. به گفته مقامات ایرانی، ایران اعمال کنترل در تنگه هرمز را به عنوان ابزاری برای کنترل جریان کالاهای نظامی توجیه کرده و گفته ایالات متحده از این تنگه برای حمل تجهیزات نظامی که بعداً برای حمله به ایران مستقر کرده بود، استفاده کرده است.
ترکیه در بحبوحه تنشها در دهه ۱۹۳۰ با ایتالیا، که در آن زمان کنترل جزایر یونان در دریای اژه را در دست داشت، در مورد حق خود برای دریافت هزینه مذاکره کرد. این پیمان به ترکیه حق میدهد که در هر درگیری که در آن طرف متخاصم نیست، از عبور کشتیهای جنگی جلوگیری کند. آنکارا درست در آغاز حمله ۲۰۲۲ به اوکراین برای جلوگیری از عبور کشتیهای نظامی روسیه به این حق استناد کرد، اما بعداً تحت فشار کرملین کوتاه آمد. مدل دیگری که ایران و دیگر کشورهای خلیج فارس در حال بررسی آن هستند، تنگه مالاکا است که مانند هرمز یک گلوگاه انرژی جهانی است که با بیش از یک کشور هممرز است.
به گفته مقامات خاورمیانهای و اروپایی گشت تنگه مالاکا، یک نیروی نظامی چندملیتی شامل گشتهای دریایی هماهنگ و نظارت هوایی مشترک، میتواند الگویی برای مدیریت عبور و مرور از طریق این تنگه ارائه دهد. مالزی، اندونزی، سنگاپور و دیگر کشورهای آسیایی این گشت را برای مبارزه با دزدی دریایی و سایر تهدیدات دریایی انجام میدهند. به گفته این مقامات، در مورد هرمز، این ترتیبات، نیروهای دریایی پادشاهیهای خلیج فارس را با نیروهای دریایی ایران ترکیب خواهد کرد. هزینه گشت مالاکا بین کشورهای آسیایی به همراه یک بنیاد خصوصی ژاپنی تقسیم میشود.
انور قرقاش، مشاور ریاست دولت امارات متحده عربی، روز پنجشنبه گفت که واقعیتهای ژئوپلیتیکی جدید، مانند تنگه هرمز، را نمیتوان به کشورهای عربی خلیج فارس تحمیل کرد. برخی از مالکان بزرگ کشتی، پرداخت هزینه را به عنوان بهای بازگشایی این مسیر میدانند که معمولاً 20 درصد از نفت جهان از آن عبور میکند. تهران اعلام کرد که پس از لغو محاصره بنادر ایران توسط ایالات متحده، مطابق با توافقنامهای که در ۱۴ ژوئن برای پایان دادن به جنگ امضا شد، در حال بازگشایی این آبراه است. از آن زمان، ایران رویههای جدیدی را اعمال کرده است، از جمله درخواست ثبت عبور کشتیها از دو روز قبل.
