به گزارش اکوایران، جنگ در طول سه ماه گذشته بسیاری از کشورهای کرانه جنوبی خلیج فارس را به تجدید نظر در سیاستهای اقتصادی و امنیتی خود سوق داد. این امر در شرایطی صورت میگیرد که هنوز حتی سرنوشت مذاکرات ایران و آمریکا به نقطهای قطعی نرسیده است.
جنگی که دیگر فقط در تلویزیون نیست
به نوشته نیویورکتایمز، درحالیکه توافق در حال شکلگیری میان ایالات متحده و ایران، کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس را در موقعیتی آسیبپذیر باقی میگذارد، این کشورها در حال بازنگری در راهبردهای دفاعی، اقتصادها و مسیرهای تجاری خود هستند.
اکوایران: جنگ ایران اقتصاد دبی را با وضعیتی مواجه کرد که پیش از آن سابقه نداشت. اکنون با پایان یافتن جنگ فعالین اقتصادی دبی در حیطههای گوناگون به دنبال احیای اقتصاد این منطقه هستند.
برای دههها، مردم کشورهای ثروتمند عربی حاشیه خلیج فارس، جنگهای منطقه را از طریق تلویزیون تماشا میکردند. جنگ در کشورهای همسایه جریان داشت؛ در یمن، سوریه و غزه، اما نه در سرزمینهای خودشان.
این تصور با جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران فرو ریخت. این جنگ احساس امنیت این کشورها را بر هم زد، اقتصادهای متکی به انرژی آنها را تضعیف کرد و آنها را وادار ساخت تا در راهبردهای دفاعی خود تجدیدنظر کنند. پایگاههای نظامی آمریکا در خاک این کشورها، به جای آنکه از آنها محافظت کنند، آنها را به هدف هزاران موشک و پهپاد ایرانی تبدیل کرده بودند.
به گفته تحلیلگران، هرچند به نظر میرسد درگیریها، دستکم فعلاً، پایان یافته باشد، باز بسیاری در کشورهای خلیج فارس نگراناند که توافق در حال شکلگیری میان آمریکا و ایران، تأثیر چندانی در کاهش تهدیدی که از سوی ایران متوجه آنهاست، نداشته باشد.
در نشانهای ضمنی از اذعان واشنگتن به این نگرانیها، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه ایالات متحده، هفته گذشته با چند تن از رهبران عرب منطقه دیدار کرد تا به آنها اطمینان خاطر دهد. او روز چهارشنبه در کویت به خبرنگاران گفت: «ایالات متحده هیچ اقدامی انجام نخواهد داد که امنیت متحدانش را تضعیف کند.»
بااینحال، کشورهای خلیج فارس اکنون که آسیبپذیریهایشان آشکار شده است، برای همیشه تحت تأثیر این جنگ قرار گرفتهاند. بسیاری از آنها اکنون مصمم هستند قدرت سخت خود را تقویت کنند و هزینه بیشتری برای تجهیزات نظامی و دفاعی اختصاص دهند. این رویکرد تازه، تغییری محسوس نسبت به پروژههای بزرگ و خوشبینانهای است که در دهه گذشته چهره منطقه را شکل داده بود.
آیا غرب آسیا به «غرب وحشی» تبدیل شده است؟
صحنههایی که طی ماههای گذشته در شهرهای خلیج فارس مانند دبی و دوحه دیده شدند، از جمله انفجارهای گسترده و برجهای لوکس در حال سوختن، تا پیش از این برای بیشتر ساکنان منطقه تصورناشدنی بودند. والدین همراه با فرزندانشان در راهروهای خانه پناه میگرفتند، درحالیکه هشدار حملات موشکی روی تلفنهای همراهشان به صدا درمیآمد. در امارات، مدارس برای چند هفته تعطیل شدند و برخی از ساکنان ثروتمند خارجی کشور را ترک کردند. تنها مقایسه تاریخی که بسیاری از مردم منطقه به ذهنشان میرسید، حمله عراق به کویت، بیش از سه دهه پیش بود.
دود از یک انبار در منطقه صنعتی شهر شارجه بلند میشود/عکس از آسوشیتدپرس
هرچند کشورهای خلیج فارس موفق شدند بخش عمده حملات موشکی و پهپادی ایران را رهگیری کنند، اما بیش از ۳۰ نفر کشته و دهها نفر زخمی شدند.
محمد بحرون، رئیس مرکز پژوهشی بحوث در دبی، گفت این جنگ سابقههای خطرناکی در منطقه ایجاد کرده است. به اعتقاد او، اقدامات آمریکا و اسرائیل نوعی «نگاه سادهانگارانه به استفاده از زور عریان» را رواج داده است. او گفت: «انگار حالا منطقه به غرب وحشی تبدیل شده است.» وی با اشاره به اینکه آتشبس چندین بار «بهسادگی و بدون اینکه کسی حتی تعجب کند» نقض شد، افزود این امر نشاندهنده تغییر خطرناک قواعد بازی است.
درحالیکه هر دولت خلیج فارس رویکرد خاص خود را در قبال ایران دنبال میکند، به نظر میرسد این جنگ به جای ایجاد وحدت، اختلافات میان برخی از این کشورها را افزایش داده است.
امارات متحده عربی بیش از پیش بر اتحادهای خود با آمریکا و اسرائیل تکیه کرده است. قطر به میانجی اصلی تلاشها برای دستیابی به توافق میان آمریکا و ایران تبدیل شده است. عربستان سعودی نیز کوشیده است گزینههای خود را باز نگه دارد؛ از یک سو تلاش میکند بر تصمیمهای دولت ترامپ اثر بگذارد و از سوی دیگر، ارتباط خود با مقامهای ایرانی را حفظ کند.
در همین حال، عمان نیز با ورود به گفتوگو با ایران درباره احتمال دریافت هزینه خدمات در تنگه هرمز، خشم دونالد ترامپ را برانگیخته است.
دگرگونیهای بنیادین در جغرافیای سیاسی منطقه
یکی از مهمترین پیامدهای جنگ، بسته شدن عملی تنگه هرمز از سوی ایران بود. اکنون این نگرانی که ایران در آینده بار دیگر این تنگه را ببندد، بر سراسر منطقه سایه افکنده و کشورهای خلیج فارس را وادار کرده است درباره نحوه انتقال نفت، مواد غذایی و سایر کالاها به کشورشان تجدیدنظر کنند.
کشتیها در تنگه هرمز لنگر انداختهاند، منطقه مسندم در عمان، ۱۹ ژوئن ۲۰۲۶/عکس از خبرگزاری رویترز
دولت امارات راهبردی را با عنوان «وابستگی صفر به هرمز» دنبال میکند. این راهبرد شامل توسعه بنادر خارج از تنگه، احداث خطوط لوله نفت و گسترش خطوط راهآهن است؛ موضوعی که وزیر تجارت این کشور اخیراً در گفتوگو با بلومبرگ مطرح کرده است.
از سوی دیگر، عمان که معمولاً کشوری آرام تلقی میشود و بنادر آن در دریای عرب و صدها کیلومتر دورتر از تنگه هرمز قرار دارند، اکنون به مرکز مهم لجستیکی همسایگان خود تبدیل شده و کالاها را از طریق مسیرهای زمینی به آنها منتقل میکند.
اما پرسشی که بر فراز همه این تحولات قرار دارد این است که آیا واقعاً این جنگ پایان یافته است؟ به گفته خالد الجابر: «ما از این میترسیم که این جنگ به درگیریای دائمی تبدیل شود.»
سران کشورهای خلیج فارس در اظهارات علنی خود از توافق پایان جنگ استقبال کردهاند، زیرا این جنگ چنان خسارت سنگینی بر کشورهایشان وارد کرد که تقریباً هیچکس خواهان ادامه آن نبود.
در نشست گروه هفت که هفته گذشته در فرانسه برگزار شد، شیخ محمد بن زاید آل نهیان، رئیس امارات متحده عربی، خطاب به ترامپ گفت: «از حمایت و تعهد شما نسبت به دوستانتان سپاسگزارم. این برای ما اهمیت زیادی دارد و شما نشان دادید که متحد واقعی چه کسی است.»
اما تحلیلگران میگویند در پشت پرده، بسیاری از مقامهای خلیج فارس ترکیبی از ناامیدی و سرخوردگی نسبت به متحدان دیرینه خود، بهویژه آمریکا، احساس میکنند. توافق اولیه میان آمریکا و ایران تقریباً هیچ اشارهای به نگرانیهای دولتهای خلیج فارس، از جمله زرادخانه موشکی و پهپادی ایران یا حمایت تهران از گروههای مسلح منطقهای، نکرده است.
افزون بر این، دولت ترامپ روز دوشنبه بهطور موقت تحریمهای نفتی ایران را تعلیق کرد؛ اقدامی که میتواند منافع اقتصادی قابل توجهی برای تهران به همراه داشته باشد.
عبدالرحمن الراشد، نویسنده سعودی نزدیک به حاکمیت عربستان، در یادداشتی در روزنامه الشرق الاوسط نوشت که توافق آمریکا و ایران «نظام تهران را بار دیگر بهعنوان یک قدرت منطقهای احیا میکند.» او هشدار داد: «منافع مالی حاصل از این توافق، ایران را به هیولایی بزرگتر از گذشته تبدیل خواهد کرد.»
مقامهای آمریکایی همچنین پیشنهاد دادهاند که کشورهای خلیج فارس در تأمین صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری بازسازی ایران مشارکت کنند؛ پیشنهادی که در منطقه با استقبال سردی روبهرو شده است. خالد الجابر گفت بسیاری احساس میکنند دولت ترامپ به کشورهای خلیج فارس «مثل یک دستگاه خودپرداز» نگاه میکند و این موضوع «بسیاری از مردم را آزار میدهد.»
جنگ همه را تغییر داد
سفر مارکو روبیو به امارات، کویت و بحرین نیز بازتاب همین تنشها بود، هرچند او تلاش کرد تأکید کند که واشنگتن به دیدگاههای کشورهای منطقه توجه دارد. او گفت: «ما خواهان توافق هستیم، اما نه به هر قیمتی.»
دیدار شیخ محمد بن زاید آل نهیان، رئیس امارات متحده عربی و مارکو روبیو، وزیر امور خارجه ایالات متحده آمریکا، رستوران زوما در جزیره الماریه در ابوظبی، ۲۴ ژوئن ۲۰۲۶/عکس از دفتر ریاست امارات متحده عربی
روبیو روز پنجشنبه پس از دیدار با وزیران خارجه کشورهای خلیج فارس در بحرین اعلام کرد: «آنها نگرانیهای بسیار مشخصی را با ما در میان گذاشتند.» وی افزود که به دولتهای منطقه اطمینان داده است در تمام مراحل مذاکرات با ایران در جریان امور قرار خواهند گرفت.
او همچنین گفت که در این دیدارها موضوع مشارکت کشورهای خلیج فارس در صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری بازسازی ایران را مطرح نکرده است. برعکس، مقامهای منطقه به او گفتهاند که برای خودشان دریافت منابع مالی جهت بازسازی، «اهمیت زیادی» دارد.
عبداللطیف الزیانی، وزیر امور خارجه بحرین، نیز در دیدار با روبیو گفت: «منطقه از پایان خصومتها، پس از چالشهای بزرگی که با آن روبهرو بودیم، استقبال میکند.» او افزود: «امروز روزنهای از امید را میبینیم.»
بااینحال، به گفته مهدی غلوم، پژوهشگر بحرینی: «پس از جنگ، این تصور در کشورهای خلیج فارس شکل گرفته که بازدارندگی در برابر ایران کاهش یافته است.» به بیان دیگر، تهدیدهای آمریکا و اسرائیل علیه ایران ممکن است در آینده کارایی کمتری داشته باشد.
هرچند ایران در جریان حملات هوایی خسارت سنگینی متحمل شد، اما حکومت این کشور در نهایت پابرجا ماند و دریافت که میتواند از ابزارهای قدرتمندی همچون کنترل بر تنگه هرمز بهره ببرد.
غلوم معتقد است اکنون زمان آن رسیده که کشورهای خلیج فارس بهطور مستقل با ایران وارد گفتوگو شوند و حتی امکان دستیابی به پیمان عدم تجاوز با همسایه خود را بررسی کنند. او در پایان گفت شاید این جنگ یک «جنبه مثبت پنهان» نیز داشته باشد؛ زیرا کشورهای خلیج فارس را وادار کرده است مقاومتر شوند و خود را با شرایط جدید تطبیق دهند. به گفته او: «ما به خودمان ثابت کردیم که بسیار مقاومتر از آن چیزی هستیم که تصور میکردیم.»
