به گزارش اکوایران، با پایان یافتن معاهده نیو استارت، آخرین توافق هستهای بین آمریکا و روسیه، دولت ترامپ گامهای جدیدی را در عرصه تسلیحات هستهای برداشته است. اظهارات اخیر مقامهای آمریکایی نشان میدهد که احتمال بازگشت به آزمایشهای هستهای و گسترش زرادخانه هستهای وجود دارد، تصمیماتی که میتواند به یک رقابت تسلیحاتی جدید با روسیه و چین منجر شود. در این میان، پرسشها درباره اهداف اصلی این تغییرات و اینکه آیا ترامپ بهدنبال مذاکره برای معاهدهای جدید است یا خیر، همچنان بدون پاسخ ماندهاند.
آزاد از قید معاهده
هنوز مشخص نیست که آیا سه قدرت بزرگ هستهای جهان در آستانه ورود به یک رقابت تسلیحاتی جدید قرار دارند یا اینکه رئیسجمهور ترامپ میکوشد، پس از انقضای آخرین معاهده دوران جنگ سرد، دیگر کشورها را به مذاکره برای یک توافق جدید وادار کند. در پنج روزی که از انقضای آخرین معاهده هستهای باقیمانده میان آمریکا و روسیه گذشته است، اظهارات مقامهای دولت آمریکا دو نکته را روشن کرده: واشنگتن بهطور جدی در حال بررسی استقرار تسلیحات هستهای بیشتر است و همچنین احتمال زیادی وجود دارد که نوعی آزمایش هستهای انجام دهد. هر دوی این اقدامات، چرخشی اساسی در برابر نزدیک به ۴۰ سال سیاستهای سختگیرانه کنترل تسلیحات هستهای آمریکا به شمار میآیند؛ سیاستهایی که طی آن، تعداد سلاحهای هستهای مستقر در سیلوها، بمبافکنها و زیردریاییها کاهش یافته یا ثابت نگه داشته شده بود. اگر ترامپ چنین تصمیمی بگیرد، نخستین رئیسجمهور آمریکا از زمان رونالد ریگان خواهد بود که شمار تسلیحات هستهای مستقر را دوباره افزایش میدهد. همچنین آخرین باری که ایالات متحده آزمایش هستهای انجام داد، سال ۱۹۹۲ بود، هرچند ترامپ سال گذشته گفته بود که خواهان ازسرگیری این انفجارها «بر مبنای برابر» با چین و روسیه است.
اکوایران: ترامپ با «هیئت صلح» خود نظم جهانی را بر اساس منافع آمریکا بازتعریف میکند، اروپا بین مقاومت و از دست دادن آبرو، و جهان بین واقعیت و معاملات صریح او، در میانه یک گسست تاریخی ایستاده است.
تا اینجا، اظهارات دولت ترامپ مبهم بوده است. مقامها گفتهاند که سناریوهای مختلفی برای تقویت زرادخانه هستهای، از جمله استفاده مجدد از سلاحهای هستهای موجود در انبارها، در حال بررسی است و اینکه ترامپ به دستیاران خود دستور داده روند آزمایشها را از سر بگیرند. اما هیچکس مشخص نکرده است چه تعداد سلاح ممکن است مستقر شود یا چه نوع آزمایشهایی انجام خواهد گرفت. این جزئیات اهمیت زیادی دارند، زیرا میتوانند تعیین کنند که آیا سه قدرت بزرگ هستهای به سوی یک رقابت تسلیحاتی تازه حرکت میکنند یا اینکه ترامپ در تلاش است دیگر قدرتها را به مذاکرهای سهجانبه برای یک معاهده جدید وادار کند. جیل هروبی، کارشناس باسابقه امور هستهای که تا سال گذشته ریاست اداره ملی امنیت هستهای آمریکا (وابسته به وزارت انرژی و مسئول طراحی، آزمایش و تولید تسلیحات هستهای) را بر عهده داشت، گفت: «همه چیز تا حدی مرموز است. واقعاً گیجکننده است که آنها دقیقاً چه میکنند.»
نشانههایی از آغاز ویرانی!
نشانهها تنها چند ساعت پس از انقضای معاهده نیو استارت در روز پنجشنبه ظاهر شد؛ معاهدهای که تعداد سلاحهای هستهای قابل استقرار توسط آمریکا و روسیه را برای هر طرف به حدود ۱۵۵۰ کلاهک محدود میکرد. ترامپ پیشنهاد ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، برای تمدید غیررسمی این معاهده ۱۵ ساله که الزام حقوقی نداشت را رد کرد؛ در حالی که دو کشور در حال بررسی امکان مذاکره برای یک معاهده جایگزین بودند. در همان روز، وزارت خارجه آمریکا معاون وزیر در امور کنترل تسلیحات و امنیت بینالمللی، توماس جی. دینانو، را به ژنو فرستاد تا در کنفرانس خلع سلاح سخنرانی کند. او در سخنان خود شکایت کرد که این معاهده «محدودیتهای یکجانبه و غیرقابل قبولی» بر ایالات متحده تحمیل کرده بود. او همچنین یادآوری کرد که ترامپ در دوره نخست ریاستجمهوری خود، به دلیل نقض تعهدات از سوی روسیه، از دو معاهده دیگر، معاهده نیروهای هستهای میانبرد (INF) و معاهده آسمانهای باز خارج شده بود.
دینانو استدلالی آشنا را تکرار کرد؛ استدلالی که بسیاری از دموکراتهای فعال در حوزه امنیت ملی نیز مطرح کردهاند: اینکه معاهده نیو استارت نتوانسته بود طبقههای کاملاً جدیدی از تسلیحات هستهای در حال توسعه توسط روسیه و چین را پوشش دهد و اینکه هر معاهده جدیدی باید چین را نیز در بر بگیرد؛ کشوری که سریعترین رشد زرادخانه هستهای در جهان را دارد.او سپس افزود که ایالات متحده اکنون آزاد است «برای دفاع از مردم آمریکا، بازدارندگی را تقویت کند». به گفته او، آمریکا «برنامههای جاری نوسازی هستهای خود را تکمیل خواهد کرد» اشارهای به هزینه صدها میلیارد دلاری برای سیلوهای جدید، زیردریاییهای تازه و بمبافکنهای نو و همچنین یادآور شد که واشنگتن «ظرفیت هستهای مستقرنشدهای» در اختیار دارد که در صورت دستور رئیسجمهور میتواند برای پاسخ به محیط امنیتی نوظهور به کار گرفته شود.
به گفته او، یکی از گزینهها «گسترش نیروهای موجود» و «توسعه و استقرار تسلیحات هستهای جدید با برد منطقهای» است؛ یعنی همان سلاحهای هستهای کوتاهبردی که روسیه بهطور گسترده مستقر کرده است. معاهده نیو استارت تنها سلاحهای «راهبردی» را پوشش میداد که توان شلیک در فواصل بینقارهای را دارند. یکی از افزایشهای قریبالوقوع، زیردریاییهای کلاس اوهایو آمریکا را هدف قرار داده است. هر یک از ۱۴ زیردریایی این کلاس دارای ۲۴ لوله پرتاب موشک هستهای هستند. برای رعایت محدودیتهای نیو استارت، نیروی دریایی چهار لوله از هر زیردریایی را غیرفعال کرده بود. اکنون با برداشته شدن این محدودیتها، برنامهها برای فعالسازی مجدد این لولهها در حال پیشرفت است؛ اقدامی که امکان بارگذاری چهار موشک بیشتر بر هر زیردریایی را فراهم میکند. در مجموع، تنها همین اقدام میتواند به اضافه شدن صدها کلاهک هستهای منجر شود که قادر به تهدید دشمنان آمریکا خواهد بود.
پوکر هستهای!
البته این احتمال وجود دارد که چنین استقرارهایی صرفاً با هدف واداشتن دیگر قدرتهای هستهای به مذاکره انجام شود؛ شکلی آشنا از «پوکر هستهای» در دوران جنگ سرد. اما این امکان نیز وجود دارد که روسیه و چین ترجیح دهند به جای مذاکره، نیروهای خود را گسترش دهند. چین تا کنون علاقه چندانی به کنترل تسلیحات نشان نداده است؛ دستکم تا زمانی که زرادخانهاش به اندازه زرادخانههای واشنگتن و مسکو نزدیک شود. همانطور که فرانکلین میلر و اریک ادلمن، دو استراتژیست هستهای که در دولتهای پیشین جمهوریخواه خدمت کردهاند، سال گذشته در نشریه فارن افرز نوشتند، چین «هرگونه تمایل به ورود به مذاکرات کنترل تسلیحات را نشانه ضعف میداند و روند شفافیت و راستیآزمایی چنین توافقهایی را مداخلهجویانه و شبیه به جاسوسی تلقی میکند».
دینانو در سخنرانی خود در ژنو، همچنین نخستین توضیح تفصیلی از سوی یک مقام دولت ترامپ را درباره منظور رئیسجمهور از دستور سال گذشتهاش برای ازسرگیری آزمایشهای هستهای ارائه داد. ترامپ آن اظهارنظر حسابشده درباره انجام آزمایشها «بر مبنای برابر» را درست پیش از دیدار اکتبر خود با شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، مطرح کرده بود. او ماه گذشته در گفتوگویی با نیویورک تایمز گفت که درباره مسائل هستهای گفتوگوهای مفصلی با شی داشته، اما هیچ جزئیاتی ارائه نکرد. در ابتدا، برخی از کارشناسان هستهای آمریکایی خارج از دولت، سخنان آقای ترامپ را به این معنا تعبیر کردند که ایالات متحده قصد دارد همان نوع آزمایشهای هستهای قدرتمند و زیرزمینی را انجام دهد که نیم قرن پیش نماد رایج رقابت «اقدام متقابل» در دوران جنگ سرد بود. این آزمایشها در زیر زمین منفجر میشدند و امواج ضربهای حاصل از آنها در پوسته زمین منتشر میشد و سپس در سراسر جهان بازتاب مییافت. چنین انفجارهایی بهراحتی قابل شناسایی بودند.
معاهده ای با بازده صفر
در حالی که ایالات متحده، روسیه و چین این نوع آزمایشها را متوقف کردهاند و عملاً به معاهده جامع منع آزمایشهای هستهای پایبند ماندهاند، هرچند سنای آمریکا هرگز آن را تصویب نکرده است، کره شمالی این ممنوعیت را نادیده گرفت. این کشور بین سالهای ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۷ شش آزمایش زیرزمینی انجام داد و امیدها به یک توقف جهانی آزمایشهای هستهای را در هم شکست. ممنوعیت آزمایشهای هستهای که از سال ۱۹۹۶ اجرایی شد، انجام هرگونه آزمایشی را که حتی کوچکترین نیروی انفجاری تولید کند، ممنوع میداند. به این معاهده، «معاهده با بازده صفر» گفته میشود.
اما برخی کارشناسان از مدتها پیش برداشت متفاوتی از اظهارات ترامپ داشتهاند و آنها را دعوت به انجام آزمایشهای نسبتاً کوچکتری تفسیر کردهاند که هیچ موج ضربهای قابل شناسایی ایجاد نمیکنند. نبود انفجارهای زمینلرزان باعث میشود شناسایی چنین آزمایشهایی تقریباً غیرممکن باشد. در سخنرانی خود در ژنو، آقای دینانو بهروشنی اعلام کرد که دولت ترامپ معتقد است روسیه و چین پیشتر چنین آزمایشهایی را انجام دادهاند و او تلویحاً گفت که درخواست رئیسجمهور برای انجام آزمایشها «بر مبنای برابر» ممکن است به ایالات متحده نیز اجازه دهد همین مسیر را در پیش بگیرد. دینانو گفت دولت آمریکا میداند که چین «آزمایشهای انفجاری هستهای» انجام داده که تلاش کرده آنها را پنهان کند. او بهطور مشخص به آزمایشی در تاریخ ۲۲ ژوئن ۲۰۲۰، در اواخر دوره نخست ریاستجمهوری ترامپ، اشاره کرد.
چین قدرت هسته ای جدید!
شبکه اصلی جهانی که وظیفه پایش پایبندی کشورها به ممنوعیت آزمایشهای هستهای را بر عهده دارد، در بیانیهای اخیر اعلام کرد که در آن تاریخ هیچ انفجار آزمایشیای را شناسایی نکرده است. همچنین مقامهای آمریکایی گفتهاند که طی پنج سال گذشته، کارشناسان اطلاعاتی ایالات متحده درباره اینکه آیا دولت چین واقعاً چنین آزمایشی انجام داده است یا نه، بحث و اختلاف نظر داشتهاند. با این حال، دینانو هیچ تردیدی در این باره ابراز نکرد. تری سی. والاس، مدیر پیشین آزمایشگاه ملی لوسآلاموس که سالها برنامه آزمایشهای هستهای چین را مطالعه کرده است، گفت: «اظهارات دینانو مرا شگفتزده کرد.» او افزود: «در سخنانش هیچ ملاحظه یا شرطی که ریشه در عدم قطعیتهای این حوزه داشته باشد، دیده نمیشد».
دینانو در سخنان خود گفت پکن برای پنهان کردن آزمایشهایش از روش «جداسازی» یا استفاده کرده است. منظور او تکنیکی است که طراحان بمب برای جدا کردن امواج ضربهای ناشی از یک انفجار هستهای به کار میبرند تا این امواج هیچ اثری بر پوسته زمین نگذارند. از جمله این روشها میتوان به مهار یک انفجار کوچک درون محفظهای با دیوارههای فولادی فوقالعاده مقاوم اشاره کرد. ایالات متحده این فرایند را بهخوبی میشناسد: بین سالهای ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۱، بسیار پیش از اعمال ممنوعیت جهانی آزمایشها، طراحان سلاحهای هستهای آمریکا بیش از ۴۰ آزمایش از این نوع را انجام دادند، آن هم در حالی که یک تعلیق آزمایش میان آمریکا و شوروی برقرار بود. دینانو در سخنرانی خود به پیامدهای ادعاهایش نپرداخت، اما بار دیگر عبارت «بر مبنای برابر» را تکرار کرد؛ عبارتی که نشان میدهد ایالات متحده نیز ممکن است در همان مسیر حرکت کند. با این حال، ابهامی همچنان باقی ماند: او گفت آمریکا مشتاق است «رفتار مسئولانه در زمینه آزمایشهای هستهای را احیا کند»، اما توضیح نداد منظورش از «مسئولانه» دقیقاً چیست.
