به گزارش اکوایران به نقل از تسنیم، وبگاه شبکه خبری بلومبرگ با انتشار گزارشهایی به این نتیجه رسیده است که وضعیت تنگه هرمز بعد از جنگافروزی آمریکا و اسرائیل علیه ایران برای همیشه تغییر پیدا کرده و دیگر هرگز به وضعیت قبل از جنگ باز نخواهد گشت.
در 17 ژوئن، ایالات متحده و ایران به تفاهمی برای بازگشایی تنگه هرمز دست یافتند؛ این آبراه مهمترین شریان جهان برای حملونقل نفت و گاز طبیعی است که پس از آغاز جنگافروزی آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ماه فوریه (اسفند ماه) عملا مسدود شده بود.
به عنوان بخشی از این توافق موقت، دو طرف پذیرفتند که به مدت 60 روز اجازه کشتیرانی تجاری بدون عوارض را بدهند تا در این مدت برای پایان دائمی به درگیریها تلاش کنند. این امر منجر به افزایش ترافیک در این آبراه شده و قیمت نفت به دلیل انتظار برای بازگشت عرضههای نفت خام خاورمیانه به بازار، به شدت کاهش یافته است.
با این حال بلومبرگ نوشته وضعیت در تنگه هرمز همچنان متزلزل است؛ ایران همچنان به اعمال کنترل بر این گلوگاه تجاری ادامه داده و تهدید کرده است که بر کشتیهای عبوری عوارض دائمی وضع خواهد کرد. ایران همچنین در برابر اقدام ایالات متحده برای ارائه مسیر دریایی غیرمجاز به کشتیهای تجاری در تنگه مقاومت کرده است.
بلومبرگ به بررسی دلایلی پرداخته مبنی بر اینکه چرا بازگشت به وضعیت عادی و بدون محدودیت در این تنگه راهبردی در بهترین حالت چشماندازی دور از دسترس است.
موافقت اروپاییها با پرداخت عوارض
شبکه خبری بلومبرگ در یک گزارش جداگانه به نقل از برخی منابع آگاه نوشته است که برخی قدرتهای پیشرو اروپایی پذیرفتهاند که کشتیهای در حال عبور از تنگه هرمز باید هزینههایی به ایران و عمان بپردازند.
ایالات متحده و کشورهای عربی خلیج فارس همچنان با استناد به قوانین بینالمللی دریایی اصرار دارند که ایران و عمان نمیتوانند هیچگونه هزینهای برای تنگه هرمز وضع کنند.
کشورهای اروپایی از مقامات ایرانی و عمانی خواستهاند که علیه کشتیها بر اساس ملیتشان تبعیض قائل نشوند و همچنین برای ایجاد یک ائتلاف دریایی بینالمللی جهت کمک به مینروبی در هرمز فشار میآورند.
به نوشته این رسانه، احتمال وضع نوعی «هزینه خدمات» در دوران پس از جنگ از سوی دو نفر از مطلعین که خواستند نامشان فاش نشود، «یک امر قطعی» توصیف شد. آنها گفتند که در محافل خصوصی، برخی از مقامات عرب خلیج فارس نیز همین دیدگاه را دارند، اگرچه این لزوماً موضع رسمی دولتهایشان نیست.
هنوز مشخص نیست که چه نوع یا چه مقدار هزینهای مورد پذیرش کشورها خواهد بود. نگرانیهای ایالات متحده و کشورهای عربی خلیج فارس شامل این احتمال است که این کار برای سایر کشورها در آبراههای دیگر رویه ایجاد کند.
انگلیس، فرانسه و سایر کشورهای اروپایی نیز برای ائتلاف به اصطلاح دریایی بینالمللی جهت کمک به پاکسازی مینها فشار میآورند، اما استقرار آن به پیشرفت مذاکرات ایران و آمریکا درباره یک توافق صلح دائمی بستگی دارد.
بنا بر این گزارش، عمان به مقامات اروپایی گفته است که راهی برای بازگشت به وضعیت پیش از جنگ در تنگه هرمز وجود ندارد. کشتیهای عبوری از این آبراه ممکن است بابت هزینههای مربوط به پاکسازی آلودگی تنگه و هزینههای ناوبری، ملزم به پرداخت عوارض شوند.
عمان که متحد غرب و ایران است، از هر دو طرف تحت فشار است. این سلطنت که در بخش جنوبی تنگه قرار دارد در ظاهر پیامهای متناقضی ارسال کرده اگرچه همواره گفته است که به قوانین بینالمللی دریایی پایبند خواهد بود.
یکی از مطلعین به بلومبرگ گفت که عمان در حال مطالعه الگوی «تنگه مالاکا» در آسیا به عنوان یک مدل احتمالی برای اجرا در خصوص تنگه هرمز است.
تنگه مالاکا با مدیریتِ منعطف میان اندونزی، مالزی و سنگاپور اداره میشود و این کشورها از کشتیها برای خدمات ناوبری و امنیتی مورد نیاز، هزینه دریافت میکنند. صندوقی وجود دارد که کمکهای داوطلبانه برای ناوبری ایمن جمعآوری میکند. در سال 2017، سنگاپور فاش کرد که 22 میلیون دلار در یک دوره 10 ساله برای این صندوق جمعآوری شده است (حدود 2.2 میلیون دلار در سال).
کشتیرانی تجاری از طریق تنگه هرمز از زمان امضای توافق صلح موقت میان ایران و آمریکا در حدود دو هفته پیش، افزایش یافته است.
خطر حملات
یکی از دیگر دلایلی که از نگاه بلومبرگ موجب میشود تنگه هرمز به وضعیت سابق و پیش از جنگ باز نگردد احتمال هدف قرار گرفتن کشتیها به دلیل وضعیت ناامن آن منطقه است. مسیر جداگانهای که مورد تأیید ایران است نیز حجم زیادی از نفت و گاز، بهویژه نفت متعلق به خودِ ایران را جابهجا کرده است.
نیروهای مسلح ایران مسیر اعلامشده از سوی آمریکا را «غیرقابل قبول و بسیار خطرناک» خوانده است. «مرکز مشترک اطلاعات دریایی» (JMIC) که هماهنگکننده میان نیرویهای دریایی و کشتیهای تجاری است بعد از شدت گرفتن تنشها میان ایران و امریکا سطح تهدید در منطقه را بار دیگر از «متوسط» به «قابلتوجه» افزایش داد.
ملوانان تجاری در بهترین شرایط نیز نسبت به کار در مناطق جنگی نگران هستند. طبق آمار سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO) وابسته به سازمان ملل، تا 30 ژوئن حداقل 14 دریانورد در درگیریهای اخیر جان باختهاند و 49 حمله منجر به خسارت به کشتیها ثبت شده است. بنابراین، صنعت کشتیرانی میخواهد اطمینان حاصل کند که خصومتها واقعاً پایان یافتهاند.
تهدید مینها
بلومبرگ مدعی شده که مسیرهایی را که قبلاً پرترددترین کانالهای کشتیرانی هرمز بودند، مینگذاری شدهاند بنابراین کشتیها به جای حرکت در مسیرهایی که قبلاً پرترددترین مسیرها برای عبور از تنگه هرمز بودند در نزدیکی خط ساحلی ایران یا نزدیکتر به عمان در حرکت هستند. اینکه این مسیرهای جایگزین تا چه حد میتوانند بار ترافیکی را تحمل کنند، هنوز به طور کامل آزمایش نشده است.
پاکسازی مرکز کانال از هرگونه مین، به عادیسازی جریانها کمک خواهد کرد. توافق 14 مادهای میان ایران و آمریکا به نیاز برای خنثیسازی مینها اشاره دارد. IMO تخمین زده است که حدود 80 مین در مسیرهای کشتیرانی هرمز وجود دارد. رسیدگی به آنها ممکن است چندین هفته طول بکشد و بر سر اینکه چه کسی باید این کار را انجام دهد، اختلاف نظر وجود دارد.
تا پیش از آغاز جنگ، آزادی دریانوردی در هرمز، به جز چند استثنا، همانند تمامی تنگههای اصلی کشتیرانی، امری بدیهی تلقی میشد اما اکنون نهاد مدیریت آبراه خلیج فارس (متعلق به ایران) اعلام کرده که کشتیها در آینده برای عبور نیاز به مجوز این سازمان خواهند داشت.
ترتیبات نهایی هنوز در حال بررسی است. طبق توافق 14 مادهای، ایران و عمان قرار است در گفتگو با سایر کشورهای خلیج فارس، «اداره آینده و خدمات دریایی» تنگه را تعیین کنند. کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه ایران در 30 ژوئن گفت که ایران میخواهد یک توافق دوجانبه با عمان برای نظارت مشترک بر عبور کشتیها تنظیم کند، اما در صورت لزوم با برنامههای خود پیش خواهد رفت.
«شورای بینالمللی دریانوردی بالتیک» (BIMCO)، بزرگترین گروه تجاری مالکان کشتی، میگوید باید شفافسازی شود که چه کسی – در صورت وجود – در آینده ترانزیتها را هماهنگ میکند. این شورا پیشنهاد کرد که یک سازمان از سازمان ملل یا یک کشور بیطرف میتواند درگیر این موضوع شود.
احتمال وضع عوارض یا هزینهها
به نوشته بلومبرگ توافق چارچوب میان ایران و آمریکا بیانگر آن است که دوره معافیت از هزینه پس از 60 روز پایان مییابد و مشخص نیست که آیا در نهایت کشتیها برای عبور از هرمز شارژ خواهند شد یا خیر.
مقامات ایرانی اشاره کردهاند که میتوانند سالانه میلیاردها دلار از هزینههای کشتیرانی به دست آورند؛ پولی که میتواند به بازسازی اقتصاد کشورشان کمک کند. اگرچه مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا گفته است که هدف، بازگشت به آزادی کامل دریانوردی است، اما دستکم یکی از مقامات ارشد آمریکا اذعان کرده که مدیریت دریایی آینده در تنگه ممکن است بسیار متفاوت از پیش از جنگ باشد.
توقف تولید نفت و گاز
توقف تولید نفت و گاز به دلیل جنگ مانع دیگری برای عادیسازی کامل جریانهای تجاری از طریق تنگه هرمز است. پیش از جنگ، این تنگه حدود یکپنجم عرضه نفت و گاز طبیعی مایع جهان را جابهجا میکرد. بلومبرگ مدعی شده استفاده فزاینده از مسیرهای جایگزینِ ناشی از جنگ، مرکزیت تنگه هرمز را کاهش داده است.
بستن چاه نفت، حتی داوطلبانه، میتواند کارایی آن را کاهش دهد و خسارات عملیاتی طولانیمدت به بار آورد. در موارد دیگر، خسارات جنگی باعث تعطیلی شده است. به گفته شرکت دادهکاوی «ریستاد انرژی»، بازسازی زیرساختهای نفت و گاز در منطقه حدود 42 میلیارد دلار هزینه خواهد داشت.
در برخی موارد، تولید نفت و گاز صرفاً به این دلیل متوقف شد که با مسدود شدن هرمز، صادرات غیرممکن شده بود. کویت که فاقد خط لوله صادراتی جایگزین است، در ماه مه شاهد سقوط تولید به 490 هزار بشکه در روز بود (حدود یکپنجم سطح پیش از جنگ) و از ژوئن شروع به افزایش تولید کرد. مقامات گفتهاند که هم امارات و هم عربستان سعودی موفق شدهاند فشار کافی در چاههای نفت خود حفظ کنند تا بتوانند ظرف چند هفته به نرخهای تولید پیش از جنگ بازگردند.
در حالی که زیرساختها در حال راهاندازی مجدد هستند، نفتکشهایی که قبلاً به خلیج فارس خدمت میکردند و به مسیرهای دیگر پراکنده شده یا غیرفعال شده بودند، باید دوباره مستقر شوند. تحلیلگران ریستاد میگویند این کار حدود دو ماه طول میکشد. آنها ارزیابی میکنند که افزایش بزرگ تولید از منطقه خلیج فارس در ماههای اوت و سپتامبر، همزمان با بازگشت میادین به بهرهوری، صورت خواهد گرفت. آنها پیشبینی میکنند که حدود 85 تا 90 درصد حجم از دست رفته تا اوایل سهماهه چهارم سال بازیابی شود و این رقم در ژانویه 2027 به 100 درصد برسد.
