اکوایران: همزمان با بالا گرفتن تنشها در منطقه، به نظر اختلافات هم در درون کابینه ترامپ و هم میان اسرائیل با دیگر دولتهای منطقه در رابطه با واکنش به ایران نیز بالا گرفته باشند.
سفر مرموز رئیس موساد به ایالات متحده
خبرگزاری رویترز، به نقل از دو منبع آگاه مینویسد که رومن گافمن، رئیس موساد، در واشنگتن با مقامهای دولت ترامپ، از جمله جان رتکلیف، رئیس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا)، دیدار کرده است. به گفته این منابع، گافمن در این دیدارها اطلاعات و ارزیابیهای اطلاعاتی اسرائیل درباره ایران را در اختیار مقامهای آمریکایی قرار داده است. رئیس موساد همچنین به میامی سفر کرده تا با استیو ویتکاف، نماینده ویژه دونالد ترامپ، دیدار کند. رسانههای اسرائیلی این دیدار را گزارش کردهاند.
این سفر پس از آن انجام شد که ترامپ در نهم نوامبر، پس از دیدار با نخستوزیر قطر، اعلام کرد فعلاً حملات علیه ایران را به تعویق میاندازد. منبع سومی که در تلاشهای دیپلماتیک میان آمریکا و ایران مشارکت دارد، گفته رهبران کشورهای حوزه خلیج فارس با ترامپ تماس گرفته و از او خواستهاند به ایران حمله نکند. آنها نگراناند که تهران در واکنش به حمله احتمالی، تهدیدهای خود برای حمله به کشورهای عربی منطقه را عملی کند.
نتانیاهو که اکنون بهعنوان نخستوزیر موقت فعالیت میکند، از سوی رقبای سیاسی خود متهم شده است که برای بهبود موقعیت سیاسی تضعیفشدهاش به دنبال تشدید درگیریهاست. او این اتهام را رد میکند. یکی از مقامهای کاخ سفید گفت ترامپ مدعی است کارزار فشار اقتصادی واشنگتن علیه ایران چنان «ویرانگر» بوده که دیگر نیازی به «عملیات نظامی گسترده» وجود ندارد؛ بااینحال، این مقام آمریکایی تأکید کرد که رئیسجمهور برای اطمینان از اینکه ایران هرگز به سلاح هستهای دست پیدا نکند، همچنان همه گزینهها را در اختیار دارد.
گافمن و درمر در آمریکا به دنبال چه میگشتند؟
به گفته دو منبع آگاه، گافمن در دیدارهای خود با مقامهای آمریکایی، اطلاعات اسرائیل درباره ایران را ارائه کرده است. یکی از این منابع گفته که این اطلاعات به برنامه هستهای ایران مربوط میشد؛ موضوعی که یکی از محورهای اصلی دیپلماسی جاری میان تهران و واشنگتن است. تقریباً همزمان با حضور گافمن در آمریکا، ران درمر، وزیر پیشین کابینه اسرائیل و از نزدیکترین متحدان نتانیاهو، نیز در ایالات متحده حضور داشت و در دیدار با مقامهای دولت ترامپ از حمله نظامی مشترک به ایران حمایت میکرد.
گافمن در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۵ در واشنگتن دی.سی.، ایالات متحده، در اتاق غذاخوری رسمی کاخ سفید پیش از یک کنفرانس خبری مشترک ترامپ و نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، منتظر میماند/عکس از خبرگزاری رویترز
این دو منبع گفتهاند نتانیاهو معتقد است فرصت برای آغاز حمله جدید به ایران در حال از دست رفتن است. یکی از منابع همچنین گفته است اسرائیل نگران است که ایالات متحده پیش از پایان سال جاری میلادی، روند کاهش حضور نظامی گسترده خود در منطقه را آغاز کند. به گفته این دو منبع، رایزنیهای گافمن و درمر با مقامهای آمریکایی بخشی از تلاشهای نتانیاهو برای متقاعد کردن ترامپ به آغاز حملهای جدید علیه ایران بوده است. به گفته آن دو منبع، ارزیابی ارتش اسرائیل این است که ایران در حال حاضر تهدیدی فوری علیه اسرائیل محسوب نمیشود؛ بنابراین، ضرورتی برای اقدام نظامی فوری وجود ندارد. مقامهای آمریکایی میگویند به نظر نمیرسد ترامپ هنوز درباره چگونگی حلوفصل این مناقشه که در داخل آمریکا نیز به موضوعی نامحبوب تبدیل شده، به تصمیم نهایی رسیده باشد.
اختلاف در درون کابینه ترامپ
در همین رابطه نیویورکتایمز به نقل از مقامهای آمریکایی و اسرائیلی که در جریان مذاکرات قرار دارند، مینویسد که دونالد ترامپ در حال بررسی طرحهایی برای اجرای دور دیگری از حملات نظامی گسترده علیه ایران است. او در این تصمیمگیری، دادههای اطلاعاتی تازه درباره توانمندیهای ایران و فشار فزاینده اسرائیل برای اقدام سریع و قاطعانه را در نظر گرفته است. این مقامها میگویند ترامپ هنوز تصمیم نهایی خود را اتخاذ نکرده است. بااینحال، او هشدارهای اسرائیل درباره موفقیت ایران در بازسازی زرادخانه موشکی و پهپادی خود و همچنین پیشرفت برنامههای تسلیحات شیمیایی و بیولوژیکی را بررسی میکند. رئیسجمهور آمریکا همچنین به این مسئله توجه دارد که ایالات متحده در حال حاضر از یک فرصت زمانی برخوردار است که طی آن، قدرت آتش نظامی قابلتوجهی در منطقه مستقر کرده است.
ترامپ که روز چهارشنبه در مانیل دیده میشود، این نکته را در نظر دارد که ایالات متحده پنجرهای دارد که در آن از قدرت آتش نظامی قابل توجهی در خاورمیانه برخوردار است/عکس از نیویورک تایمز
در داخل دولت آمریکا اختلافنظرهای جدی درباره اعتبار و میزان اهمیت دادههای اطلاعاتی و همچنین عاقلانه بودن حمله مجدد به ایران وجود دارد. این اختلافات بهویژه پس از انتخابات میاندورهای آمریکا اهمیت بیشتری پیدا کرده است؛ بااینحال، به گفته افرادی که در جریان مذاکرات قرار دارند، بنیامین نتانیاهو بهشدت تلاش میکند آمریکا را به مشارکت در یک کارزار چهار تا هفتروزه حملات هوایی علیه ایران متقاعد کند. دیگر مقامهای ارشد اسرائیلی، از جمله شلومی بیندر، رئیس اطلاعات نظامی این کشور، نیز در گفتوگو با همتایان آمریکایی خود ازسرگیری عملیات نظامی علیه ایران را مطرح کردهاند.
به گفته افرادی که با طرز فکر ترامپ آشنایی دارند، او نسبت به انتقادهایی که مطرح میکنند ایالات متحده عملاً در جنگ شکست خورده، حساسیت زیادی نشان میدهد. رئیسجمهور آمریکا پس از دو سال استفاده گسترده از اختیارات اجرایی خود، اکنون وارد دورهای از ریاستجمهوری شده که به پایان آن نزدیک میشود و در آن، قدرت سیاسی او در حال کاهش است. ترامپ در گذشته، هنگامی که با مخالفت یا شرایط نامطمئن روبهرو شده، بارها از نمایش قدرت نظامی استفاده کرده است.
حضور سنگین نظامی ایالات متحده در منطقه
در هفتههای اخیر، ارتش آمریکا حجم بسیار بزرگی از تجهیزات و تسلیحات نظامی را در منطقه مستقر کرده است. به گفته مقامهای نظامی، ناوهای جنگی، هواپیماهای جنگنده و بمبافکنها آمادهاند تا در صورت صدور دستور ترامپ، کارزاری نسبتاً کوتاه اما شدید از حملات علیه زرادخانه موشکی و پهپادی ایران و همچنین تأسیسات انرژی این کشور را آغاز کنند.
ناوهای هواپیمابر تئودور روزولت و جورج واشینگتن در دریای عرب، ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶/عکس از سنتکام
ناو هواپیمابر یواساس تئودور روزولت به منطقه رسید. این اتفاق تنها دومین باری بود که ایالات متحده از زمان جنگ عراق در سال ۲۰۰۳، سه ناو هواپیمابر را بهطور همزمان در خاورمیانه مستقر میکرد؛ اما به همان سرعتی که این ناو وارد منطقه شد، یکی دیگر از ناوهای هواپیمابر آمریکا، یواساس جورج واشنگتن، به سمت اقیانوس آرام بازگشت.
دهها فروند جنگنده و هواپیمای تهاجمی مستقر در خاورمیانه نیز در هرگونه حمله احتمالی مشارکت خواهند کرد. علاوه بر این، بمبافکنهای دوربرد بیـ۱ و بیـ۲ که در خاک آمریکا مستقر هستند، طی هفتههای گذشته در وضعیت آمادهباش ۹۶ ساعته برای انجام مأموریتهای احتمالی علیه ایران قرار داشتهاند.
پیت هگست، وزیر دفاع ایالات متحده و ژنرال دن کین، رئیس ستاد مشترک نیروهای مسلح، مجموعهای از گزینههای نظامی را به ترامپ ارائه کردهاند. این گزینهها طی ماههای اخیر به وسیله دریاسالار برد کوپر، فرمانده سنتکام، طراحی شدهاند. مقامهای آمریکایی گفتهاند دریاسالار کوپر در همین هفته در حال سفر به منطقه است.
با توجه به احتمال ازسرگیری عملیات نظامی گسترده، وزارت دفاع و وزارت خارجه آمریکا بهعنوان اقدامی احتیاطی، بخشی از کارکنان خود را از پایگاهها و تأسیسات منطقه خارج کردهاند. همچنین مقامهای نظامی گفتهاند آمریکا اخیراً یک سامانه پدافندی اضافی پاتریوت به اسرائیل تحویل داده است. به گفته مقامهای نظامی، حملات احتمالی آمریکا عمدتاً زرادخانه موشکی و پهپادی ایران را هدف قرار خواهند داد؛ زرادخانهای که بخش قابلتوجهی از آن پس از مراحل اولیه جنگ، بازسازی شده است.
«نه جنگ و نه صلحی» که میتواند به جنگ بیانجامد
گزارشگر مقیم تهران خبرگزاری الجزیره در گزارش خود مینویسد که به نظر میرسد هم آمریکا و هم ایران تمایلی به بازگشت به یک جنگ تمامعیار، مشابه آنچه در هفتههای نخست جنگ رخ داد، ندارند؛ بااینحال، تحلیلگران هشدار میدهند که وضعیت کنونی ذاتاً بیثبات است و ممکن است بار دیگر به یک جنگ تمامعیار تبدیل شود؛ جنگی که میتواند به مشارکت مجدد اسرائیل در حملات علیه ایران منجر شود.
یک نفتکش در آتش در تنگه هرمز در سواحل عمان، از ویدئوی منتشرشده در ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶/عکس از رسانههای اجتماعی از طریق رویترز
بحرین و کویت از اوایل سپتامبر هدف حمله قرار نگرفته بودند، اما طی روزهای اخیر هر دو با پهپادهای ایرانی مورد حمله قرار گرفتهاند. دوره آرامش بحرین در ۱۳ نوامبر به پایان رسید؛ زمانی که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، پس از حملات هوایی آمریکا به بندر سیریک در سواحل استان هرمزگان، پهپادهای انتحاری را به سمت پایگاه هوایی رفاع هدایت کرد. سپاه پاسداران پس از حمله به بحرین، به منامه درباره ادامه همکاریهای امنیتی با آمریکا و همچنین نحوه برخورد با رهبران مسلمان شیعه هشدار داد. کویت نیز اعلام کرد که در ساعات شب تا بامداد چهارشنبه، پهپادهایی به سمت این کشور در حرکت بودهاند. ارتش ایران اعلام کرد تجهیزات آمریکایی در پایگاه هوایی علی السالم، از جمله سکوهای پرتاب موشک، را هدف قرار داده است.
محمد اسلامی، تحلیلگر سیاست خارجی مستقر در تهران، گفت هدف ایران این است که بهتدریج توانمندیهای نظامی آمریکا در سراسر منطقه را تضعیف کند؛ بهویژه آن دسته از تجهیزات و پایگاههایی که تهران معتقد است در جریان جنگ فعال بودهاند. او به الجزیره گفت: «تا زمانی که جنگ با یک توافق سیاسی به پایان نرسد، ایران به این اقدامات ادامه خواهد داد؛ فارغ از عوامل دیگری مانند محاصره دریایی.»
به نظر میرسد هدف محاصره دریایی بنادر جنوبی ایران و تحریمهای شدید علیه تهران آن است که یا ایران را به پذیرش خواستههای آمریکا برای پایان دادن به جنگ وادار کنند یا زمینه تغییرات رادیکال در این کشور را فراهم آورند؛ اما تهران بهطور فزایندهای نشان میدهد که ادامه وضعیت موجود را نخواهد پذیرفت؛ بهویژه آنکه تحریمها بهشدت بر واردات و صادرات ایران تأثیر گذاشتهاند.
آندریاس کریگ، دانشیار مطالعات امنیتی در کینگز کالج لندن، میگوید حملات نظامی ایران به تأسیسات منطقهای در هفته جاری احتمالاً با محاصره اقتصادی آمریکا مرتبط است. کریگ به الجزیره گفت: «حملات به بحرین و کویت در واقع با هدف سنجش خطوط قرمز آمریکا و آزمایش این موضوع انجام میشوند که تهران تا چه اندازه میتواند مرزهای رویارویی نظامی را جابهجا کند، بدون آنکه باعث آغاز دوباره یک جنگ تمامعیار شود. ایران با هدف قرار دادن داراییهای نظامی آمریکا در کشورهای حاشیه خلیج فارس تلاش میکند هزینه جنگ اقتصادی واشنگتن را برای شرکای منطقهای این کشور افزایش دهد.»
ایران به هدف قرار دادن سامانه انتقال نفت از یک نفتکش به نفتکش دیگر ادامه میدهد؛ سامانهای که به اعتقاد سپاه، عمدتاً توسط امارات متحده عربی اداره میشود. این شبکه انتقال نفت توانسته است با استفاده از نفتکشهایی که محمولههای خود را به کشتیهای دیگر منتقل میکنند، صادرات انرژی بیشتری را از خلیج فارس خارج کند و به بازارهای جهانی برساند.
اسلامی معتقد است ترامپ و مقامهای ارشد سیاسی و نظامی دولت او نتوانستهاند راهبرد روشنی در قبال تهران اتخاذ کنند؛ بهویژه با توجه به وعده ایران مبنی بر پاسخگویی در سراسر منطقه و حتی فراتر از آن، در صورت حمله مجدد. او درباره طرح آمریکا برای ایجاد اختلال در تجارت زمینی، موسوم به «دروازه آهنین» (Iron Gate)، گفت: «دروازه آهنین و اقدامات مشابه، در واقع نامی نسبتاً زیبا برای بلاتکلیفی آنها هستند. مشکل مذاکرات این است که آمریکاییها نمیدانند با پیشنهادهای مطرحشده چه کنند؛ زیرا پذیرش آنها هزینههای سیاسیای در داخل آمریکا برایشان به همراه خواهد داشت.»
عبور از خطوط آستانه
بااینحال، به نظر میرسد برخی ایرانیها معتقدند در بنبست کنونی، دست برتر را دارند. یدالله جوانی، معاون سیاسی سپاه پاسداران، روز چهارشنبه در گفتوگو با تلویزیون دولتی ایران گفت ترامپ در یک «باتلاق» گرفتار شده و باید شکست را بپذیرد. او گفت: «ترامپ چارهای جز پذیرش واقعیتهای میدان ندارد.» جوانی همچنین افزود که ایران در حال ارتقای زرادخانه تسلیحاتی خود است و برای ازسرگیری یک درگیری نظامی گسترده با آمریکا آمادگی دارد.
به نظر میرسد در دولت ترامپ درباره نحوه مواجهه با ایران اختلافنظر وجود دارد. در این میان، چهرههای تندروتر، از جمله پیت هگست ظاهراً خواهان رویکردی تهاجمیتر در قبال تهران هستند.
یکی از اعضای ارتش ایران در این ماه در تهران در نزدیکی پرچم ایران ایستاده است/عکس از آرش خاموشی از نیویورکتایمز
حمیدرضا عزیزی، تحلیلگر ارشد مسائل ایران در گروه بینالمللی بحران، میگوید برخی دیگر از مقامهای آمریکایی معتقدند واشنگتن میتواند محاصره دریایی و فشار اقتصادی را برای مدتی نامحدود ادامه دهد، بدون آنکه وارد جنگی تمامعیار شود؛ اما حملات اخیر نشان میدهد حفظ چنین وضعیتی تا چه اندازه دشوار است. او در تحلیلی که در فضای اینترنت منتشر کرده، نوشته است: «گذشته از خطر تشدید ناخواسته درگیریها، هرچه کارزار محاصره و فشار اقتصادی طولانیتر شود، انگیزه تهران برای تشدید عمدی تنشها با هدف شکستن بنبست از طریق زور نیز بیشتر خواهد شد.»
کریگ پیشبینی میکند تهران فشارهای حسابشده خود را افزایش دهد؛ هم از طریق حمله به داراییهای نظامی آمریکا و هم با ادامه هدف قرار دادن کشتیها در داخل و اطراف تنگه هرمز. این راهبرد همچنین میتواند حوثیهای متحد ایران را تحت فشار قرار دهد تا اقدامات بیشتری در امتداد تنگه بابالمندب انجام دهند. کریگ در پایان هشدار داد: «اما این تعادل ذاتاً بیثبات است. اگر دیپلماسی نتواند به کاهش ملموس فشارهای اقتصادی منجر شود، به باور من احتمال تشدید بیشتر تنشها بهطور فزایندهای افزایش خواهد یافت. بزرگترین خطر این است که دو طرف همچنان به آزمایش آستانه تحمل یکدیگر ادامه دهند تا اینکه یکی از آنها از خط قرمزی عبور کند که هیچکدام بهطور کامل از پیامدهای آن آگاه نیستند.»
دو راهی ترامپ
باراک راوید، خبرنگار آکسیوس، هم به نقل از دو منبع آگاه از موضوع مینویسد: ترامپ با وجود آنکه هفته گذشته اعلام کرده بود دور تازه و گسترده حملات علیه ایران «بسیار بعید» است، همچنان گزینه حمله مشترک با اسرائیل را بررسی میکند. رایزنیهای رئیسجمهور آمریکا که احتمالاً پس از بازگشت او از آسیا در اواخر همین هفته شدت خواهد گرفت، نشان میدهد فاصله میان حفظ وضعیت موجود و بازگشت به جنگی تمامعیار با ایران تا چه اندازه اندک است.
ناوهای هواپیمابر آمریکایی تئودور روزولت و جورج واشینگتن در مکانی که دریای عرب اعلام شده، در این تصویر از یک ویدئوی منتشرشده در ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶ در حال حرکت هستند/عکس از سنتکام
به گفته آن دو منبع، کاخ سفید از پنتاگون و کارشناسان اطلاعاتی خواسته است ارزیابی کنند که ایران در واکنش به هر یک از سناریوهای حملهای که ارتش آمریکا آماده کرده است، چه واکنشی نشان خواهد داد. کاخ سفید بهطور مشخص پرسیده است آیا هیچیک از گزینههای موجود میتواند بدون برانگیختن واکنش تلافیجویانه و ویرانگر ایران علیه تأسیسات نفت و گاز کشورهای خلیج فارس اجرا شود یا خیر.
هرگونه عملیات آمریکا با مشارکت اسرائیل انجام خواهد شد و ممکن است تأسیسات هستهای مشکوک ایران، از جمله کوه کلنگ، را هدف قرار دهد. پلها و نیروگاهها نیز ممکن است در فهرست اهداف باشند. ترامپ روز چهارشنبه گفت حمله قریبالوقوع نیست. او در گفتوگو با شبکه فاکسنیوز اظهار داشت: «خواهیم دید. سال نو در پیش است و بعد از اول ژانویه خواهیم دید چه اتفاقی میافتد. آنها رفتار بدی داشتهاند؛ اینها آدمهای بدی هستند.»
ترامپ در همان گفتوگو ادعا کرد: «نشانههایی وجود دارد که ایران بهدنبال گازها و تسلیحات بیولوژیکی است؛ چون ما آنها را در زمینه هستهای متوقف کردهایم. دستیابی به توانمندی هستهای بسیار دشوارتر است. حالا آنها بهدنبال تسلیحات گازی و بیولوژیکی هستند. این اصلاً خوب نیست.»
ادعاهای اسرائیل درباره تسلیحات شیمیایی
اسرائیل همچنین اطلاعاتی را در اختیار آمریکا قرار داده که مدعیست، ایران برای استفاده از عوامل شیمیایی علیه مقامهای ارشد آمریکایی برنامهریزی کرده است. یکی از افرادی که در جریان این اطلاعات قرار گرفته، گفته است همین نوع تهدید با تصمیم مقامهای آمریکایی در هفتههای اخیر برای انتقال اسکات بسنت، وزیر خزانهداری ایالات متحده، از محل سکونتش ارتباط داشته است.
طرح از خبرگزاری فرانسه
بااینحال، در اسرائیل و آمریکا درباره میزان فوریت تهدید تسلیحات شیمیایی ایران اختلافنظر وجود دارد. مقامهای آمریکایی و اسرائیلی میگویند ایران فعالیتهای خود در زمینه تسلیحات شیمیایی را افزایش داده، اما در حال حاضر توانایی انجام چنین حملاتی را ندارد. یک منبع که در جریان این موضوع قرار گرفته است، گفت: «استدلال گافمن این بود که اگر آمریکا و اسرائیل اکنون اقدام نکنند، در مرحلهای بعد ناچار خواهند شد دست به اقدام نظامی بزنند، اما آن زمان شرایط دشوارتر خواهد بود.» بااینحال، برخی مقامهای ارشد آمریکایی نسبت به ادعاهای گافمن درباره تسلیحات شیمیایی بهشدت بدبین بودند. یکی از آنها گفت این ادعاها به نظر میرسد «از یک دستورکار خاص پیروی میکند».
دریاسالار برد کوپر، فرمانده سنتکام، روز چهارشنبه به اسرائیل سفر کرد و با ایال زمیر و رومن گافمن دیدار کرد. ارتش اسرائیل اعلام کرد مذاکرات آنها بر ایران و «تقویت هماهنگی و آمادگی مشترک برای سناریوهای مختلف» متمرکز بود. کوپر همچنین به عربستان سعودی سفر کرد تا درباره ایران و جنگ یمن با محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان و مقامهای نظامی این کشور دیدار و گفتوگو کند.
میانجیهای قطری و پاکستانی همچنان تلاش میکنند بنبست مذاکرات غیرمستقیم میان آمریکا و ایران را بشکنند. قطریها روز سهشنبه در عمان با عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، دیدار کردند، اما پیشرفت قابلتوجهی حاصل نشد.