اکوایران: بامداد روز دوشنبه ۳۰ شهریور خبر آمد که آیت الله سید موسی شبیری زنجانی، از مراجع تقلید قم، بر اثر عارضه ریوی و خونریزی داخلی در سن ۹۸ سالگی در همین شهر درگذشته است. بعد از شهادت آیت الله سید علی خامنهای در جریان حمله اسرائیل به مجتمع بیت رهبری در ۹ اسفند ۱۴۰۴ و پس از آن وفات آیت الله محمد ابراهیم جناتی در ۲۷ اسفند همان سال و همچنین ارتحال آیت الله محمد اسحاق فیاض در ۱۴ خرداد ۱۴۰۵، این چهارمین مرجع تقلید شیعه است که در کمتر از یک سال جان به جانآفرین تسلیم میکند.
در تاریخ مرجعیت شیعه فقط سال ۱۴۰۰ از این جهت قابل قیاس است. سالی که در آن آیات سید محمدسعید حکیم، لطفالله صافی گلپایگانی و سید محمد علی علوی گرگانی درگذشتند.
از آیت الله شبیری زنجانی چه میدانیم؟
۱. متولد قم در سال ۱۳۰۶ شمسی بود. قم در حال حاضر سه مرجع تقلید دارد که از آیت الله شبیری زنجانی بزرگتر هستند: آیت الله حسین وحید خراسانی، متولد ۱۲۹۹، آیت الله حسین نوری همدانی، متولد ۱۳۰۴ و آیت الله ناصر مکارم شیرازی، متولد ۱۳۰۵.
۲. در یک خانواده کاملا روحانی به دنیا آمد. پدرش سید احمد حسینی زنجانی نام داشت و به جز اینکه فرد فقیهی بود و این فقاهت، مورد تایید بزرگانی چون آیت الله اراکی قرار گرفته بود؛ صبح و مغرب و عشاء در حرم حضرت معصومه و ظهر در مدرسه فیضیه، مشهورترین مدرسه علوم حوزوی شهر قم نماز میخواند.
۳. در سالهای پایانی عمر خود، وقتی از انجام این مهم، ناتوان شد، فرزندش را به عنوان جانشین خود انتخاب کرد.
شنبه ۵ آبان ۱۳۵۲ - صفحه ۲۹ - روزنامه اطلاعات
۴. سید موسی، از یازده سالگی تحصیلات خود را در حوزه قم آغاز کرد. فراگیری کتب سطح را در خلال سه یا چهار سال به پایان رساند (در حالی که امروزه حدود ده سال به طول میانجامد) و سپس در درس خارج مرحوم آیت الله العظمی سیّد صدرالدین صدر (پدر امام موسی، رهبر ایرانی شیعیان لبنان) به عنوان کمسنترین شرکتکننده حاضر شد.
۵. او پس از سال ۱۳۳۲ در دو دوره کوتاه حدودا یک ساله برای فراگیری علوم دینی به نجف رفت و در درس افرادی چون مرحوم آیت الله سید ابوالقاسم خویی شرکت کرد.
۶. به جز افرادی که نام آنها را ذکر کردیم، او پای درس افرادی چون آیات سیدمحمد محقق داماد، و سید حسین طباطبایی بروجردی نیز نشسته است.
۷. او تقریبا بیش از ۶۰ سال سابقه تدریس در حوزه داشت. درس خارج (که سطح پیشرفته تحصیلات حوزوی است) را با کتاب حج آغاز کرد و به همین دلیل تالیفات متعددی در زمینه احکام حج از او در بازار موجود است.
۸. پس از فوت مرحوم آیت الله اراکی در سال ۱۳۷۳، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم هفت نفر را برای مرجعیت به عنوان اعلم به مردم معرفی کرد که یکی از آنان مرحوم آیت الله سید موسی شبیری زنجانی بود ولی او میل چندانی به مرجعیت نشان نداد و مثلا تا چهار سال بعد از آن رسالهای از او منتشر نشده بود.
۹. از نظر سیاسی مرحوم آیت الله شبیری زنجانی نزدیک به اصلاحطلبان تعریف میشد. تلاشهای قابل توجهی برای رفع حصر از آیت الله منتظری پس از ۱۳ رجب سال ۱۳۷۶ شمسی و نیز برخی از زندانیان اعتراضات سال ۱۳۸۸ چون محسن میردامادی داشت و پس از انتشار فایل صوتی مکالمات آیت الله منتظری در خصوص اعدامهای سال ۱۳۶۷ نیز او بود که وساطت کرد تا احمد، فرزند آیت الله منتظری از زندان آزاد شود. دیدار او در پاییز سال ۱۳۹۷ در منزل عبدالله نوری با عدهای از اصلاحطلبان چون سید محمد خاتمی (که از شاگردان شبیری زنجانی بود) نیز بسیار حاشیهای شد تا جایی که منجر به نامه مشهور محمد یزدی، دبیرکل جامعه مدرسین حوزه علمیه قم به او شد که در یک نامه تند از او خواسته بود این رفتارها را تکرار نکند. شبیری همچنین بر پیکر آیات حسینعلی منتظری، سید عبدالکریم موسوی اردبیلی و یوسف صانعی نماز خوانده است.
با وجود اینها و نیز با وجود برخی نقلقولها مثل اینکه او اختیارات گسترده حکومتی برای فقها را قبول نداشت؛ رابطه او با رهبر انقلاب رابطه بسیار نزدیکی بود و مخصوصا گفته شده آیت الله خامنهای از اینکه فرزندان او نزد آیت الله شبیری زنجانی درس میخوانند خشنود بوده است.
۱۰. یکی از نکات قابل توجه درباره شبیری زنجانی این بود که از او کتابی به نام جرعهای از دریا (تاکنون در سه جلد) منتشر شده که شامل حاشیههایی است که او بر کتابهای عربی و فارسی نوشته و همچنین مجموعه مقالاتی از او و حکایات و خاطراتی از بزرگان به نقل از وی. از این رو، میتوان به طور تلویحی گفت که او یکی از معدود مراجعی بوده که خاطراتی از خود به جای گذاشته است.
آینده مرجعیت شیعه
یکی از سوالهای بزرگ بعد از فقدان این چهار مرجع در قم و محافل حوزوی این است که حالا چه کسی به عنوان مرجع تقلید مطرح خواهد شد. اهمیت ماجرا از آن رو بیشتر میشود که بدانیم مراجعی در شیعه که تقریبا عموم از آنان تقلید میکنند مثل آیت الله سیستانی و سه مرجع ایرانی دیگر که در ابتدای مطلب گفتیم همگی بیش از ۹۵ سال سن دارند.
نکته این است که فرآیند تبدیل شدن یک روحانی عالی مرتبه به یک مرجع تقلید فرآیندی نیست که مثلا توسط یک نهاد صورت بگیرد و حتی اطلاعیه جامعه مدرسین در سال ۱۳۷۳ در مورد معرفی مراجع بود و نه رساندن فردی به این سمت.
علی اشرف فتحی، سردبیر نشریه حوزوی «تقریرات» در گزارشی ویژه که در شماره۶ این نشریه (در سال ۱۳۹۶) منتشر شده، تحلیلی داشته از آینده مرجعیت در شیعه و اینکه چه کسانی در آستانه مرجعیت در حوزه قرار دارند. به نوشته او: در قم، احتمالا «حضرات آیات سید علی محقق داماد، شیخ علی کریمی جهرمی، سید محمدجواد علویبروجردی، سید علیاصغر میلانی، سید احمد مددی، محمدتقی شهیدیزنجانی، شیخ صادق لاریجانی، شیخ مهدی شبزندهدار، شیخ مهدی گنجعلی (گنجی)، سید منیر خباز، شیخ ابوالقاسم علیدوست و علیاکبر سیفی مازندرانی بهعنوان مراجع دهههای آینده مطرح شوند.»
در میان علمای حوزه نجف، حضرات آیات شیخ محمدباقر ایروانی، سید محمدرضا سیستانی (فرزند ارشد آیتالله سیستانی)، شیخ حسن جواهری، شیخ هادی آلراضی، سید حسین حکیم و شیخ محمد سند بهعنوان علمای قریبالمرجعیت محسوب میشوند که برای دهه آینده در مظان مرجعیت قرار دارند.»
همچنین پدیده دیگری که بهوضوح در قم میتوان دریافت و آن را در امتداد سنت دیرینه بیوت فقهای بزرگ تحلیل کرد، درخشش «آقازادهها»ی نسبتا جوان مراجع است که میتوانند به عنوان گزینههای بالقوه مرجعیت در دهههای آتی در نظر گرفته شوند. حضرات آقایان شیخ محسن وحید خراسانی، سید محمدجواد شبیری زنجانی و سید حسن خمینی و شیخ جواد فاضل لنکرانی مهمترین آیتاللهزادههای مطرح قم هستند که طی سالهای گذشته درس خارج فقه و اصول را آغاز کرده و شاگردان قابل توجهی داشتهاند.»
همچنین در حال حاضر در سنین بین ۸۰ تا ۹۰ سال میتوان آیات محمد علی گرامی و سید صادق شیرازی را نیز یافت که در حال حاضر مرجعیت تثبیت شده دارند.
جالب اینکه در میان مراجع کمتر شناخته شده فعلی نام دو زنجانی نیز به چشم میخورد: سید محمد حسینی زنجانی و اسدالله بیات زنجانی که لابد پس از وفات آیت الله شبیری زنجانی، مردم زنجان و شاید به طور کلی ترکهای ایرانی به سمت یکی از این دو برای تقلید روی بیاورند. موضوعی که خود میتواند دارای تبعاتی در حوزه اقتصاد (از جهت وجوهات) و سیاست باشد.
