تعبیر مهم و مشهوری از چارلز تیلی وجود دارد که «جنگ، دولت را پدید آورد و دولت، جنگ را». دولت مدرن، محصول نوآوری در تأمین مالی جنگهاست. هیچگاه پیروز نبرد تنها در میدان جنگ و با امر نظامی مشخص نخواهد شد؛ آن سویی از میدان طعم ظفر و پیروزی را خواهد چشید که بتواند منابع کافی از دل جامعه را استخراج کرده و آن را پشتوانه آفند و پدافند خود قرار دهد.
ابزاری به درازای تاریخ مدرن
یکی از این ابزارها که از دل نوآوریهای بریتانیا در اواخر قرن هفدهم و قرن هجدهم بیرون آمد، انتشار اوراق قرضه به منظور تأمین هزینههای جنگی بود. توماس ارتمن در کتاب تولد لویاتان توضیح میدهد که به ابتکار سر جرج داونینگ در زمان ملکه آن، اوراق قرضه خزانه برای تأمین مالی مشخص، عقلایی و مدرن آغاز شد. با این حال، صورت مشخص انتشار اوراق قرضه برای جنگ، نه فقط به مثابه مالیسازی هزینهها بلکه بهعنوان ابزار تعمیق و تثبیت همبستگی ملی، در جنگ جهانی نخست رخ داد.
دولت ایالات متحده در سال 1917، اوراقی تحت عنوان سندهای آزادی منتشر ساخت. این اوراق به افراد عادی اجازه میداد با خریدها کوچک، به تأمین مالی جنگ کمک کنند. پس از پایان جنگ در سال 1918، پرداخت اصل و بهره به صورت مرحلهای انجام شد. در جنگ جهانی دوم نیز تقریباً تمامی طرفهای جنگ این اقدام را تکرار کردند. بریتانیا، آلمان نازی، ژاپن، اتحاد جماهیر شوروی و حتی دولت فرانسه آزاد به رهبری شارل دوگل دست به انتشار اوراق قرضه جنگ یازیدند. افزون بر تأمین هزینههای جنگ، هدف دیگر انتشار اوراق، مشارکت عامه مردم در جنگ، تحریک و تقویت حس میهنپرستی و به طور کلی، استخراج منابع از دل جامعه به تعبیر جوئل میگدال است. هر دولتی که بتواند منابع بیشتری از دل جامعه استخراج و آن را به شیوه کارآمدتری توزیع و استفاده کند، برنده نهایی جنگ خواهد بود. تجربه جنگ 7 ساله بریتانیا و فرانسه (1756- 1763) نشان میدهد که حجم و میزان تولید ناخالص داخلی تعیینکننده جنگ نخواهد بود، بلکه توانایی استخراج و توزیع کارآمد از اهمیت والاتری برخوردار است.
در تجربه انتشار اوراق قرضه جنگ جهانی دوم، مورد دولت فرانسه آزاد حائز اهمیت بیشتری است. اگرچه فرانسه در زمان جنگ دوم، از 1940 تا 1943 به دو قسمت تحت اشغال آلمان و تحت سلطه دولت فرانسه ویشی به رهبری مارشال فیلیپ پتن قرار گرفته بود، اما دولت در تبعید به رهبری دوگل، توانست از رهگذر تبلیغات میهنپرستانه، 220 میلیون دلار اوراق قرضه بفروشد که از این منابع برای تأمین تجهیزات ارتش آزاد و انجام تبلیغات علیه اشغالگران بهره گرفت.
انتشار اوراق قرضه برای جنگ، تنها برای آن دوران نیست و در هزاره جدید دولتهای توسعهیافته نیز به چنین اقدامی دست زدند. دولت ایالات متحده پس از حمله یازده سپتامبر برای تأمین مالی «جنگ علیه ترور» اقدام به انتشار آنلاین اوراق میهنپرستی (Patriotic Bonds) کرد. کره جنوبی نیز در سال 2017، برای تأمین هزینههای دفاعی، اوراق پشتیبانی از نیروهای دفاعی را منتشر ساخت. در مورد جالب، دولت استرالیا برای تأمین هزینههای مقابله با آتشسوزیهای گسترده، در سال 2020 اوراق آتشنشانی ملی را عرضه کرد.
مختصات اوراق قرضه برای نبرد کنونی
بنابراین، دولت جمهوری اسلامی ایران نیز میتواند از این ابزار مالی بهره بگیرد. این اوراق بایستی به نحوی طراحی شود که هر فرد با مقادیر کم و حتی در چند قسط خریداری کنید تا احساس همبستگی و سرنوشت مشترک را در میان آحاد ایرانیان پدیدار سازد.
میتوان مشابه موارد مدرن، اوراق به صورت آنلاین منتشر شود. انتشار آنلاین در کنار طراحی پیشخوان (dashboard) میتواند به صورتی شفاف، نحوه هزینهکرد این اوراق مشخص و مبرهن به اطلاع عموم خریداران برسد.
