اوره ایران؛ مزیت گاز ارزان و رقابت سنگین در بازار جهانی
صنعت اوره یکی از ارکان مهم در توسعه اقتصادی ایران بهشمار میآید؛ صنعتی که نقشی کلیدی در بخش کشاورزی و زنجیره پتروشیمی کشور ایفا میکند. این صنعت علاوه بر تأمین نیاز داخلی برای تولید محصولات کشاورزی و صنایع پاییندستی، به دلیل صادرات گسترده اوره، سهم قابلتوجهی در ارزآوری کشور دارد. به همین دلیل اوره به عنوان یکی از محصولات استراتژیک پتروشیمی، همواره در مرکز توجه سیاستگذاران و فعالان اقتصادی قرار داشته است.
اوره ترکیبی شیمیایی است که به صورت جامد یا محلول در آب تولید میشود و یکی از اصلیترین محصولات صنعت پتروشیمی محسوب میشود. مهمترین کاربرد این محصول در بخش کشاورزی است؛ جایی که اوره به عنوان اصلیترین کود شیمیایی نقش تعیینکنندهای در افزایش بهرهوری محصولات دارد. علاوه بر این، اوره در صنایع دیگری مانند تولید پلیمر، داروسازی، نساجی، چرم، چسب، کاغذ و حتی صنایع نظامی نیز مورد استفاده قرار میگیرد.
چین و هند در صدر تولید جهانی
طبق آخرین آمار در سال 2025، چین با ظرفیت تولید سالانه 43 میلیون تن بزرگترین تولیدکننده اوره در جهان است. پس از آن هند با تولید 28 میلیون تن در رتبه دوم قرار دارد. ایران نیز با ظرفیت تولید حدود 10 میلیون تن، پس از عربستان در جایگاه چهارم جهانی قرار گرفته است. در همین حال کشورهایی مانند روسیه و قطر نیز به دنبال افزایش ظرفیت تولید خود هستند و روسیه برنامه دارد به بزرگترین تولیدکننده اوره جهان تبدیل شود.
گاز طبیعی؛ خوراک اصلی صنعت اوره
گاز طبیعی مهمترین ماده اولیه تولید اوره است که به صورت گازی یا مایع (LNG) در اختیار تولیدکنندگان قرار میگیرد. نوع دسترسی به این خوراک به موقعیت جغرافیایی هر کشور وابسته است. ایران، قطر و روسیه به دلیل برخورداری از منابع عظیم گازی عمدتاً از خطوط لوله برای تأمین خوراک استفاده میکنند. در مقابل، چین و هند علاوه بر خطوط لوله از LNG نیز بهره میبرند.
پردیس؛ نماینده ایران در میان غولهای اورهساز
ساختار تولید در کشورهای مختلف متفاوت است. چین بهرغم بزرگترین تولیدکننده بودن، نمایندهای در میان پنج شرکت بزرگ جهانی ندارد و تولید آن پراکندهتر است. در مقابل، اندونزی با شرکت پاپوک اندونزیا بزرگترین شرکت تولیدکننده اوره در جهان را در اختیار دارد. ایران نیز با شرکت پردیس در رتبه چهارم شرکتهای بزرگ قرار گرفته و ظرفیت تولید سالانه آن حدود 3.2 میلیون تن برآورد میشود.
روسیه، چین و ایران؛ بازیگران اصلی صادرات اوره
در بازار صادراتی، روسیه با صادرات 6.9 میلیون تن بزرگترین صادرکننده اوره جهان است. چین با 4.2 میلیون تن در رتبه دوم قرار دارد و ایران با صادرات حدود 4 میلیون تن، سومین صادرکننده بزرگ جهان محسوب میشود. قیمت و عرضه جهانی اوره تحت تأثیر عواملی مانند دسترسی به گاز ارزان، شرایط فصلی، تنشهای ژئوپلیتیکی و سیاستهای دولتی قرار دارد. در این میان چین به عنوان تولیدکننده و مصرفکننده عمده، نقش تعیینکنندهای در قیمت جهانی ایفا میکند.
مصرف جهانی اوره در اختیار چین و هند
چین با مصرف سالانه 40 میلیون تن، بزرگترین مصرفکننده اوره در جهان است و هند با مصرف 35 میلیون تن در جایگاه دوم قرار دارد. ایران نیز با مصرف حدود 3 میلیون تن در رتبه هشتم جهانی قرار گرفته است. بخش عمده این مصرف در حوزه کشاورزی و تولید محصولات غذایی متمرکز است.
برزیل و هند؛ بزرگترین واردکنندگان اوره
در بخش واردات، کشورهایی که اقتصاد آنها وابستگی بالایی به کشاورزی دارد بیشترین سهم را دارند. برزیل در سالهای 2023 و 2024 با واردات 8.3 میلیون تن بزرگترین واردکننده اوره بوده و هند نیز با 7.1 میلیون تن در رتبه دوم قرار دارد. تغییرات قیمت اوره به عنوان اصلیترین کود کشاورزی، میتواند به طور مستقیم بر قیمت مواد غذایی در جهان اثرگذار باشد.
پیشینه پتروشیمی؛ از شیراز تا توسعه منطقهای
صنعت پتروشیمی ایران از دهه 1340 با تأسیس مجتمع شیراز آغاز شد و در دهههای بعد گسترش یافت. پس از جنگ ایران و عراق این صنعت وارد فاز بازسازی و توسعه شد و از دهه 80 به بعد، ایران به یکی از تولیدکنندگان بزرگ محصولات پتروشیمی در منطقه تبدیل شد.
پتروشیمی؛ موتور صادرات غیرنفتی ایران
صنعت پتروشیمی ایران حدود 5 درصد تولید ناخالص داخلی را تشکیل میدهد و بیش از 30 درصد صادرات غیرنفتی کشور را به خود اختصاص داده است. این صنعت بیش از 143 هزار نفر اشتغال مستقیم ایجاد کرده و سالانه بیش از 27 میلیارد دلار درآمد ارزی دارد.
نمادهای اورهساز بورس ایران
در بورس ایران، مهمترین نمادهای تولیدکننده اوره شامل شپدیس، کرماشا، شیراز و خراسان هستند. موقعیت جغرافیایی این شرکتها از نظر دسترسی به خوراک گاز اهمیت زیادی دارد. بهویژه شپدیس به دلیل نزدیکی به پارس جنوبی، مزیت قابل توجهی در تأمین خوراک و صادرات دارد.
استراتژی متفاوت شرکتها در فروش داخلی و صادرات
بررسی نسبت فروش داخلی و صادرات نشان میدهد شرکتها استراتژیهای متفاوتی دارند. کرمانشاه با 39 درصد فروش داخلی و 60 درصد صادرات، شپدیس با 73 درصد صادرات، و سایر واحدها با ترکیبهای متفاوت، نشاندهنده رویکردهای متنوع در بازار هدف هستند.
سهم تولید و صادرات در میان اورهسازان ایرانی
مقایسه سهم تولید و صادرات واحدهای اورهساز نشان میدهد کرمانشاه بیشترین سهم صادراتی را دارد، شیراز بزرگترین تولیدکننده است و خراسان کمترین سهم صادراتی را به خود اختصاص داده است. این تفاوتها به ظرفیت تولید و سیاستهای فروش هر شرکت وابسته است.
رشد سودآوری اورهسازان در سال 1404
در 9 ماهه ابتدایی سال 1404، کرماشا با رشد 100 درصدی سود عملیاتی بهترین عملکرد را ثبت کرده و پس از آن شپدیس با رشد 67 درصدی قرار دارد. مجموع سود این گروه به حدود 64 همت رسیده که نسبت به سال گذشته رشد 57 درصدی را نشان میدهد.
چالشهای صنعت اوره؛ از قطعی گاز تا نوسانات جهانی
با وجود فرصتهای صادراتی، صنعت اوره ایران با چالشهایی مانند قطعی گاز در زمستان، افزایش نرخ خوراک، فروش حمایتی به دولت و نوسانات عرضه و تقاضای جهانی مواجه است. این عوامل میتوانند بر تولید و سودآوری شرکتهای این صنعت اثرگذار باشند و نیازمند مدیریت و سیاستگذاری دقیق هستند.
