به گزارش اکوایران، نامزدی دوباره نوری المالکی برای تصدی پست نخستوزیری عراق، نهتنها معادلات سیاسی داخلی این کشور را وارد مرحلهای تازه کرده، بلکه شکاف میان بغداد و واشنگتن را نیز آشکارتر ساخته است.
در حالی که دونالد ترامپ بازگشت مالکی را «انتخابی بسیار بد» توصیف کرده و تهدید به قطع حمایتهای آمریکا کرده است، نخستوزیر پیشین عراق با رد این انتقادها، بر استقلال تصمیم سیاسی بغداد تأکید میکند. این تقابل، عراق را بار دیگر در نقطهای حساس میان فشارهای خارجی، مسئله حاکمیت ملی و توازن شکننده میان آمریکا و ایران قرار داده است.
مالکی در برابر ترامپ!
به نوشته المانیتور، نوری المالکی، نخستوزیر پیشین عراق، روز سهشنبه انتقادهای دونالد ترامپ از نامزدی او برای نخستوزیری را رد کرده و آن را نتیجه «مداخلات خارجی» دانست؛ با این حال تأکید کرد که در صورت بازگشت به قدرت، خواهان روابطی خوب با همسایگان عراق و واشنگتن است. مالکی تأکید کرد که از رقابت برای تصدی پست نخستوزیری کنارهگیری نخواهد کرد، اما اگر چارچوب هماهنگی شیعیان تصمیم به تغییر نامزد بگیرد، او «با روی باز» به آن پاسخ خواهد داد.
نوری المالکی که پس از حمله داعش در سال ۲۰۱۴ استعفا داد، توسط بزرگترین ائتلاف پارلمانی عراق نامزد شده است، اما همچنان باید رسما توسط رئیسجمهور بعدی معرفی شود و دولتی را تشکیل دهد که باید تأیید پارلمان را کسب کند.
بلومبرگ روز سهشنبه گزارش داد که واشنگتن در روزهای اخیر به مقامهای عراقی اطلاع داده در صورت نخستوزیر شدن مالکی، دسترسی عراق به درآمدهای حاصل از صادرات نفت کاهش خواهد یافت؛ زیرا او از نظر آمریکا بیش از حد به ایران نزدیک است. درآمدهای نفتی عراق در حال حاضر به حسابی در بانک فدرال رزرو نیویورک واریز میشود.
مالکی گفت چارچوب هماهنگی پس از انتخابات «برکت» و تأیید ایران را دریافت کرده است، اما تأکید کرد که در صورت نخستوزیری، تمرکز اصلی او بر «حاکمیت عراق» خواهد بود و وعده داد در مناقشات میان آمریکا و جمهوری اسلامی ایران دخالت نکند. ایالات متحده در هفتههای اخیر تجهیزات دریایی قابل توجهی را به خاورمیانه منتقل کرده است؛ موضوعی که گمانهزنیهایی درباره احتمال حمله آمریکا در صورت عدم توافق تهران بر سر یک توافق هستهای جدید ایجاد کرده است.
مالکی و حمایت ایران
به نوشته العربی الجدید، برای بسیاری در داخل و خارج از عراق، حمایت ائتلاف شیعه از مالکی بهمنزله احیای آشکار «گزینه ایرانی» برای نخستوزیری تلقی میشود. این برداشت چندان دور از انتظار نیست؛ با توجه به سابقه مالکی در پناه گرفتن در ایران پس از فرار از رژیم صدام حسین و نیز دوره نخستوزیریاش که طی آن همسویی عراق با تهران به شکل محسوسی تعمیق یافت. همین پیوندها باعث شده تردیدهای گستردهای درباره توانایی او برای اداره کشور مستقل از نفوذ ایران شکل بگیرد.
از همین رو، حمایت سریع تهران از سومین دوره نخستوزیری مالکی حمایتی که از سوی برخی رسانههای ایران «ضدآمریکایی» توصیف شد، تعجببرانگیز نبود. این پشتیبانی آشکار، تلاش کسانی را که میخواهند تصمیم چارچوب هماهنگی را اقدامی صرفاً عراقی و عاری از دخالت خارجی جلوه دهند، با دشواری بیشتری مواجه کرده است.
حمایت ایران نهتنها عمق پیوند دو کشور را برجسته میکند، بلکه روایت حاکمیت مستقل سیاسی عراق را نیز پیچیدهتر میسازد. منتقدان بازگشت احتمالی مالکی به قدرت، بهسرعت به خشونتهای فرقهای و موج تروریسمی اشاره میکنند که عراق را در دهههای ۲۰۰۰ و ۲۰۱۰ درنوردید. سیاستهای مالکی که اغلب خصمانه نسبت به جمعیت سنی کشور تلقی میشد، باعث شده بسیاری در عراق و منطقه او را تا حدی مسئول شرایطی بدانند که به ظهور سریع داعش در سال ۲۰۱۴ انجامید. هرچند میزان مسئولیت شخص مالکی در مقایسه با دینامیکهای کلی فرقهای حاکم بر آن دوره همچنان محل مناقشه است، اما تردیدی نیست که رهبری او در آن سالهای پرتلاطم همچنان بسیار بحثبرانگیز باقی مانده است.
مخالفت واشنگتن با بازگشت مالکی
دولت ترامپ، در چارچوب تلاش برای مهار نفوذ فزاینده ایران در عراق، موضعی قاطع علیه بازگشت احتمالی مالکی اتخاذ کرده است. ترامپ هشدار صریحی به بغداد داده و با انتقاد از «سیاستها و ایدئولوژیهای دیوانهوار» مالکی گفت: «آخرین باری که مالکی در قدرت بود، کشور به فقر و هرجومرج کامل سقوط کرد. نباید اجازه داد این اتفاق دوباره تکرار شود.» همسو با این موضع، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، به محمد شیاع السودانی، نخستوزیر عراق، پیام داد که «دولتی تحت کنترل ایران نمیتواند منافع واقعی عراق را در اولویت قرار دهد، این کشور را از درگیریهای منطقهای دور نگه دارد یا مشارکت سودمند متقابل میان آمریکا و عراق را پیش ببرد».
مالکی این انتقادها را بهشدت رد کرده و هشدارهای آمریکا را دخالتی نامشروع در امور داخلی عراق دانسته است. این موضع با حمایت برخی چهرههای عراقی حتی کسانی که همسو با جمهوری اسلامی نیستند، همراه شده است؛ افرادی که معتقدند تسلیم شدن در برابر فشار خارجی، حاکمیت ملی عراق را تضعیف میکند.
پارادوکس ائتلاف شیعیان
در عین حال، در داخل بغداد، برخی اعضای چارچوب هماهنگی نیز نسبت به بازگشت مالکی ابراز تردید کردهاند و نگرانیهایی را مطرح میکنند.
به گفته ویکتوریا جی. تیلور، مسئول پیشین پرونده عراق در وزارت خارجه آمریکا و مدیر فعلی ابتکار عراق در شورای آتلانتیک: «اگر چارچوب هماهنگی بر نامزدی مالکی پافشاری کند، دولت ترامپ این را بهعنوان انتخاب ایران از سوی عراق تلقی خواهد کرد.» حیدر الشکری، پژوهشگر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقای اندیشکده چتمهاوس، نیز معتقدست: «واشنگتن تمایلی ندارد چهرههایی که آنها را مرتبط با نفوذ ایران میداند از جمله نوری المالکی دوباره به نخستوزیری بازگردند.» او افزود اظهارنظرهای اخیر، از جمله سخنان ترامپ، نشان میدهد آمریکا آماده است نارضایتی خود را بهویژه در حوزه تحریمها، امور مالی و همکاریهای امنیتی آشکارا ابراز کند. با این حال، از نگاه بسیاری در عراق، چنین پیامهایی دخالتی بیش از حد در انتخابهای سیاسی داخلی تلقی میشود و به نگرانیها درباره فشار خارجی در فرآیند تشکیل دولت دامن میزند.
وضعیتی کاملاً خطرناک
مالکی همچنین بیاعتمادی عمیقی نسبت به احمد الشرع ابراز کرده و او را تروریستی با ریشههای القاعده میداند که به احتمال زیاد به ریاست جمهوری سوریه رسیده است. او همچنین کشتار معترضان توسط بشار اسد را سرکوب تروریستها توصیف کرده است. مارکو کارنلوس، سفیر سابق ایتالیا در عراق، با هشدار نسبت به «وضعیتی کاملاً خطرناک»، گفت که یک رهبر ارشد سابق منطقهای اخیراً نگرانیهایی را ابراز کرده مبنی بر اینکه بازگشت مالکی به قدرت میتواند خطر «رویارویی آشکار سوریه و عراق» را با پتانسیل زیاد برای «تشدید چشمگیر» به همراه داشته باشد.
این دیپلمات سابق ایتالیایی اظهار داشت، آینده روابط بغداد و دمشق تا حد زیادی به این بستگی دارد که آیا سوریه میتواند یک کشور متحد باقی بماند یا به طور آشفتهای تکهتکه شود. اگر سوریه، همانطور که اسرائیل امیدوار است، دچار فروپاشی دولت و چندپارگی هرج و مرج شود، آشفتگی ناشی از آن میتواند پای عراق را به یک آتش منطقهای گستردهتر بکشاند که پیامدهای بالقوه ویرانگری برای بسیاری از مناطق دیگر خاورمیانه خواهد داشت.
گرایشهای پیشین فرقهای و امنیتی مالکی احتمالاً در سراسر منطقه مورد توجه بیشتری قرار خواهد گرفت. به گفته شاکری: «اکنون این برداشت وجود دارد که بغداد به جای عمل به عنوان یک بازیگر منطقهای متعادل، به سمت یک محور سیاسی باریکتر متمایل است». او افزود: «در زمینه سوریه، که حکومت، پویاییهای اجتماعی و ترتیبات مرزی همچنان حساس هستند، این امر میتواند تلاشهای عراق برای تعامل عملی با دمشق در عین حفظ اعتماد بین سایر بازیگران سیاسی در داخل عراق را پیچیده کند.»
تیلور هم خاطرنشان کرد: «بازگشت مالکی احتمالاً روابط پرتنشی را با کشورهای منطقه به همراه خواهد داشت، همانطور که در دو دوره اول نخست وزیری او وجود داشت.» او توضیح داد که مالکی احتمالاً نحوه تعامل بغداد با دمشق را تغییر خواهد داد. او گفت: «حتی در حالی که اکثر رهبران سیاسی شیعه با کمی سوءظن به دمشق نگاه میکنند، دولت نخستوزیر سودانی همچنان به تعامل عملگرایانهتر با دمشق در مورد مسائلی مانند امنیت ادامه داده است. اظهارات اخیر مالکی مبنی بر اینکه سوریه توسط تروریستها رهبری میشود و او با احمد الشرع، رئیس جمهور سوریه، دیدار نخواهد کرد، هشداری آشکار در مورد رویکرد ستیزهجویانه او در قبال سوریه است.»
