به گزارش اکوایران، به نقل از الجزیره، «امیدها برای دستیابی به یک پیشرفت در گفتوگوهای آمریکا و ایران با میانجیگری پاکستان افزایش یافتهاند.»
پیشرفت بزرگ و امید به «راهحلی میانه»
منابعی به الجزیره گفتهاند که مقامهای پاکستانی همزمان با تشدید تلاشهای دیپلماتیک اسلامآباد برای پایان دادن به جنگ، انتظار یک «پیشرفت بزرگ» در گفتوگوهای میان ایران و ایالات متحد درباره برنامه هستهای تهران را دارند. این خوشبینی در روز چهارشنبه در شرایطی مطرح شد که یک هیئت بلندپایه پاکستانی به ریاست رئیس ارتش، عاصم منیر، وارد تهران شد تا پیامی از سوی ایالات متحد را به تهدان منتقل کند.
اسامه بن جاوید، خبرنگار الجزیره که گفتوگوهای میان ایالات متحد و ایران را پوشش میدهد، میگوید که مقامهای پاکستانی انتظار «یک پیشرفت بزرگ در حوزه هستهای» را دارند و هیئتها همچنان در حال انتقال پیامها میان واشینگتن و تهران هستند. نقطه اصلی اختلاف همچنان مدت زمان هرگونه توقف غنیسازی توسط ایران و همچنین ذخیره ۴۴۰ کیلوگرمی اورانیوم با غنای بالا در این کشور است. بن جاوید میگوید: «میدانیم که هر دو طرف اساساً بین پنج سال توقف غنیسازی تا ۲۰ سال توقف غنیسازی گیر کردهاند؛ و راهحلی در میانه وجود دارد.»
او افزود: «همچنین بحثهایی درباره اینکه ایران با ۴۴۰ کیلوگرم مواد هستهای غنیشدهای که در درون کشور دارد چه خواهد کرد، مطرح است. گزینههای بسیاری وجود دارند؛ از جمله ارسال آن به خارج به یک طرف سوم یا کاهش آن به اورانیوم در شکل طبیعیاش یا تا سطح ۳ درصد.» وی ادامه داد: «بر اساس این منابع، پیشرفت قابل توجهی حاصل شده و انتظار میرود پاکستانیها بتوانند تهران را متقاعد کنند.»
در روز چهارشنبه، نخستوزیر پاکستان، شهباز شریف در چارچوب یک سفر منطقهای به سعودی رفت؛ سفری که شامل توقفهایی در قطر و ترکیه نیز میشود. بن جاوید گفت این سفر بخشی از یک «راهبرد دوشاخه» است. او گفت: «درحالیکه ایرانیها با رئیس ارتش پاکستان گفتوگو میکنند، نخستوزیر و وزیر خارجه پاکستان با سعودیها و قطریها گفتوگو میکنند. روز بعد هم به ترکیه میروند» که هدفشان خنثی کردن هرگونه مخالفان توافق است.
«بسیار نزدیک به پایان»
به نظر میرسد این تلاشهای دیپلماتیک با اظهارات خوشبینانه دونالد ترامپ، تقویت شده باشد. او اواخر روز سهشنبه گفت که جهان باید خود را برای «دو روز شگفتانگیز» آماده سازد و جنگ با ایران «بسیار نزدیک به پایان» است. پس از آن، کارولین لیویت، سخنگوی کاخ سفید، گفت که احتمالاً مذاکرات بیشتری در اسلامآباد برگزار خواهد شد و گفتوگوهای با میانجیگری پاکستان را «سازنده و در جریان» توصیف کرد. او در روز چهارشنبه گفت: «نسبت به چشمانداز دستیابی به توافق احساس خوبی داریم.»
در تهران، وزارت امور خارجه ایران تأیید کرد که تبادلها با ایالات متحد از زمان پایان مذاکرات در اسلامآباد ادامه داشته است. اسماعیل بقایی، سخنگوی این وزارتخانه، گفت «چندین پیام از طریق پاکستان رد و بدل شده» و «مواضع ایران در این تبادلات بیان شده است.»
بااینهمه، تنشها همچنان باقی است. فرماندهی مرکزی آمریکا اعلام کرد تا روز چهارشنبه ۹ کشتی را بازگردانده است. ارتش ایران تلاش برای محاصره دریایی ایران را نقض آتشبس ۸ آوریل دانسته است. خبرگزاری فارس نیز جداگانه گزارش داد که یک ابرنفتکش تحریمشده ایرانی با وجود این محاصره از تنگه هرمز عبور کرده، هرچند جزئیات بیشتری ارائه نکرد.
سردار علی عبداللهی، فرمانده قرارگاه مشترک نظامی ایران، نیز تهدید کرده است که در صورتی که ایالات متحد محاصره خود را لغو نکند، تجارت در منطقه را متوقف خواهد کرد. او هشدار داد ایران در پاسخ، با مسدود کردن تجارت از راه دریای سرخ، خلیج فارس و دریای عمان اقدام متقابل خواهد کرد.
رابطه پاکستان با سعودی و ایران: گرفتار میان دو دوست
همزمان با این موقعیت، الجزیره در گزارشی دیگر میگوید که مقامهای پاکستانی و شماری از تحلیلگران میگویند که پاکستان این توان را دارد که همزمان با میانجیگری میان ایالات متحد و ایران به تعهدات دفاعی خود نسبت به سعودی هم پایبند بماند؛ هرچند این موازنهسازی آسان نخواهد بود. همزمان با سفر منیر به تهران، شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان روز چهارشنبه به ریاض سفر کرد.
در ۱۱ آوریل، نخستوزیر پاکستان، شهباز شریف با معاون رئیسجمهور ایالات متحد، جیدی ونس، دست داد و او را به نشستن برای گفتوگوهایی در حاشیه بالاترین سطح مذاکرات مستقیم میان واشینگتن و تهران از زمان انقلاب اسلامی ۱۹۷۹ ایران هدایت کرد.
کموبیش در همان زمان، وزارت دفاع سعودی اعلامیهای کاملاً متفاوت منتشر کرد. ریاض در بیانیهای که خبرگزاری رسمی سعودی (Saudi Press Agency) آن را منتشر کرد، ورود یک نیروی نظامی پاکستانی به پایگاه هوایی ملک عبدالعزیز در استان شرقی این کشور را تحت «توافق راهبردی دفاع متقابل (SMDA)» که سال گذشته امضا شده بود، تأیید کرد. در این بیانیه آمده بود که این استقرار شامل جنگندهها و هواپیماهای پشتیبانی نیروی هوایی پاکستان است و هدف آن تقویت هماهنگی نظامی مشترک و افزایش آمادگی عملیاتی میان دو کشور است. در دو روزی که از آن زمان گذشته، دولت پاکستان هیچ بیانیه رسمی درباره این تحول منتشر نکرده است. شاخه رسانهای ارتش، روابط عمومی نیروهای مسلح (ISPR)، وزارت اطلاعات و وزارت امور خارجه به درخواستهای الجزیره برای اظهارنظر پاسخی ندادهاند.
این اعلامیه سعودی فوراً نشاندهنده وضعیت حساس و پیچیده پاکستان در میان جنگی بود که اقتصاد جهانی را بیثبات کرده، به حملات و تلفات در چندین کشور انجامیده و اکنون به تشدیدی پرمخاطره میان ایالات متحد و ایران در تنگه هرمز انجامیده است.
پاکستانیها: میتوانیم مدیریت کنیم
اسلامآباد از یک سو، بهعنوان یک میانجی کلیدی میان ایالات متحد و ایران عمل کرده و شنبه گذشته میزبان هیئتهای دو طرف بوده و تلاش کرده است تا پس از شکست مذاکرات، آنها را به ادامه گفتوگوها ترغیب کند. از سوی دیگر، «توافق راهبردی دفاع متقابل» تعهدی از سوی پاکستان برای کمک نظامی به یک متحد کلیدی است که پیش از آتشبس بارها هدف حملات ایران قرار گرفته بود؛ درحالیکه تهران هیچ تضمینی نداده که بار دیگر سعودی یا دیگر کشورهای خلیج فارس را هدف قرار ندهد.
یک مقام پاکستانی که نخواست نامش فاش شود گفت که اسلامآباد همچنان متعهد به تسهیل روند مذاکرات برای هر تعداد دور از مذاکرات لازم است و افزود که تماسهای دیپلماتیک میان همه طرفها ادامه دارد. انتظار میرود شهباز شریف در روزهای آینده به سعودی سفر کند و همچنین احتمال دارد به دیگر کشورهای منطقه از جمله ترکیه نیز برود، چراکه اسلامآباد در پی حفظ شتاب دیپلماتیک پیش از پایان مهلت آتشبس است.
اما با اجرای محاصره دریایی بنادر ایران بهدست آمریکا و نزدیک شدن به پایان آتشبسی که پاکستان میان واشینگتن و تهران میانجیگری کرده بود و قرار است در ۲۲ آوریل منقضی شود، چنین برقراری تعادلی میتواند پیچیدهتر شود.
تعمیق روابط با ریاض
در قلب این راه رفتن بر روی لبه تیغ، «توافق راهبردی دفاع متقابل» قرار دارد. یک روز پیش از آغاز مذاکرات اسلامآباد، وزیر دارایی سعودی، محمد بن عبدالله الجدعان، سفری کوتاه به اسلامآباد داشت و با نخستوزیر شهباز شریف در اقامتگاه نخستوزیری دیدار کرد. معاون نخستوزیر اسحاق دار و فرمانده ارتش، فیلد مارشال عاصم منیر، نیز حضور داشتند.
بر اساس بیانیه رسمی، شریف از «حمایت اقتصادی و مالی دیرینه» ریاض از پاکستان قدردانی کرد؛ حمایتی که به گفته او نقشی حیاتی در تثبیت اقتصاد این کشور داشته است. این دیدار گستره روابط پاکستان و سعودی را نشان داد؛ روابطی که حوزههای دفاعی، دیپلماتیک و مالی را دربرمیگیرد.
«توافق راهبردی دفاع متقابل» در ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۵ در کاخ الیمامه در ریاض را ولیعهد محمد بن سلمان و شهباز شریف امضا کردند و منیر نیز در آن حضور داشت. این توافق دو کشور را متعهد میسازد که هرگونه تجاوز به یکی را تجاوز به هر دو تلقی کنند.
اسحاق دار در ۳ مارس، سه روز پس از آغاز جنگ، در سخنرانی در سنا گفت که پاکستان با سعودی یک پیمان دفاعی دارد «و تمام جهان از آن آگاه است.» او افزود که شخصاً تعهدات پاکستان در چارچوب این پیمان را به وزیر خارجه ایران، عباس عراقچی، منتقل کرده و روشن ساخته که این توافق چه الزاماتی دارد. شریف نیز بهطور مشابه تعهد داده است که پاکستان در کنار سعودی و مردم آن خواهد ایستاد.
ابهامات پیمان نظامی پاکستان با سعودی
بااینحال، هنوز مشخص نیست تحت چه شرایط مشخصی یکی از این دو کشور باید به دفاع از دیگری بپردازد. آیا لازم است یکی از آنها اعلام جنگ کند؟ آیا باید رسماً از دیگری درخواست مداخله نظامی کند؟ آیا سعودی تاکنون از پاکستان چنین درخواستی نکرده است؟
تحلیلگران میگویند اقداماتی که تاکنون سعودی و پاکستان برای نشان دادن اجرای «توافق راهبردی دفاع متقابل» انجام دادهاند، در راستای ارسال پیامهای روشن به دیگر کشورهاست، درحالیکه ابهام درباره جزئیات این توافق خود نقش بازدارنده دارد؛ برای نمونه، دشمن سعودی دقیقاً نمیداند چه زمانی باید با توان نظامی پاکستان نیز روبهرو شود.
برای روشن شدن موضوع میتوان توجه کرد که حضور نظامی پاکستان در جهان عرب پیشینهای طولانی دارد. خلبانان پاکستانی در جنگ ششروزه ۱۹۶۷ برای نیروی هوایی کشورهای عربی پرواز کردند و از دهه ۱۹۶۰ نیروهای پاکستانی در نقشهای مختلف در خاورمیانه مستقر بودهاند. پاکستان از سال ۱۹۶۷ هزاران نیروی نظامی را در سعودی آموزش داده است. توافقی رسمی در سال ۱۹۸۲ استقرار نیروهای نظامی پاکستان برای اهداف آموزشی را نهادینه کرد.
در دهههای ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰، نیروهای پاکستانی در شمار قابلتوجهی در سعودی مستقر بودند، از جمله برای حفاظت از زیرساختهای نفتی در استان شرقی؛ یعنی همان منطقهای که استقرار کنونی نیز در آن انجام شده است.
بااینهمه، «توافق راهبردی دفاع متقابل» نخستین پیمانی است که بهطور رسمی دو کشور را متعهد میکند که حمله به یکی را حمله به دیگری تلقی کنند.
راه رفتن بر روی لبه تیغ
عظیمه چیما، مدیر مؤسس شرکت وِرسو کانسولتینگ مستقر در اسلامآباد، میگوید که اجرای «توافق راهبردی دفاع متقابل» نشاندهنده یک محاسبه مشخص است. او در این رابطه به الجزیره گفت: «اجرای "توافق راهبردی دفاع متقابل" بهای خویشتنداری قابلتوجهی است که سعودی در روند این درگیری نشان داده است. احتمالاً این موضوع پیش از مذاکرات ]میان ایران و ایالات متحد[ زمانیکه پاکستان بالاترین سطح نارضایتی خود را به ایران نشان داد، با سعودیها هماهنگ شده بود.» او افزود که به نظر میرسد سعودی «نگاهی بلندمدت به شراکت امنیتی با پاکستان در برابر همه تهدیدها علیه حاکمیت سرزمینی خود—چه از سوی ایران یا اسرائیل—دارد.»
همزمان، پاکستان هیچ پایگاه نظامی ایالات متحد را میزبانی نمیکند و روابط دیپلماتیک با اسرائیل ندارد؛ عواملی که به گفته چیما به حفظ اعتبار آن نزد تهران کمک میکند. چیما میگوید: «ایرانیها میدانند که پاکستان نمیخواهد درگیر جنگ با ایران شود. آنها محتاط خواهند بود که پاکستان در صورتی که ایران و سعودی همزمان درگیر باشند بیطرف نیست، اما همچنین میپذیرند که پاکستان ابتدا به دنبال مسیر میانجیگری خواهد بود.»
عمر کریم، پژوهشگر مرکز مطالعات اسلامی ملک فیصل در ریاض، گفت که رویکرد پاکستان هم منطق دارد و هم خطر. او به الجزیره گفت: «پاکستان در قبال مسئولیتهای میانجیگری که بر عهده گرفته و تعهداتش نسبت به دفاع از سعودی، روی لبه تیغ حرکت میکند.» به گفته کریم به نظر میرسد اسلامآباد محاسبه کرده که میتواند هر دو نقش را نگاه دارد و از تعهدات خود در چارچوب «توافق راهبردی دفاع متقابل» برای ایجاد اهرم فشار بر روی ایران و بازدارندگی در برابر حملات بیشتر به تأسیسات سعودی استفاده کند. او افزود: «این تاکتیک ممکن است تا زمانی که گفتوگوها یا تعامل ایالات متحد و ایران ادامه داشته باشد کارساز باشد، اما اگر درگیریها از سر گرفته شوند، این راهبرد ممکن است فرو بپاشد و پاکستان ناچار شود بهطور کامل وارد مناقشه شود.»
به گفته این کارشناس امور خاورمیانه، همین موضوع یکی از دلایلی است که مقامهای پاکستانی احتمالاً حفظ وضعیت کنونی را تا حد ممکن در اولویت قرار میدهند. کریم گفت: «ادامه گفتوگوهای ایالات متحد و ایران برای پاکستان از همه مهمتر است.»
سینا عضدی، استادیار سیاست خاورمیانه در دانشگاه جرج واشینگتن، دیدگاه خوشبینانهتری ارائه میدهد. او به الجزیره گفت: «فکر نمیکنم پاکستان با توجه به پیوندهای مذهبی و نزدیکیهای قومی و زبانی، رابطه خود با ایران را به خطر بیندازد.» عضدی همچنین اشاره کرد که این استقرار ممکن است هدف دیگری داشته باشد. او گفت: «فکر میکنم اقدام سعودی برای همکاری با پاکستان بیشتر متوجه اسرائیل است تا ایران.»
محدودیتهای نگاه داشتن تعادل میان دو نقش
بااینهمه، یک ژنرال سهستاره بازنشسته پاکستانی هشدار داد که پنجره زمانی پاکستان برای ایفای همزمان نقش میانجی و متحد نظامی سعودی محدود است. این ژنرال که نخواست نامش فاش شود گفت: «پاکستان تنها در صورتی میتواند هر دو نقش را حفظ کند که [هرگونه استقرار نظامی] کاملاً دفاعی، محدود به زمان مشخص و بهطور شفاف محدود باشد. به محض آنکه صحنه به عملیات تهاجمی تغییر کند یا تصور هماهنگی تهاجمی شکل بگیرد، این نقش دوگانه فرو میپاشد.»
او به پیشینه طولانی استقرار نیروهای پاکستانی در سعودی اشاره کرد و گفت این موضوع میتواند بر واکنش ایران تأثیر بگذارد. به گفته او: «این برداشت ایران و نه نیت پاکستان است که تعیین خواهد کرد آیا اعتماد باقی میماند یا نه؛ اما نیت پاکستان در این مورد سابقه دارد.»
در ریاض، این استقرار نظامی بهسان یک اقدام بازدارنده توصیف شده است. فیصل الحماد، سرتیپ بازنشسته سعودی و تحلیلگر نظامی، به وبسایت خبری ایندیپندنت عربی گفت این اقدام «بیشتر یک گام بازدارنده است تا آمادگی برای حمله به هر طرفی.»
