به گزارش اکوایران، اقدام جدید دولت ایالات متحده مبنی بر اعمال تحریم علیه پالایشگاههای کوچک در چین - موسوم به تیپات (قوری چای) - و واکنش پکن به این اقدام دلالت بر آن دارد که جنگ علیه ایران رقابت ابرقدرتها را وارد مرحله تازهای کرده است.
گام جدید واشنگتن علیه حیاتیترین شریان مالی ایران
به نوشته والاستریت ژورنال، ایالات متحده با تشدید فشار بر اکوسیستم تجاری که هدایت دهها میلیارد دلار در سال را برای تهران به عهده داشت، تلاشهای خود را برای قطع حیاتیترین شریان مالی ایران - که از طریق تجارت مخفیانه نفت با چین صورت میپذیرفت - را تشدید کرده است.
اکوایران: پس از آنکه وزارت خزانهداری ایالات متحد تصمیم به محدود کردن بیش از پیش و اعمال تحریم بر پالایشگاههای موسوم به «قوری چای» چین کرد، وزارت بازرگانی چین به مقابله برخاست. جنگ خاورمیانه هرچند از بعضی جنبهها فرصتهایی را برای اقتصاد و سیاست چین پدید آورده باشد، اما فشارهای ناشی از وضعیت کنونی تنگه هرمز بر اقتصاد چین و زندگی روزمره مردم آن کشور نیز اندک نبوده است.
در حالی که ایالات متحده با محاصره بنادر و توقیف نفتکشها، برای تحت فشار قرار دادن ایران تلاش میکند، واشنگتن در روزهای اخیر گامهای جدیدی برای هدف قرار دادن پالایشگاههای خصوصی چینی، معروف به «تیپاتها»، که تقریباً تمام بشکههای نفت صادراتی ایران را جذب میکنند، برداشته است.
وزارت خزانهداری ایالات متحده هفته گذشته تحریمهایی را علیه واحدی از شرکت پتروشیمی هنگلی -پالایشگاهی که گفته میشود میلیاردها دلار نفت ایران را خریداری کرده- به همراه ۴۰ کشتی و شرکت کشتیرانی -که گفته میشود در این تجارت دخیل هستند- اعمال کرد. سپس، روز سهشنبه، این وزارتخانه به مؤسسات مالی هشدار داد که ممکن است به دلیل تسهیل معاملات برای پالایشگاههای چینی که از نفت ایران استفاده میکنند، هدف قرار گیرند.
جانسختها
تیپاتها تاکنون در برابر فشارها جان سالم به در بردهاند، چرا که نه تنها تحریمهای ایالات متحده، بلکه تلاشهای خود دولت چین - در سالهای قبل از اینکه به حال پکن مفید واقع شوند - برای تعطیلیشان را تحمل کردهاند. برای چین، بیش از ۱۰۰ پالایشگاه تیپات ابزاری حیاتی برای دور زدن تحریمهای ایالات متحده هستند. سخنگوی وزارت امور خارجه چین این هفته گفت که تحریمهای یکجانبه ایالات متحده «هیچ مبنایی در قوانین بینالمللی ندارند» و این کشور از حقوق و منافع شرکتهای خود دفاع خواهد کرد.
پالایشگاه نفت چینگدائو، در شاندونگ چین/ عکس از گتی ایمیجز
تحلیلگران بخش انرژی معتقدند پکن با برونسپاری تجارت نفت ایران به شرکتهای عمدتاً خصوصی که مستقل از غولهای انرژی دولتی چین فعالیت میکنند، از تهران حمایت میکند و در عین تضمین دسترسی به نفت ارزانتر ایران، روابط خود را با ایالات متحده و قدرتهای خاورمیانه متعادل سازد.
با توجه به اینکه بسیاری از نهادهای دخیل در تجارت نفت با ایران از قبل توسط ایالات متحده در لیست سیاه قرار گرفتهاند - از جمله کشتیها، بنادر و پالایشگاهها - یک سیستم موازی با همپوشانی اندک با بازار نفت منطبق با تحریمهای چین ایجاد شده است. به گفته اما لی، تحلیلگر چینی در شرکت ردیابی کشتی ورتکسا: «برخی از شرکتهای درگیر در تجارت ایران، ترس کمتری از تحریمها دارند. دایره تحریمها آنقدر وسیع شده که خیلیها احساس میکنند، "اوه، تحریمها آنقدرها هم بد نیستند"».
تحریم یا تنگه؛ تیپاتها به زانو در میآیند؟
به نظر میرسد در حال حاضر شرکتهای چینی به نفت ایران، از جمله محمولههایی که قبل از تحریمهای ایالات متحده از ایران خارج شده بودند، دسترسی دارند. با این حال، محاصره طولانی مدت میتواند این پالایشگاهها را مجبور به روی آوردن به کشورهای دیگر کند.
یک نفتکش چینی در بندر چینگدائو در استان شرقی شاندونگ پهلو گرفته است/ عکس از گتی ایمیجز
روی کاغذ، چین از ایران نفت نمیخرد. مقامات گمرکی چین از سال 2023 به بعد هیچ واردات نفت خامی از این کشور را گزارش نکردهاند. در عوض، فروشندگان ایرانی، شرکتهای چینی و واسطهها، طبق اطلاعیهها و کیفرخواستهای تحریمهای ایالات متحده، برای پنهان کردن فعالیت خود، به شیوههای پنهانکارانهی بیشتری متوسل میشوند. نفتکشها فرستندههای خود را خاموش میکنند تا از شناسایی جلوگیری کنند و انتقال نفت کشتی به کشتی را برای پنهان کردن منشأ نفت خام ایران انجام میدهند. مقامات آمریکایی مدعیند شرکتهای صوری ایرانی به تسهیل پرداختها کمک میکنند. پنج پالایشگاه تیپات از سال گذشته هدف تحریمهای ایالات متحده قرار گرفتهاند.
برخلاف پالایشگاههای بزرگ دولتی، تیپاتها داراییهای خارجی کمی دارند و در صورت قطع ارتباطشان با سیستم بانکی ایالات متحده، در مقایسه با بقیه نهادها و شرکتها، چیز کمتری برای از دست دادن دارند. آنها همچنین میتوانند تجارت با ایران را به جای دلار با یوان چین تسویه کنند. این امر آنها را از اثرات تحریمها مصون کرده و راهحلی برای حفظ جریان نفت در اختیار چین قرار داده است.
در خط مقدم امنیت انرژی پکن
تیپاتها اکنون در خط مقدم یکی از مهمترین روابط انرژی چین قرار دارند. تخمین زده میشود که ۱۲ درصد از واردات نفت چین در سال ۲۰۲۵ از ایران بوده است. شبکه لجستیکی که از این تجارت چند میلیارد دلاری پشتیبانی میکند، به سرعت رشد کرده است. تخمین زده میشود که تا اوایل امسال نزدیک به ۶۰۰ کشتی مظنون به حمل مخفیانه نفت خام یا فرآوردههای نفتی ایران به چین هستند - این تعداد در اواخر سال ۲۰۲۰، ۷۰ کشتی بوده است. به گفته دنیل راث، مدیر تحقیقات UANI: «پالایشگاههای تیپات به حفظ ثبات تهران کمک شایانی میکنند».
اکوایران: ترامپ وارد یک جنگ اقتصادی جهانی شد که شی جین پینگ از قبل برای آن آماده بود.
تحلیلگران حوزه انرژی یادآور شدهاند که این تجارت اکنون آنقدر بزرگ است که تعطیلی کامل آن اگر غیرممکن نباشد، دشوار خواهد بود. آنها باور دارند ایالات متحده تنها در شرایطی میتواند این این ماجرا را باچالش مواجه سازد که گامهای بسیار شدیدتری مانند توقیف کشتیهای بیشتر یا تخریب زیرساختهای صادرات انرژی ایران بردارد. اما چنین اقداماتی قیمت جهانی نفت را افزایش میدهد و خشم پکن را برمیانگیزد که سالها تلاش کرده خود را از اختلالات عرضه مصون نگه دارد.
چگونه تیپاتها ظهور کردند؟
به گفته اریکا داونز، محققی که در مرکز سیاست جهانی انرژی دانشگاه کلمبیا در مورد شرکتهای چینی تحقیق کرده: «چگونگی ظهور شرکتهای چینی به عنوان خریداران اصلی نفت خام ایران تقریباً مطمئناً نتیجه تصادف است تا طراحی».
برای سالهای متمادی، شرکتهای چینی خاری در چشم پکن بودند، زیرا دولت مرکزی به دنبال متمرکز کردن بخش پالایش کشور تحت نظر دو غول دولتی، سینوپک و شرکت ملی نفت چین، بود. به عنوان بخشی از این تلاش، در ابتدا از واردات مستقیم نفت خام توسط شرکتهای چینی جلوگیری شد که توانایی آنها را برای رقابت با غولهای پالایش دولتی محدود میکرد. در نهایت، شرکتهای چینی راههایی برای بقا پیدا کردند. به گفته داونز، بسیاری از این شرکتها که در استان ساحلی شاندونگ مستقر هستند، از حمایت مقامات محلی برخوردار شدهاند و برای مشاغلی که ایجاد کردهاند ارزش قائلند، از جمله کمک به تیپاتها برای سوءاستفاده از خلاهای سیستم مالیاتی.
یک پالایشگاه در بینژو، شاندونگ؛ نفت کمتر از یک پنجم از ترکیب انرژی چین را تشکیل میدهد اما برای اقتصاد این حیاتی است. /عکس از گتی ایمیجز
در سال ۲۰۱۵، دولت رویه خود را تغییر داد و به برخی از تیپاتها اجازه واردات نفت خام را داد، زیرا پکن به دنبال رقابت بیشتر با غولهای نفتی دولتی بود. در ابتدا، ایران تأمینکننده اصلی نبود. روسیه، آنگولا، ونزوئلا و برزیل ترجیح داده میشدند. یکی از مدیران تیپات در سال ۲۰۱۶ گفت که شرکتهای خاورمیانه ای در قیمتگذاری انعطافپذیری کمتری داشتند. اما این محاسبات در سال ۲۰۱۸ -زمانی که رئیسجمهور ایالات متحده، دونالد ترامپ، تحریمها علیه ایران را تشدید کرد- تغییر کرد. ناگهان، خرید نفت خام ایران برای شرکتهای ملی نفت چین بسیار خطرناک شد و این محصول به کالایی با تخفیف تبدیل شد.
تیپاتها از این فرصت استفاده کردند. طبق گزارش موسسه کپلر، یک شرکت تحقیقاتی کالا که حرکات تانکرها را ردیابی میکند، تخمین زده میشود که بین سالهای ۲۰۱۷ تا سال گذشته، واردات نفت ایران توسط چین بیش از دو برابر شده و به حدود ۱.۴ میلیون بشکه در روز رسیده است. طبق گزارشهای مالی این شرکت که در بورس شانگهای فهرست شده، درآمد هنگلی -پالایشگاهی که هفته گذشته هدف تحریمهای ایالات متحده قرار گرفت- از سال ۲۰۱۸ بیش از سه برابر شده و به حدود ۳۰ میلیارد دلار در سال گذشته رسیده است.
وزارت خزانهداری ایالات متحده اعلام کرد که هنگلی در سالهای اخیر میلیاردها دلار نفت از ایران خریداری کرده و این شرکت را به یکی از مهمترین مشتریان تهران تبدیل کرده است. در گزارشهای مالی عمومی اخیر هنگلی هیچ اشارهای به تجارت با ایران نشده است. هنگلی ادعاهای ایالات متحده را رد میکند و در یک اظهارنامه بورسی اعلام کرد که «هرگز هیچ معامله تجاری با ایران نداشته است». هنگلی این هفته اعلام کرد که علیرغم تحریمها به طور عادی فعالیت میکند و به تسویه حساب خرید نفت خام به یوان به جای دلار ادامه خواهد داد. قیمت سهام آن در ابتدا با انتشار اخبار تحریمها حدود ۱۰ درصد کاهش یافت، اما پس از آن بخش زیادی از آنچه از دست داده بود را دوباره به دست آورد.
نقطه عطف منازعه و واکنش غافلگیرکننده پکن
در همین شرایط، بلومبرگ هم با بررسی نوع واکنش پکن به اعلام تحریمهای جدید وزارت خزانهداری ایالات متحده علیه تیپاتها، آن را جرقهای برای رویارویی جدید این دو ابرقدرت توصیف کرده است. بر اساس این گزارش، چین برای اولین بار به شرکتها دستور داده که از تحریمهای آمریکا سرپیچی کنند؛ اقدامی که بخش بانکی این کشور را با این تهدید مواجه میکند که در کانون رقابت بین بزرگترین اقتصادهای جهان قرار گیرند.
پرچم چین در مقابل پالایشگاه شرکت گائوکیائو شانگهای در حال اهتزاز است/ عکس از بلومبرگ
این تصمیم که روز شنبه اعلام شد، خطر تبدیل شدن به یک نقطه عطف را دارد. در حالی که چین اغلب از تحریمهای یکجانبه انتقاد کرده ، در گذشته بیسروصدا به شرکتهای تابع اجازه داده تا از آنها پیروی کنند تا از عواقب آن بر اقتصاد خود جلوگیری کرده و دسترسی به سیستم مالی آمریکا را حفظ کنند. اما اکنون پکن با دستور به شرکتها برای عدم رعایت تحریمهای آمریکا علیه پنج پالایشگاه داخلی مرتبط با تجارت نفت ایران، موضع بسیار قاطعتری را در برابر چنین محدودیتهایی نشان میدهد.
تهاجمیترین اقدام علیه واشنگتن
در تفسیری در اپلیکیشن People’s Daily، سخنگوی حزب کمونیست، این اعلامیه «گامی اساسی در گذار سلاح قانونی چین در امور خارجی از ذخایر نهادی به کاربرد عملی» خوانده شده است. این اقدام، تهاجمیترین اقدام پکن تا به امروز در مقابله با سیاست مالی واشنگتن است. این در حالی است که قرار است دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا و شی جینپینگ، همتای چینیاش در اواخر این ماه، در پکن دیدار کنند. این اقدام در حالی صورت میگیرد که سیستم تحریمهای ایالات متحده از قبل تحت فشار بوده، زیرا واشنگتن در مورد محدودیتهای اعمالشده علیه روسیه، ونزوئلا و ایران مردد است.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده و شی جین پینگ، رئیسجمهور چین، قبل از دیدارشان در فرودگاه بینالمللی گیمهائه در بوسان کره جنوبی، در 30 اکتبر 2025، با هم دست میدهند / عکس از خبرگزاری آسوشیتدپرس
چین در حال اجرای یک اقدام مسدودکننده است که در سال ۲۰۲۱ معرفی شد و هدف آن محافظت از شرکتهایش در برابر قوانین خارجی بود که آن را غیرقابل توجیه میدانست. پالایشگاهها - از جمله شرکت پالایشگاهی پتروشیمی هنگلی (دالیان) که ماه گذشته تحریم شد و چندین پالایشگاه خصوصی دیگر - با مسدود شدن داراییها و ممنوعیت معاملات مواجه بودند. وامدهندگانی که با هنگلی و سایر پالایشگاههای خصوصی کار میکنند، در تلاشند تا این تصمیم را بررسی کنند و به دنبال شفافسازی از سوی نهاد ناظر بانکی هستند. تعطیلات رسمی چین در این هفته به آنها کمی زمان میدهد، زیرا کسبوکارها در حالت تعلیق هستند، همانطور که دوره تنفس ارائه شده توسط دفتر کنترل داراییهای خارجی وزارت خزانهداری نیز به آنها این امکان را میدهد.
جی ونهوا، استاد حقوق و مشاور وزارت بازرگانی، در مقالهای برای روزنامه دولتی اکونومیک دیلی نوشت: «با توجه به مفاد خاص آن، این دستور ممنوعیت در درجه اول تحریمهای مشخص ایالات متحده علیه شرکتهای خاص چینی را هدف قرار میدهد. هدف اصلی آن بیاثر کردن اثر قانونی آنها در قلمرو چین است، نه اینکه همزمان به اقدامات تلافیجویانه تهاجمیتر متوسل شود».
وزارت بازرگانی این کشور روز شنبه در بیانیهای اعلام کرد که اقدامات ایالات متحده تجارت عادی با کشورهای ثالث را به طور غیرقانونی محدود کرده و هنجارهای بینالمللی را نقض میکند. این وزارتخانه شناسایی، اجرا و رعایت تحریمهای اعمال شده علیه پنج شرکت را ممنوع کرده است. این وزارتخانه اعلام کرد: «دولت چین همواره با تحریمهای یکجانبهای که فاقد مجوز سازمان ملل و مبنایی در حقوق بینالملل هستند، مخالفت کرده است».
وقتی صبر پکن تمام میشود
به گفته تحلیلگران گروه اوراسیا، در حالی که این اقدام مسدودکننده بعید است که اجلاس شی-ترامپ را از مسیر خود خارج کند، واکنش واشنگتن به آن نشان خواهد داد که آیا این موضوع تشدید خواهد شد یا خیر. تحلیلگران این گروه به رهبری دومینیک چیو در یادداشتی نوشتند: «این پالایشگاهها در درجه اول با بانکهای چینی کار میکنند که هنوز مستقیماً تحریم نشدهاند. اگر ایالات متحده تحریمهای ثانویه را به آن نهادها یا نهادهای بزرگ دولتی گسترش دهد، پکن احتمالاً با اقدامات متقابل شدیدتری پاسخ خواهد داد».
مجتمع پتروشیمی هنگلی در جزیره چانگشینگ در دالیان، استان لیائونینگ چین/ عکس از خبرگزاری رویترز
چین مدتهاست که بزرگترین خریدار محمولههای نفتی تهران است که بسیاری از آنها به طور غیرمستقیم و از طریق پالایشگاههای خصوصی وارد میشوند و سپس به بنزین، گازوئیل و سایر فرآوردههای نفتی تبدیل میشوند. دادههای گمرک چین این تجارت را منعکس نمیکند، زیرا آخرین محموله رسمی چند سال پیش ثبت شده است.
پیش از هنگلی، تلاشهای واشنگتن برای قطع درآمد نفتی تهران، شرکتها و تأسیسات کوچکتر چینی را هدف قرار داده بود. در مقابل، هنگلی نماینده مدرنترین پالایشگاههای خصوصی چین است که دارای یک مجتمع گسترده فرآوری نفت و مواد شیمیایی در استان لیائونینگ در شمال شرقی چین است.
در حالی که این کشور هنوز لشکری از بازیگران کوچک مستقل - موسوم به تیپاتها - دارد، نهادهای بزرگتر اکنون به به این بازی وارد شدهاند. در مجموع، بخش خصوصی تا یک سوم ظرفیت پالایش را در کشوری که امنیت انرژی در اولویت است، در اختیار دارد. به گفته تحلیلگران اوراسیا، این حکم «به پالایشگاهها اجازه میدهد تا در دادگاههای چین از نهادهایی که از تحریمهای ایالات متحده پیروی میکنند، از جمله بازیگران داخلی - مانند بانکها، سرمایهگذاران و مشتریان پاییندستی که معاملات خود را متوقف کردهاند - و همچنین شرکتهای خارجی که در چین حضور دارند، غرامت بگیرند». آنها افزودند که این اقدام نشان میدهد که پکن رویکرد قاطعانهتری برای مقابله با تحریمها در پیش گرفته است. آنها گفتند: «چین با فعال کردن اقدامات مسدودکننده خود برای اولین بار از زمان تصویب این قانون در سال 2021، آستانه پایینتری را برای بهکارگیری ابزارهای قانونی و نظارتی خود برای مقابله با تحریمهای ایالات متحده نشان میدهد.»
