به گزارش اکوایران، دولت ترامپ از یکسو تمایلی به بازگشت به جنگی که در درون آمریکا نامحبوب است ندارد، ولی از سوی دیگر ممکن است روند مذاکرات بسیار طولانی و فرسایشی شود و در عمل به جایی نرسد که بتواند آن را بهعنوان دستاورد به افکار عمومی درون آمریکا ارائه دهد.
بنبست در جزئیات است
به نوشته المانیتور، دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، روز چهارشنبه گفت: «خلع سلاح هستهای ایران بهخوبی در حال پیشرفت است»؛ با وجود آنکه نشانه چندانی وجود ندارد که دو طرف بهطور جدی درباره برنامه هستهای ایران وارد مذاکره شده باشند.
اکوایران: آمریکا در تلاش است ایران را از دریافت عوارض عبور از تنگه هرمز منصرف کند. دولت ترامپ تلاش میکند به ایران بپذیراند که منافع حاصل از یک توافق هستهای، بسیار بیشتر از درآمدی خواهد بود که تهران میتواند از دریافت عوارض عبور کشتیها از این تنگه به دست آورد.
بر اساس تفاهمنامه میان دو کشور، قرار است طی ۶۰ روز مذاکراتی با محوریت برنامه هستهای ایران، از جمله ذخایر اورانیوم با غنای بالای این کشور، انجام شود. جیدی ونس، معاون رئیسجمهور ایالات متحده، گفته که شمارش معکوس این مذاکرات از ۱۸ ژوئن آغاز شده است. ترامپ بارها تأکید کرده که توافق هستهای آینده او از توافق سال ۲۰۱۵ که دولت باراک اوباما برای دستیابی به آن دو سال مذاکره کرد، بهتر خواهد بود؛ اما ماهیت فنی و پیچیده برنامه هستهای ایران باعث شده که بیشتر ناظران نسبت به دستیابی به یک توافق جامع در هفتهها یا ماههای آینده تردید داشته باشند.
به گفته برایان کاتولیس، پژوهشگر ارشد مؤسسه خاورمیانه: «در کوتاهمدت هیچ توافق هستهای حاصل نخواهد شد. بر اساس همه شواهد، به نظر نمیرسد کار دشوار مربوط به جزئیات فنی و ارزیابی اینکه ایران واقعاً چه ظرفیتهایی را هنوز در اختیار دارد، در حال انجام باشد.»
ایران از زمان حملات آمریکا در ژوئن ۲۰۲۵، بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی را از دسترسی به تأسیسات اصلی هستهای خود منع کرده است؛ موضوعی که پرسشهایی درباره محل نگهداری و وضعیت ذخایر اورانیوم غنیشده این کشور به وجود آورده است. همچنین وضعیت توانایی ایران برای غنیسازی اورانیوم در تأسیسات هستهای فردو و نطنز نیز همچنان نامشخص است.
نشانه دیگری از کندی پیشرفت مذاکرات هستهای آن است که رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، در نخستین دور مذاکرات که روزهای ۲۲ و ۲۳ ژوئن در سوئیس برگزار شد، با هیئت ایرانی دیدار نکرد. هفته گذشته نیز کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه ایران، اعلام کرد که لغو تحریمها پیششرط هرگونه نظارت از سوی آژانس تحت مدیریت گروسی خواهد بود.
تأخیر در پرونده هرمز
بر اساس تفاهمنامه، ایران موظف بود تنگه هرمز را به مدت ۶۰ روز بدون دریافت عوارض برای کشتیرانی بازگشایی کند، اما با توجه به نگرانیها درباره مینهای دریایی و حملات پهپادی، رفتوآمد کشتیها تنها تا حدی به وضعیت عادی بازگشته است.
کشتیهایی در تنگه هرمز، در نزدیکی ساحل بندرعباس، ایران، ۳۰ ژوئن ۲۰۲۶/عکس از امیرحسین خرگویی-خبرگزاری ایسنا
تهران برای تأکید بر حاکمیت خود بر این آبراه بینالمللی، در نظر دارد پس از پایان دوره دوماهه، از کشتیهایی که از تنگه عبور میکنند عوارض دریافت کند. در مقابل، واشنگتن اصرار دارد که رفتوآمد، همانند دوران پیش از جنگ، همچنان رایگان باقی بماند.
ایران همچنین خواهان دسترسی فوری به داراییهای مسدودشده خود است تا پیش از ارائه هرگونه امتیاز در زمینه برنامه هستهای، بتواند اقتصاد خود را تثبیت کند. طبق مفاد تفاهمنامه، آمریکا موظف است دهها میلیارد دلار از داراییهای ایران را که در بانکهای خارجی و تحت تحریمهای آمریکا مسدود شدهاند، آزاد کند. بااینحال، واشنگتن در تلاش است برای نحوه استفاده از این منابع مالی شروطی تعیین کند.
برخلاف مذاکرات هفته گذشته در سوئیس، هیئت ایرانی در قطر حاضر نشد این مسائل را بهطور مستقیم با طرف آمریکایی بررسی کند. در عوض، استیو ویتکاف و جرد کوشنر، نمایندگان آمریکا، روز چهارشنبه در دوحه با شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، امیر قطر، دیدار کردند، در حالی که کاظم غریبآبادی در نشستی جداگانه با شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخستوزیر قطر، گفتوگو کرد. ویتکاف و کوشنر همچنین روز سهشنبه نیز با نخستوزیر قطر دیدار کرده بودند.
به گفته الی گرانمایه، معاون برنامه خاورمیانه و شمال آفریقای شورای اروپایی روابط خارجی، ایران با خودداری از دیدار مستقیم با هیئت آمریکایی، زمان ارزشمندی را از دست میدهد و ممکن است در این مذاکرات بیش از حد ریسک کند. او گفت: «ترامپ باید تا پایان دوره ۶۰ روزه، نتایجی از این تفاهمنامه ارائه دهد تا این توافق بهعنوان یک شکست ماندگار در دوران ریاستجمهوری او شناخته نشود. اگر تهران خواهان ادامه روند دیپلماتیک است، نمیتواند دست ترامپ را کاملاً خالی بگذارد.»
در تفاهمنامه آمده است که مدت مذاکرات «با توافق متقابل دو طرف قابل تمدید» است. بااینحال، گرانمایه معتقدست اگر تهران همچنان در اعطای مجوز دسترسی به بازرسان آژانس و بازگشایی کامل تنگه هرمز تعلل کند، بعید است دولت ترامپ با تمدید مذاکرات موافقت کند.
آتشبس در معرض فروپاشی
مذاکرات دوحه تنها چند روز پس از تبادل حملات میان آمریکا و ایران برگزار شد؛ حملاتی که در جریان آن آمریکا مواضع نظامی ایران را بمباران کرد و ایران نیز با پهپادها و موشکها پایگاههای آمریکا در بحرین و کویت را هدف قرار داد.
جیدی ونس پس از مذاکرات صلح با ایران، هنگام سوار شدن به هواپیمای «ایر فورس تو» در اسلامآباد، پاکستان، یکشنبه ۱۲ آوریل ۲۰۲۶، برای حاضران دست تکان میدهد/عکس از خبرگزاری رویترز
روزنامه والاستریت ژورنال روز سهشنبه به نقل از مقامهای آمریکایی آگاه از مذاکرات گزارش داد که ترامپ گزینههای بازگشت به جنگ تمامعیار با ایران را بررسی کرده، اما در نهایت تصمیم گرفته است فرصت بیشتری به دیپلماسی بدهد. همچنین گزارش شده که ترامپ به مشاوران خود گفته اگر مذاکرات از ضربالاجل ۱۸ اوت برای دستیابی به توافق هستهای نیز عبور کند، مشکلی با آن ندارد. البته این در صورتی است که اساساً توافقی حاصل شود.
جیدی ونس در گفتوگویی با شبکه فاکسنیوز در روز سهشنبه، به نظر میرسید زمینه را برای این استدلال دولت فراهم میکند که واشنگتن با حسن نیت مسیر دیپلماسی را دنبال کرده و صرفنظر از نتیجه مذاکرات، دست برتر را در اختیار دارد. او گفت: «من واقعاً معتقدم که ایالات متحده، صرفنظر از اینکه مذاکرات در نهایت به کجا برسد، در موقعیت بسیار خوبی قرار دارد. اگر از سوی دیگر، ایرانیها رفتار مناسبی نداشته باشند، برنامه هستهای آنها همچنان نابود شده است، توان نظامی متعارف آنها نیز همچنان از بین رفته و ایالات متحده نسبت به ایران در موقعیت بسیار قدرتمندتری قرار دارد.»
ترامپ در آستانه انتخابات میاندورهای کنگره، تحت فشار است تا تنگه هرمز را باز نگه دارد و از افزایش قیمت بنزین در داخل آمریکا جلوگیری کند. در حالی که ایرانِ آسیبدیده از جنگ، از کاهش تحریمهای نفتی سود فوری برده است، همچنان انگیزه زیادی برای دسترسی به داراییهای مسدودشده خود دارد. برایان کاتولیس در پایان گفت: «آنچه اکنون شاهد آن هستیم، دو طرف مذاکره هستند که صرفاً میخواهند زمان بخرند و فضای مانور بیشتری در برابر فشارهای اقتصادیای که بر یکدیگر وارد کردهاند، به دست آورند.»
ترامپ تمایلی به بازگشت به جنگ ندارد؟
در همین رابطه والاستریت ژورنال نوشت: دونالد ترامپ با وعده پایان دادن به «جنگهای بیپایان» وارد کاخ سفید شد، اما اکنون خود را درگیر مذاکراتی با ایران میبیند که چشمانداز روشنی برای پایان آن وجود ندارد. به گفته تحلیلگران ژئوپلیتیک، این وضعیت به یک بنبست تبدیل شده که به سود تهران است؛ زیرا با الگوی شناختهشدهاش در طولانی کردن مذاکرات و به تعویق انداختن هرگونه امتیازی که از خطوط قرمز آن عبور کند، همخوانی دارد.
جرد کوشنر و استیو ویتکاف، درحالی به سخنان جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، در جریان یک نشست خبری پس از دیدار با نمایندگان پاکستان و ایران گوش میدهند که این نشست روز یکشنبه ۱۲ آوریل ۲۰۲۶ در اسلامآباد، پاکستان، برگزار شد/عکس از خبرگزاری رویترز
واشنگتن و تهران یک تفاهمنامه امضا کردند که بر اساس آن جنگ متوقف شود، تنگه هرمز بازگشایی گردد و محاصره نظامی آمریکا علیه ایران پایان یابد. سپس دو طرف توافق کردند درباره مسائل بسیار دشوارتر، از جمله برنامه هستهای ایران، مذاکره کنند و ظرف ۶۰ روز به راهحلی دست یابند.
تنها دو هفته پس از اجرایی شدن این تفاهمنامه، مذاکرات هستهای هنوز بهطور جدی آغاز نشده است. در عوض، آمریکا و ایران بار دیگر درباره این موضوعات اختلاف دارند که چه کسی کنترل تنگه هرمز را در اختیار داشته باشد، آیا اسرائیل باید جنگ خود در لبنان را متوقف کند یا نه و داراییهای مسدودشده ایران تحت تحریمهای آمریکا چگونه آزاد شوند؛ موضوعاتی که قرار بود پیشتر حلوفصل شده باشند.
این الگوی «یک گام به جلو و دو گام به عقب» برای کسانی که سابقه مذاکرات هستهای با ایران را دنبال کردهاند، کاملاً آشناست. توافق هستهای سال ۲۰۱۵ که در دوران ریاستجمهوری باراک اوباما حاصل شد، پس از سالها مذاکره، توقف و ازسرگیریهای مکرر به دست آمد و در نهایت نیز نتوانست تهران را وادار به پذیرش امتیازاتی کند که از خطوط قرمز جمهوری اسلامی فراتر رود.
اختلاف بر سر کنترل تنگه هرمز همچنان ادامه دارد
به گفته ریچارد نفیو، مقام ارشد پیشین وزارت خارجه آمریکا که سالها در مذاکرات هستهای با ایران حضور داشت، جای تعجب ندارد که ایران تاکنون هرگونه مذاکره واقعی درباره موضوع هستهای را به تعویق انداخته و در عوض، آمریکا و میانجیها را درگیر بحث بر سر مفاد آتشبس کرده است. او گفت: «تاریخ مذاکرات هستهای ایران از سال ۲۰۰۳ نشان میدهد که ایرانیها مهارت زیادی در به تعویق انداختن مسائل حساس و مهم هستهای دارند، درحالیکه تلاش میکنند درباره موضوعاتی که خود ترجیح میدهند مذاکره کنند.»
کشتی باری «مایوری ناری» (Mayuree Naree) با پرچم تایلند، درحالیکه در میان دود غلیظ سیاه در تنگه هرمز گرفتار شده است، ۱۱ مارس ۲۰۲۶/عکس از نیروی دریایی سلطنتی تایلند از طریق رویترز
طولانی شدن مذاکرات میتواند برای ترامپ به یک مشکل سیاسی تبدیل شود. او در سال ۲۰۲۰ در شبکههای اجتماعی نوشت: «ایران هرگز در جنگی پیروز نشده، اما هیچوقت هم در یک مذاکره شکست نخورده است!»
بااینحال، بازگشت به جنگ نیز با مواضعی که ترامپ بارها علیه درگیریهای طولانیمدت اتخاذ کرده، در تضاد است. او در جریان مبارزات انتخاباتی سال ۲۰۲۴ گفته بود: «برای همیشه صفحۀ آن روزهای احمقانه و بیپایانِ جنگهای پایانناپذیر را ورق خواهیم زد. آن جنگها هیچوقت تمام نمیشدند.»
درحالیکه کاخ سفید بهشدت مخالف ازسرگیری جنگ است، احتمال شکلگیری یک بنبست طولانیمدت مطرح شده است؛ وضعیتی که در آن مذاکرات برای مدت نامحدود ادامه یابد یا به تدریج فروکش کند. در این سناریو، ایران و آمریکا صرفاً به حداقل تعهدات توافق موقت پایبند خواهند ماند؛ از جمله توقف اعمال تحریمهای جدید آمریکا، حفظ وضعیت فعلی برنامه هستهای آسیبدیده ایران و ادامه کاهش فشار تحریمهای نفتی علیه تهران.
به گفته آلن آیر، مذاکرهکننده ارشد پیشین وزارت خارجه آمریکا با ایران که اکنون در مؤسسه خاورمیانه فعالیت میکند: «ایران کاملاً راضی است که روند را جایگزین پیشرفت واقعی کند. آنها میدانند که دستکم در کوتاهمدت، زمان به نفع آنهاست.»
نمایندگان ترامپ، استیو ویتکاف و جرد کوشنر، داماد رئیسجمهور، امیدوار بودند در سفر این هفته خود به قطر، مذاکرات متوقفشده را احیا کنند و سپس به موضوع محدود کردن برنامه هستهای ایران بپردازند؛ اما مذاکرات زمانی دچار عقبگرد شد که دو طرف بار دیگر به مدت سه روز وارد درگیری نظامی شدند.
تهران از آنچه اقدام عمان در سازماندهی یک مسیر ترانزیتی مورد حمایت آمریکا بدون کسب موافقت ایران میدانست، خشمگین شد. ایران در پاسخ، حملات خود به کشتیرانی را از سر گرفت و همین امر موجب حملات آمریکا به ایران شد؛ پیش از آنکه دو طرف دوباره بر توقف درگیریها و ازسرگیری مذاکرات توافق کنند. ترامپ بعداً این مذاکرات را «نشستی بسیار عالی با طرف ایرانی» توصیف کرد.
اولین و آخرین توافق ترامپ با تهران؟
درحالیکه جیدی ونس و مارکو روبیو پذیرفتهاند که مذاکرات ممکن است شکست بخورد، ترامپ به مشاوران خود گفته که حتی اگر گفتوگوها از مهلت ۶۰ روزه نیز فراتر رود، تمایلی به بازگشت به جنگ ندارد.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، جرد کوشنر، فرستاده آمریکا، شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان و جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، در نشست ماه ژوئن در سوئیس/عکس از خبرگزاری رویترز
ونس روز چهارشنبه به خبرنگاران گفت: «رئیسجمهور نیروهای ما را دوباره وارد جنگ نخواهد کرد، مگر اینکه واقعاً ناچار شود و هدفی کاملاً مشخص وجود داشته باشد. اگر آنها بخواهند برنامه هستهای خود را دوباره بازسازی کنند یا دوباره به کشتیهای تجاری حمله کنند، محاسبات ما تغییر خواهد کرد؛ اما در حال حاضر، رئیسجمهور گفته است که بروید و توافقی به دست آورید.»
حمله اسرائیل به بیروت موجب شد ایران در حمایت از متحد مسلح خود، حزبالله، دست به تلافی بزند؛ اقدامی که بهطور موقت آتشبس را متوقف کرد و بار دیگر به بسته شدن تنگه هرمز انجامید.
توافق موقت، چند اصل مهم را نیز برای اداره وضعیت تا زمان دستیابی به توافق نهایی تعیین کرده است. قرار بود این توافق نهایی تا ۱۸ اوت حاصل شود، اما اگر دو طرف موافق باشند، مذاکرات میتواند برای مدت نامحدود تمدید شود.
در طول مذاکرات، دو طرف توافق کردند به یکدیگر حمله نکنند و آتشبس منطقهای را حفظ کنند. آمریکا متعهد شد بهتدریج محاصره بنادر ایران را کاهش دهد و ایران نیز رفتوآمد در تنگه هرمز را به سطح پیش از جنگ بازگرداند. بااینحال، نحوه مدیریت تنگه به مذاکرات بعدی موکول شده است.
نکته مهم این است که دو طرف توافق کردند «وضعیت موجود» در حوزه برنامه هستهای و تحریمها حفظ شود. ایران وضعیت فعلی برنامه هستهای خود را که بر اثر حملات آسیب شدید دیده است، حفظ میکند و واشنگتن نیز متعهد شده است تا تحریم تازه اعمال نکند و نیروهای نظامی بیشتری به منطقه اعزام نکند.
وزارت خزانهداری آمریکا نیز تاکنون به وعده دولت ترامپ برای کاهش فشار تحریمهای نفتی علیه تهران عمل کرده و اجازه داده درآمدهای نفتی آزادانه وارد ایران شود. این موضوع یک شریان حیاتی اقتصادی برای حکومت ایران محسوب میشود و میتواند ظرف دو ماه حدود ۱۰ میلیارد دلار درآمد ایجاد کند.
حمیدرضا عزیزی، پژوهشگر مهمان مؤسسه آلمانی امور بینالملل و امنیت، گفت که با وجود تاکتیکهای تأخیری ایران، مقامات این کشور همچنان به دنبال دستیابی به توافقی با آمریکا هستند که انزوای اقتصادی ایران را کاهش دهد و خطر ازسرگیری جنگ را کم کند. او گفت: «آنها به چیزی نیاز دارند که گامبهگام شرایط را به سمتی ببرد که بتوانند کشور را بهطور عادی اداره کنند؛ اما همزمان نگراناند که هر لحظه امکان ازسرگیری جنگ وجود دارد.»
بااینحال، حفظ وضع موجود برای هر دو طرف مزایایی دارد. ایران مجبور نخواهد شد امتیازهای عمدهای درباره برنامه هستهای خود بدهد؛ برنامهای که همواره تأکید کرده اهدافی صلحآمیز دارد. از سوی دیگر، دولت ترامپ نیز ناچار نخواهد شد به وعده خود برای لغو همه تحریمهای ایران عمل کند؛ اقدامی که میتواند با مخالفت شدید کنگره روبهرو شود و منابع مالی قابلتوجهی در اختیار حکومتی قرار دهد که قادر است از آن برای بازسازی توان نظامی و حمایت از نیروهای مورد حمایت خود در منطقه استفاده کند.
راههای متعددی نیز وجود دارند که این بنبست کنونی از هم بپاشد. ممکن است تنش میان اسرائیل و ایران دوباره به درگیری مستقیم تبدیل شود یا جنگ در لبنان تشدید گردد؛ موضوعی که تهران آن را نقض مفاد آتشبس میداند. همچنین کاخ سفید ممکن است به این نتیجه برسد که جدی نبودن ایران در مذاکرات هستهای و تلاش تهران برای تعیین چگونگی ادارۀ تنگه هرمز، ادامه وضعیت موجود را تحملناپذیر کرده است.
مایکل سینگ، مدیر پیشین امور خاورمیانه در شورای امنیت ملی آمریکا در دولت جرج دبلیو بوش، با اشاره به تفاهمنامه میان ایران و آمریکا گفت: «به احتمال زیاد، این تفاهمنامه هم نخستین و هم آخرین توافقی خواهد بود که ترامپ و ایران با یکدیگر امضا میکنند.»
