پیدا کردن سوزن در انبار کاه؛ چگونه موشک‌های ایرانی آمریکا را غافلگیر کرد؟

به گزارش اکوایران، درگیری‌های اخیر شرایطی را برای ایران فراهم کرده تا حملات دقیق بیشتری را در سراسر خلیج فارس و اردن انجام دهند.

تداوم کارآیی موشک‌ها

به گزارش نشریه فایننشیال‌تایمز، اندکی پس از آنکه آمریکا در اواخر فوریه حمله مشترک خود با اسرائیل به ایران را آغاز کرد، پیت هگست، وزیر جنگ ایالات متحده، اعلام کرد که یکی از اهداف این عملیات «نابودی موشک‌های تهاجمی ایران و نابودی تولید موشک‌های ایران» است؛ اما پنج ماه بعد و پس از صدها حمله آمریکا، ایران توانسته کارایی نیروی موشکی خود را حفظ کند و همچنان حملاتی دقیق علیه اهدافی در سراسر منطقه انجام دهد.

نیروهای موشکی ایران آمریکایی‌ها را در محل استقرارشان در اردن کشته‌اند، بارها ساختمان‌هایی را در پایگاه‌های بزرگ در کویت و بحرین هدف قرار داده‌اند، تأسیساتی را در عربستان سعودی و قطر مورد حمله قرار داده‌اند و به نظر می‌رسد از تجربیات خود در جریان بمباران‌های شدید ماه‌های مارس و آوریل درس گرفته‌اند.

به گفته ناظران، آتش‌بس شکننده‌ای که در ماه آوریل برقرار شد و محدودیت‌های عملیات کم‌حجم‌تر آمریکا در هفته‌های اخیر که عمدتاً بر جنوب ایران متمرکز بوده، چه‌بسا به نیروهای موشکی ایران فرصت داده باشد تا با روشی منظم‌تر فعالیت کنند. غیبت اسرائیل در درگیری‌های اخیر نیز فشار بر ایران را کاهش داده است.

به گفته نیکول گراجفسکی، کارشناس برنامه موشک‌های بالستیک ایران در مؤسسه فرانسوی روابط بین‌الملل: «وقتی به سمت شما شلیک نمی‌شود، شلیک کردن آسان‌تر است.» او افزود: «آنها مجبور نیستند پرتابگرها را دائماً جابه‌جا کنند، بنابراین محیط عملیاتی برای آنها بسیار مساعدتر است».

کسب تجربه در میان آتش و بمباران

در آخر هفته، درگیری‌ها متوقف شدند و میانجی‌ها تلاش کردند مانع بازگشت طرف‌های درگیر به یک جنگ تمام‌عیار شوند؛ هرچند دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، اواخر هفته گذشته تهدید کرده بود که حملات علیه ایران را به یک «حمله گسترده» تبدیل خواهد کرد.

موشک‌های ایرانی در پارکی در تهران، ایران/عکس از مجید سعیدی از گتی ایمجز

درحالی‌که سران آمریکا در حال بررسی گام‌های بعدی خود هستند، آنها باید عواملی مانند ذخایر موشکی خود، از جمله موشک‌های رهگیر گران‌قیمتی را که برای جلوگیری از وارد آمدن خسارت بیشتر از سوی حملات ایران ضروری هستند، در نظر بگیرند.

بین ۲۸ فوریه و ۸ آوریل، اسرائیل و آمریکا با شدت تلاش کردند پرتابگرها و نیروهایی را که موشک‌های ایرانی را شلیک می‌کردند، شناسایی و منهدم کنند. آنها ورودی‌های پایگاه‌های گسترده زیرزمینی موشکی ایران را مسدود کردند تا نیروهای مستقر در داخل را به دام بیندازند؛ همزمان، پهپادهایی که در آسمان پرسه می‌زدند و جنگنده‌هایی که در نزدیکی گشت‌زنی می‌کردند، به محض شناسایی یک پرتابگر در حالت آماده‌باش قرار می‌گرفتند.

اما اکنون، به گفته گراجفسکی، به نظر می‌رسد مهندسان ایرانی توانایی خود را برای بازسازی سریع ظرفیت موشکی و احیای توان عملیاتی، از طریق بیرون آوردن پایگاه‌های مدفون‌شده از زیر آوار، نشان داده‌اند. او گفت: «آنها قطعاً همچنان یک تهدید [برای آمریکا و متحدانش] هستند.»

به گفته تحلیلگران، دشوار است مشخص شود چه عواملی به ایران کمک کرده‌اند تا کارایی نیروی موشکی خود را حفظ کند. به باور آنها، برخی از این عوامل تنها برای خود طرف‌های درگیر قابل مشاهده است، از جمله تغییرات در تجهیزات و محیط جنگ الکترونیک. همچنین ادعا شده ایران از کشورهای دیگر، از جمله از طریق دریافت اطلاعات از روسیه، پشتیبانی هدف‌گیری و ناوبری دریافت کرده است.

فشار بر روی سامانه‌های پدافندی

یکی از عوامل مؤثر بر نرخ حملات ایران ممکن است میزان استفاده آمریکایی‌ها و متحدانشان از موشک‌های رهگیر باشد؛ پس از گزارش‌هایی مبنی بر اینکه آنها در ماه‌های نخست جنگ تعداد زیادی از موشک‌های رهگیر خود را مصرف کرده‌اند.

شرکت‌های دفاعی در حال بررسی جایگزین‌های ارزان‌تر برای سامانه پاتریوت هستند/عکس از ارتش ایالات متحده

جفری لوئیس از مرکز مطالعات منع اشاعه جیمز مارتین گفت: «ممکن است ما کمتر به آنها شلیک کنیم و آنها موشک‌های دقیق‌تری شلیک کنند.» او افزود که به نظر می‌رسد ایران در حال استفاده از ذخایر موشکی مدرن‌تر خود است.

او گفت ایران ظاهراً کمتر از موشک‌های قدیمی خود که بر اساس موشک‌های اسکاد شوروی یا نودونگ کره شمالی ساخته شده‌اند استفاده می‌کند. او گفت: «آنها بسیار غیردقیق هستند.» به گفته او، به دلیل تغییر در انواع موشک‌هایی که استفاده می‌شوند، «ممکن است افزایش طبیعی در دقت حملات» رخ داده باشد.

به گفته گراجفسکی، ایران همچنین ممکن است از راهبردی که در اوایل درگیری برای هدف قرار دادن تأسیسات حیاتی جهت حفظ شبکه‌های مؤثر دفاع موشکی به کار گرفت، از جمله رادارها و سامانه‌های هشدار زودهنگام در اردن و کشورهای خلیج فارس، بهره‌برداری کند.

او گفت: «آنها اساساً تلاش می‌کنند توانایی این کشورها برای نظارت و ردیابی این موشک‌ها را از کار بیندازند.» او افزود: «قطعاً از این واقعیت که آنها توانستند در مراحل اولیه هدف‌گیری، دستاوردهای بسیار ارزشمندی به دست آورند، منافع و نتایجی حاصل شده است.»

جیم لمسون، تحلیلگر سابق نظامی سازمان سیا که بر ایران تمرکز داشت، گفت حملات مرگبار اخیر در اردن نشان می‌دهد که موشک‌های بیشتری از ایران در حال عبور از سامانه‌های دفاعی آمریکا و کشورهای عربی هستند.

لمسون گفت: «به نظر می‌رسد آنها در اردن توانسته‌اند نفوذ بیشتری در سامانه‌های دفاع موشکی ایجاد کنند و دقت موشک‌های بالستیک میان‌برد خود را افزایش دهند.» او افزود: «اگر شما یک برنامه‌ریز آمریکایی باشید، باید فرض کنید که ایران بر اساس درس‌هایی که از درگیری‌های گذشته آموخته، هم در زمینه فنی و هم در زمینه تاکتیکی تغییراتی ایجاد می‌کند.»

عوامل مؤثر بر توان موشکی

ایران که با دقت درس‌های درگیری‌های قبلی خود و تجربیات روسیه در میدان نبرد اوکراین را مطالعه کرده، از اشتباهات خود درس خواهد گرفت.

تصویر ماهواره‌ای از پایگاه هوایی موفق السلطی در الأزرق، اردن را نشان می‌دهد/عکس از طریق خبرگزاری رویترز

لوئیس از مرکز مطالعات منع اشاعه جیمز مارتین اشاره کرد که ایران تلاش‌های خود را برای محو کردن مناظر اطراف در ویدئوهایی که از پرتاب موشک منتشر می‌کند افزایش داده است؛ اقدامی که شناسایی محل انجام پرتاب‌ها را برای ناظران خارجی دشوارتر می‌کند. او گفت ویدئوها نشان می‌دهند که نیروهای ایرانی برای شلیک، بیش از گذشته از پایگاه‌های زیرزمینی خود دور می‌شوند.

لوئیس گفت: «آنچه ما شاهد آن بوده‌ایم، سازگاری ایرانی‌هاست.» او گفت نیروهای ایرانی دیگر ظاهراً مانند دورهای قبلی درگیری، پیش از شلیک در محل پرتاب اقدام به سوزاندن کنترل‌شده پوشش گیاهی نمی‌کنند؛ اقدامی که در گذشته شناسایی محل‌هایی را که قصد داشتند از آنها شلیک کنند، آسان‌تر می‌کرد.

در همین حال، یک کارشناس امور دفاعی ایران در مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک، اشاره کرد که به نظر می‌رسد نیروهای موشکی ایران در درگیری‌های اخیر آن‌قدر اعتمادبه‌نفس داشته‌اند که در طول روز نیز اقدام به پرتاب موشک کنند و صرفاً به پوشش تاریکی شب متکی نباشند.

لمسون گفت عملکرد کلی ایران احتمالاً نتیجه «مجموعه‌ای از عوامل» بوده است. او گفت ایران همچنین ممکن است تلاش کرده باشد زمان شلیک سامانه‌های مختلف را با دقت بیشتری تنظیم کند؛ از جمله استفاده همزمان از پهپادها و موشک‌های کروز کندتر در کنار موشک‌های بالستیک سریع‌تر.

همچنین ممکن است هماهنگی میان ارتش و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و در داخل این دو نیرو بهتر شده باشد. گراجفسکی گفت، بر اساس اینکه کدام نیرو مسئولیت کدام حملات را بر عهده می‌گیرد، نشانه‌های اولیه‌ای وجود دارد که نیروهای مسلح متعارف ایران ممکن است نقش بیشتری در عملیات پهپادی بر عهده گرفته باشند.

همچون سوزن در انبار کاه

تحلیلگران خاطرنشان کردند که حتی در مواردی که ایران ساختمان‌ها و پایگاه‌هایی را هدف قرار داده است، مشخص نیست موشک‌ها و پهپادهای این کشور دقیقاً چه اهدافی را هدف گرفته‌اند. پایگاه‌های آمریکا بسیار متراکم هستند و یک پرتابه که حتی چند صد متر از مسیر خود منحرف شود، ممکن است به ساختمان دیگری در همان پایگاه برخورد کند.

ایران برای هدف قرار دادن تأسیسات آمریکا در خلیج فارس، از گلوله‌های ترکیبی از موشک‌های بالستیک ذوالفقار و پهپادها استفاده کرد/عکس از NurPhoto

ایران گفته است که از موشک‌هایی مانند خیبرشکن استفاده می‌کند که در مرحله نهایی نزدیک شدن به اهداف خود مانور می‌دهند. این ویژگی می‌تواند رهگیری آنها را برای سامانه‌های دفاع موشکی که پیش‌تر تضعیف شده‌اند و رادارهای آسیب‌دیده دشوارتر کند.

لمسون گفت: «وقتی این مانورها با عوامل دیگر ترکیب شوند، می‌توانند کارایی آنها را افزایش دهند، به‌ویژه اگر رادارها و تجهیزات دفاع موشکی تضعیف شده باشند.»

آمریکایی‌ها اکنون با یک دوراهی راهبردی روبه‌رو هستند: ایران همچنان نیروی موشکی قدرتمندی در اختیار دارد که می‌تواند از آن برای پاسخ به حملات استفاده کند. تحلیلگران گفتند مهار این نیرو مستلزم آن خواهد بود که آمریکا دامنه حملات خود را گسترش دهد.

به گفته کارشناس اندیشکده واشنگتن: «دفاع در برابر موشک‌های بالستیک در مقصد یا در مرحله نهایی پرواز آنها، روزبه‌روز دشوارتر می‌شود.» او افزود: «آنها در نهایت متوجه خواهند شد که باید منابع بیشتری را برای هدف قرار دادن پرتابگرها و پایگاه‌های موشکی اختصاص دهند.»به گفته او، این امر ممکن است مستلزم بازگشت اسرائیل به جنگ باشد. تحلیلگران بر این باورند که احتمالاً موشک‌هایی که اردن را هدف قرار دادند از منطقه‌ای در نزدیکی تبریز در شمال‌غرب ایران شلیک شده‌اند؛ منطقه‌ای که اسرائیلی‌ها پیش‌تر در آن فعال بوده‌اند. 

اما دخالت اسرائیل احتمالاً مشکلات خاص خود را به همراه خواهد داشت، در حالی که گسترش درگیری بدون تردید باعث خواهد شد آمریکایی‌ها موشک‌های رهگیر بیشتری مصرف کنند. قدرت آتش اسرائیل در هفته‌های نخست جنگ ممکن است تهدید موشکی ایران را سرکوب کرده باشد، اما نتوانسته آن را به شکلی جبران‌ناپذیر تضعیف کند. به گفته کارشناس مذکور: «ایران کشور بزرگی است و هدف قرار دادن پرتابگرهای موشکی آن مانند پیدا کردن سوزن در انبار کاه است.»