آتش در پاسخِ آتش؛ میدان نبرد تازه در عراق گشوده می‌شود؟

به گزارش اکوایران، در شرایطی که پس از حملات مشترک عربستان سعودی و ایالات متحده به مواضع نیروهای مقاومت در عراق، به نظر می‌رسد تنش‌ها در عراق در حال فروکش کردن است، رهبر یکی از گروه‌های عراقی وعده انتقام داد. به نوشته الجزیره، اکرم الکعبی، رهبر جنبش مفاومت اسلامی نجبا، در بیانیه‌ای گفت که دیپلماسی با عربستان سعودی «بی‌فایده» است و باید «از طریق یک پاسخ نظامی مناسب» نسبته به حملات به نیروهای حشدالشعبی انتقام گرفت. او گفت: «موشک‌ها را فقط می‌توان با موشک پاسخ داد و آتش را تنها با آتش باید پاسخ داد».

به گفته الکعبی: «دیپلماسی با رژیم سعودی بیهوده است زیرا این رژیم در پشت توطئه‌های متعددی علیه عراق و مردمش بوده است» و  تنها یک «پاسخ نظامی معتبر» می‌تواند پاسخی مناسب به عربستان سعودی باشد و ادای احترامی به اعضای کشته شده حشد الشعبی محسوب شود. در اثر حملات هوایی مشترک اخیر ارتش عربستان سعودی و فرماندهی مرکزی ایالات متحده به مواضع نیروهای حشد الشعبی، دست کم 20 نفر کشته و 32 نفر زخمی شده‌اند.

روز جمعه، علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، در دیدار با خالد بن علی الحمیدان، رئیس سازمان اطلاعات عربستان سعودی، در بغداد  بار دیگر تعهد داد که خاک عراق به سکویی برای حمله به هیچ کشور دیگری تبدیل نخواهد شد. الحمیدان پس از لغو سفر برنامه‌ریزی شده الزیدی به دلیل حملات مذکور، از او  برای سفر به ریاض دعوت کرد. پیش از این هم، حیدر العبودی، سخنگوی دولت عراق، گفت که نیروهای امنیتی عراق سه عضو یک گروه مسلح ناشناس را که گفته می‌شود در حال آماده‌سازی حملات پهپادی به خارج از عراق بودند، دستگیر کردند.

این در شرایطی است که در روزهای گذشت، هادی العامری، دبیرکل سازمان بدر، از از گروه‌های مقاومت این کشور درخواست کرده بود که واکنش انتقام‌جویانه علیه عربستان را به تعویق بیاندازند و  هرگونه واکنش در برابر تجاوز آمریکایی-سعودی که عراق را هدف قرار داده است را به تأخیر بیاندازند و برای مصالح عالی عراق از زخم‌ها چشم‌پوشی کنند. مقاومت اسلامی عراق هم در 7 آگوست اعلام کرد که پاسخ خود علیه عربستان سعودی و ایالات متحده را که برای روز جمعه برنامه‌ریزی شده بود را به تعویق خواهد انداخت. 

یک گام به عقب از آتش

به رغم تهدیدات اخیر برخی رهبران مقاومت، به نوشته امواج مدیا، به نظر می‌رسد تشدید قریب‌الوقوع تنش‌های نظامی در منطقه، با محوریت عراق به‌عنوان صحنه‌ی اصلی، دست‌کم در حال حاضر دفع شده است. این امر پس از درخواست پیام ویدیویی کم‌سابقه هادی العامری،  برای خویشتنداری رخ داده است. این تنش در حالی رخ می‌دهد که پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه در مکه یک پیمان دفاعی متقابل امضا کرده‌اند.

هادی العامری، از فرماندهان حشدالعبی، در یک کمپین انتخاباتی در بغداد، ۷ مه ۲۰۱۸، عکس از خبرگزاری آسوشیتدپرس

عامری در حالی خواهان خویشتنداری «پسران و برادران» خود در میان گروه‌های مقاومت  شد که در گزارشی ادعا شده مقام‌های سعودی در گفتگویی خصوصی به علی الزیدی  گفته‌اند که سازمان بدر و کتائب حزب‌الله در پشت حملات پهپادی به عربستان سعودی بوده‌اند؛ حملاتی که به حملات عربستان سعودی و آمریکا به عراق منجر شد، هر چند مقاومت عراق اتهامات اولیه را رد کرد.  «مقاومت اسلامی در عراق» شامل گروه‌های مسلح شیعه‌‌ی هم‌سو با محور مقاومت -از جمله حرکت جنبش نجباء، کتائب حزب‌الله و کتائب سیدالشهدا- است. شایان ذکر است که گروه‌های اخیر، هم‌زمان از تیپ‌های اصلی واحدهای بسیج مردمی عراق (حشد الشعبی) نیز به شمار می‌روند. در فاصله کوتاهی پس از ویدیوی عامری، گروه‌های مقاومت ضمن پذیرش این درخواست، تاکید کردند  اگر دولت عراق اقدامی نکند، واکنش آن‌ها با هدف قرار دادن ابزارهای آمریکا در عربستان سعودی اجتناب‌ناپذیر خواهد بود.

علی الجابری، روزنامه‌نگار عراقی، ویدیوی عامری را تلاشی برای ظاهر شدن در نقش صلح‌طلب با هدف دستیابی به راه‌حلی دیپلماتیک توصیف کرد. جابری این پرسش را مطرح کرد که چرا عامری برای ارتباط با تیپ‌های حشد شعبی که سازمان بدر مستقیما با آن‌ها هماهنگی دارد، به انتشار یک ویدیوی عمومی نیاز دارد. به باور علی المگدام، تحلیلگر سیاسی عراقی، این ویدیوی کم‌سابقه نشان می‌دهد که چارچوب هماهنگی شیعیان عراق، ائتلاف حاکم در کشور، یا کنترل بر رهبران نیروهای مقاومت و  یا ارتباط با آنان را از دست داده است. مگدام همچنین گفت این ویدیو نشان‌دهنده‌ی آن است که رهبری سیاسی شیعه‌ی عراق در موضع ضعف قرار گرفته و در پی حفاظت از «دستاوردهایی است که به دشواری به دست آورده است». محمد صالح، تحلیلگر سیاسی هم هشدار داد که هرگونه اقدام تحریک‌آمیز، پیمان دفاعی متقابل پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه را خیلی زود در معرض «آزمونی جدی» قرار خواهد داد.

در انتظار شعله‌ور شدن هر لحظه آتش

همه‌ی این‌ها، در بحبوحه‌ی خشم فزاینده‌ی کشورهای عربی خلیج فارس از این‌که عراق همچنان مبدا ادعایی حملات پهپادی است، تلاش‌ها را در بغداد برای قرار دادن سلاح «در دست دولت» جدی‌تر و پیچیده‌تر کرده است.  ائتلاف اداره‌ی دولت عراق، که احزاب حاکم را گرد هم می‌آورد، پس از نشستی در ۵ اوت بیانیه‌ای منتشر کرد و در آن مهلت پایانی ۳۰ سپتامبر را برای خلع سلاح گروه‌های مسلح بار دیگر مورد تاکید قرار داد.

یک نیروی حشدالشعبی در شمال عراق/ عکس از خبرگزاری فرانسه

گزارش شده که اردن در هفته‌های گذشته به عراق اعلام کرده که به هر حمله‌ای که از خاک عراق انجام شود، پاسخ نظامی خواهد داد و به این ترتیب به بحرین، کویت و عربستان سعودی پیوست که پیش‌تر هشدارهای مشابهی داده بودند. امضای پیمان دفاعی متقابل سه‌جانبه میان پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه در  ۷ اوت —که در پوشش رسانه‌ای منطقه به‌طور گسترده از آن با عنوان «توافق بازدارندگی مشترک مکه» یاد می‌شود —ظاهرا بر اهمیت و حساسیت بحران در عراق می‌افزاید.

اگرچه  مقاومت اسلامی در عراق متعهد شده واکنش خود را به حملات مذکور به تعویق بیندازد، به نظر نمی‌رسد این موضوع حل‌وفصل شده باشد. این بدان معناست که هرگونه شعله‌ور شدن دوباره‌ی تنش در آینده می‌تواند به رویارویی گسترده‌تری منجر شود. هم‌چنین به نظر می‌رسد اختلافات سیاسی داخلی حل‌نشده در عراق نیز همچنان پابرجاست و احزاب شیعه‌ی حاکم ظاهرا بر سر گام‌های بعدی بیش از پیش با یکدیگر اختلاف دارند.

لحظه بحرانی نخست‌وزیر 

در همین رابطه،  وینتروپ راجرز، عضو اندیشکده  چتم هاوس، در العربی الجدید نوشت، عراق، علیرغم تلاش‌های دولت حاکم برای دوری از درگیری، همچنان میدان نبرد جنگ مداوم بین ایالات متحده و ایران است. در واقع، وقایع اخیر،  مسائل را برای نخست‌وزیر جدید عراق که وعده داده با بی‌ثباتی در داخل مقابله کند و کشورش را از دهه‌ها درگیری عبور دهد، پیچیده می‌کند. او ضرب‌الاجل ۳۰ سپتامبر را برای خلع سلاح شبه‌نظامیان تعیین کرده است و  تلاقی عوامل منطقه‌ای و داخلی، کار را بسیار دشوار می‌کند.

دیدار رئیس‌جمهور ایالات متحده، دونالد ترامپ، با نخست‌وزیر عراق، علی الزیدی، در دفتر بیضی شکل کاخ سفید، ۱۴ ژوئیه ۲۰۲۶/ عکس از  آسوشیتدپرس

به گفته اینا رودولف، عضو ارشد مرکز سیاست‌گذاری و امنیت ملی (CSNS) در کینگ کالج لندن، در حالی که خلع سلاح گروه‌های غیردولتی  چالشی همیشگی برای همه نخست‌وزیران عراق بوده، زمان‌بندی فعلی به طور ویژه بحران‌زاست. به گفته رودولف: «این امر تلاش‌های زیدی را برای جلوگیری از تشدید تنش‌های منطقه‌ای و جلوگیری از تبدیل عراق به میدان جنگ، تحت فشار قرار می‌دهد و انگیزه او را برای تنوع‌بخشی به مشارکت‌های اقتصادی عراق تضعیف می‌کند». 

موقعیت ژئوپلیتیکی خطیر عراق و مسیر باریک زیدی

این حملات، در ابتدا سفر زیدی به عربستان سعودی که برای ۳۰ جولای برنامه‌ریزی شده بود را لغو کرد. این سفر به عنوان یک گام اساسی در تلاش‌های او برای سوق دادن عراق به سمت تعامل مجدد صلح‌آمیز و اقتصادی مترقی با خلیج فارس و منطقه‌ی وسیع‌تر، برنامه‌ریزی شده بود. این سفر قرار بود پس از سفرهای او به ایالات متحده، قطر، ایران و ترکیه انجام شود که منجر به امضای قراردادهای اقتصادی متعدد و تقویت جایگاه داخلی و بین‌المللی زیدی شد.

امضای توافقنامه‌های همکاری میان مقامات ارشد ایران و عراق در تهران، 23 ژوئیه 2026، عکس از دفتر رسانه‌ای ریاست جمهوری ایران

در عوض، حملات اخیر موقعیت ژئوپلیتیکی نگران‌کننده‌ی عراق و مسیر باریک زیدی به سوی موفقیت را برجسته کرد؛ مسیری که بین جاه‌طلبی‌های خود او و واقعیت‌های حکمرانی گیر افتاده است. به گفته رودولف: «عراق در موقعیتی ناپایدار قرار دارد - دولتی که به دنبال بازسازی روابط با خلیج فارس و ایالات متحده است، در حالی که گروه‌های غیردولتی با حامیان دولتی و خارجی و انگیزه‌های فراملی، مخاطراتی را ایجاد می‌کنند. اتفاقات اخیر که درست پس از سفر آمریکا رخ داد، زیدی را در موقعیت متزلزل‌تری قرار داده: عزم او در حال آزمایش است، در حالی که فرصت‌های سیاسی در اختیار او محدود و یا ناکافی به نظر می‌رسند».

فضای مانور محدود زیدی

زیدی در برابر موقعیت جغرافیایی عراق که در مرکز جنگی رو به گسترش قرار دارد، دست ‌بسته است. او همچنین نمی‌تواند بازیگران دولتی قدرتمندتر اطراف خود را به سمت دیدگاه خود سوق دهد. در عوض، راه‌حل باید از درون خانه پیدا شود. بسیاری از اعضای چارچوب هماهنگی شیعه از تبدیل حشد الشعبی به یک آژانس امنیتی دولتی معمولی‌تر حمایت می‌کنند و آن را کلید آینده آن می‌دانند، در حالی که برخی دیگر، ارزش «مقاومت» مداوم را ارجح‌تر می‌دانند.

رژه نیروهای مقاومت اسلامی در عراق/ عکس از گتی ایمیجز

بنابراین، اکنون زیدی مجبور است در دیپلماسی دقیق و هماهنگی با همه طرف‌های مربوطه مشارکت کند تا اطمینان حاصل کند که در جبهه‌های خارجی و داخلی فضای لازم برای طی این فرآیند را دارد - چیزی که همه اسلاف او طفره رفته است. با این حال، به باور رودولف: «با توجه به نوسانات ژئوپلیتیکی فعلی، استراتژی آشنای تکیه بر انگیزه‌های سیاسی و مادی برای خویشتن‌داری به جای مقابله مستقیم با جناح‌های سرکش ممکن است ناکافی باشد». در واقع، جنگ جاری - و استراتژی ایران برای گسترش تدریجی آن در پاسخ به فشار مداوم ایالات متحده - به این معنی است که عراق همچنان یک میدان نبرد خواهد بود. در نتیجه، بهترین گزینه زیدی این است که با جدیت پروژه خلع سلاح را پیش ببرد و هم‌زمان تلاش کند نفوذ قدرت‌های خارجی در عراق را محدود کنند. این یک فرمول ناامیدکننده و امیدوارکننده است، اما نخست‌وزیر گزینه‌های کمی و اهرم فشار کم‌تری دارد.