به گزارضش اکوایران، به نظر میرسد دتحادها در خاورمیانه به صورتی در حال پوست اندازی است که ممکن است موجب تغییرات چشمگیری در ساختار امنیتی منطقهای خاورمیانه شود.
عقبنشینی ناگهانی بنزاید
به نوشته میدل ایست آی، در روزهای اخیر امارات از توافق خود برای مدیریت فرودگاه اسلامآباد در پاکستان عقبنشینی کرده است. این توافق که در قالب یک قرارداد خصوصیسازی با دولت پاکستان در وضعیت مالی بحرانی این کشور در آگوست 2025 شکل گرفته بود، به دلیل از دست دادن علاقه امارات به پروژه و عدم توانایی در یافتن شریک محلی برای برونسپاری عملیاتها، به بنبست رسید.
اکوایران: سومالی در حال بازتنظیم روابط دفاعی و دیپلماتیک خود؛ از امارات به قطر، در میان تنشها و چالشهای جداییطلبانه شاخ آفریقا
اما این اتفاق دارای سطوح سیاسی گستردهای است که به دنبال تغییرات گسترده در روابط منطقهای به وقوع پیوسته است. پاکستان و امارات همچنین تاریخچهای از همکاری در چندین بخش، از جمله صنعت هوانوردی تجاری دارند. پاکستان نقشی بنیادین در تأسیس هواپیمایی امارات در دهه 1980 ایفا کرد. علاوه بر ارائه تخصص فنی و پرسنل، این کشور دو هواپیمای اولیه را به این شرکت اجاره داد که یکی از آنها پرواز افتتاحیهای از دبی به کراچی داشت. از آن زمان، شرکت هواپیمایی ملی پاکستان دچار افت شدید شده است.
دوراهی دشوار اسلامآباد
این رویداد در شرایطی اتفاق افتاد که عربستان به دنبال تعمیق توافقات نظامی با پاکستان است، در حالی که امارات اخیراً با هند، رقیب تاریخی پاکستان، توافقهای جدید دفاعی امضا کرده است.
در حالی که اسلامآباد روابط اقتصادی و تاریخی با هر دو کشور دارد، اما به طور کلی نزدیکی بیشتری به عربستان سعودی دارد. دو کشور در سپتامبر 2025 یک توافق دفاعی دوجانبه امضا کردند و اکنون ترکیه در حال بررسی پیوستن به این پیمان است.
پاکستان که دارای تسلیحات هستهای است، مدتهاست که افسران و مشاوران نظامی خود را برای آموزش و مشارکت در نیروهای مسلح عربستان ارسال میکند. در عوض، ریاض به اسلامآباد کمک مالی زیادی کرده است. در سال 2018، عربستان یک بسته کمک مالی 6 میلیارد دلاری به پاکستان ارائه داد و میلیاردها دلار دیگر در بانک مرکزی این کشور واریز کرد. عربستان سعودی و امارات هر دو به استفاده از ثروت خود برای کمک به کشورهای ضعیفتر عادت دارند و در پشت این تحرکات، اهداف سیاسی و سودجویی نهفته است.
پیام دوگانه سلطان
در این شرایط، گزارشها حاکی از آن است که مذاکراتی در جریان است تا ترکیه به پیمان دفاعی مشترک امضا شده در سپتامبر گذشته بین عربستان و پاکستان پیوسته و این گام ممکن است یکی از مهمترین تغییرات مبهم در معماری امنیتی در حال تحول خاورمیانه باشد.
به نوشته العربی الجدید، مقامات ترکیه، با این حال، احتیاط کردهاند که انتظارات را تعدیل کنند. وزیر خارجه ترکیه، هاکان فیدان، تایید کرده است که مذاکرات با ریاض و اسلامآباد در جریان است، اما تأکید کرده که هنوز هیچ توافقی امضا نشده است.
این پیام دوگانه بهطور دقیقی ماهیت ابتکار عمل را منعکس میکند: این اقدام نه ظهور یک بلوک نظامی سخت و ثابت، بلکه تلاشی برای رسمی کردن منافع امنیتی همپوشان در میان بیثباتی منطقهای و افزایش شک و تردید دربارهی اعتبار تضمینهای امنیتی خارجی است.
سیگنالدهی استراتژیک و انعطافپذیری
برای آنکارا، جذابیت پیمان سعودی-پاکستان کمتر به تعهدات دفاعی خودکار است و بیشتر به سیگنالدهی استراتژیک و انعطافپذیری بستگی دارد.
پیوستن یا بهطور غیررسمی ارتباط برقرار کردن با این پیمان به ترکیه این امکان را میدهد که دایره امنیتی منطقهای خود را گسترش دهد، بدون آنکه روابط خود با ناتو را قطع کرده و یا خود را به تعهدات الزامآور متعهد کند. اینکه آیا این تحول به یک تغییر معنادار در بازدارندگی منطقهای منجر خواهد شد، بستگی زیادی به نحوه اعمال این توافق در مناطق مورد مناقشه دارد و همچنین بستگی به واکنشهای بازیگران کلیدی، بهویژه اسرائیل و امارات، خواهد داشت.
یکی برای همه، همه برای یکی
پیمان دفاعی سعودی-پاکستان که ترکیه اکنون قصد پیوستن به آن را دارد، در اصل یک رابطه امنیتی طولانیمدت را نهادینه کرده است. این توافق در ریاض در سپتامبر 2025 امضا شد و همکاریهای نظامی دههها بین عربستان و پاکستان را در قالب یک چارچوب دفاعی مشترک رسمی کرده است، بدون آنکه ساختارهای فرماندهی یکپارچه یا محرکهای نظامی خودکار معرفی کند.
آنچه لحظه کنونی را برجسته میکند، وجود این همکاری نیست، بلکه تصمیم به قراردادن آن تحت یک بند دفاعی مشترک است. علاقه ترکیه به این پیمان، معرفی یک قدرت نظامی بزرگ دیگر به این معاهده خواهد بود که آن را از یک پیمان سعودی-پاکستانی به یک چارچوب مثلثی آزادتر تبدیل میکند. با این حال، علیرغم شعار "یکی برای همه، همه برای یکی"، این توافق بسیار پایینتر از یک ضمانت مشابه ناتو قرار دارد. بلکه، این پیمان روابط دفاعی دوجانبه موجود را به یک فرمت مثلثی آزادتر گسترش میدهد که در عین حفظ اختیارات سیاسی، وحدت را نیز به نمایش میگذارد.
تمایل ترکیه برای پیوستن به این پیمان تا حد زیادی ناشی از درسهایی است که آنکارا از دهه پس از بهار عربی گرفته است. استراتژی اولیه ترکیه که به حمایت از جنبشهای مخالف دول مرکزی میپرداخت، همواره منافع خود ترکیه را تضعیف کرده است. از سال 2020، ترکیه مسیر خود را تغییر داده و به سمت حمایت از دولتهای مرکزی قدرتمند حرکت کرده، حمایت خود از جنبشهای مرتبط با اخوان المسلمین را کاهش داده و روابط خود را با قدرتهای خلیج فارس ترمیم کرده است.
آنکارا اکنون برای بازسازی از طریق تجارت، سرمایهگذاری و یکپارچگی زیرساختی اهمیت قائل است و این رویکرد با استراتژی ویژن 2030 عربستان سعودی که بر کاهش تنشها و ثبات کشور محور متمرکز است، همراستا است. در بسیاری از عرصهها، سیاست ترکیه با عربستان سعودی همراستا بوده است، از جمله در یمن و سوریه، جایی که هر دو کشور بر اهمیت یک دولت مرکزی قوی تأکید کردهاند.
چالشها و محدودیتها
در همین حال، این همگرایی جدید ممکن است باعث ایجاد تصورات نادرستی در مورد تشکیل یک محور ضد اسرائیل یا ضد اماراتی شود. اما واقعیت پیچیدهتر است. به گفته الئونورا آردمگنی، کارشناسان میگویند که حرکت ترکیه نباید صرفاً از منظر ضد اماراتی تحلیل شود. در واقع، ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی همه به حفظ روابط اقتصادی و مالی با ابوظبی علاقهمندند. همچنین، ترکیه در تلاش است تا روابط خود با ریاض و ابوظبی را حفظ کرده و همزمان منافع خود را در منطقه و فراتر از آن تأمین کند.
اکوایران: به نظر میرسد اسرائیل پشت یک توافق محرمانه با امارات متحده عربی در جهت از بین بردن نقش عربستان سعودی به عنوان قدرت منطقهای خلیج فارس است.
این همگرایی جدید همچنین نگرانیهایی را برای اسرائیل ایجاد کرده است. گالیا لیندنسراوس از مؤسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل، معتقد است که ورود ترکیه به یک توافق دفاعی مشترک با سعودیها و پاکستانیها میتواند پیامدهای جدی برای امنیت منطقه داشته باشد، بهویژه با توجه به توانایی هستهای پاکستان. اما برای ترکیه، محاسبات همچنان بیشتر بر اساس منافع عملی است تا ایدئولوژیک. ترکیه به دنبال گسترش نفوذ خود در منطقه از طریق توافقهای انعطافپذیر و مبتنی بر منافع است، بدون آنکه در دام تعهدات دفاعی سختگیرانه بیافتد.
ترکیه تصمیمی برای پیوستن ندارد!
با این همه، به نوشته العربی الجدید، یک منبع نزدیک به ارتش عربستان به خبرگزاری فرانسه گفت که ترکیه به پیمان دفاعی مشترک میان عربستان و پاکستان نخواهد پیوست. این در حالی است که یکی از مقامهای ترکیه اوایل ماه جاری گفته بود که آنکارا وارد گفتوگوهایی با هدف پیوستن به این ائتلاف شده است. در پی افزایش شدید تنشها در منطقه، گمانهزنیها درباره قصد این سه کشور برای تشکیل یک اتحاد قدرتمند شدت گرفته بود؛ تنشهایی که پس از حملات هوایی اسرائیل به دوحه در تابستان گذشته علیه مقامهای حماس آغاز شد و سپس با بمباران یک پایگاه نظامی آمریکا در قطر از سوی ایران ادامه یافت. این منبع گفت: «ترکیه به پیمان دفاعی با پاکستان نخواهد پیوست» و گزارشها درباره مذاکرات در این زمینه را رد کرد. او افزود: «این یک پیمان دوجانبه با پاکستان است و دوجانبه باقی خواهد ماند.» یک مقام از کشورهای حوزه خلیج فارس نیز این موضوع را تأیید کرد. این مقام گفت: «این یک رابطه دفاعی دوجانبه با پاکستان است. ما توافقهای مشترکی با ترکیه داریم، اما توافق با پاکستان همچنان دوجانبه خواهد بود.»
توافق دفاعی میان پاکستان و عربستان سعودی که سال گذشته اعلام شد، پرسشهای زیادی را برانگیخت، بهویژه درباره احتمال وجود یک مؤلفه هستهای در آن، چرا که اسلامآباد دارای سلاح هستهای است. پیمان پاکستان و عربستان تنها چند ماه پس از آن امضا شد که پاکستان و هند در ماه مه وارد یک درگیری شدید چهارروزه شدند؛ درگیریای که بیش از ۷۰ کشته در دو طرف بر جای گذاشت و شامل حملات موشکی، پهپادی و توپخانهای بود. این شدیدترین رویارویی میان دو همسایه مجهز به سلاح هستهای از سال ۱۹۹۹ به شمار میرفت. پاکستان و هند سالهاست یکدیگر را به حمایت از گروههای شبهنظامی برای بیثبات کردن طرف مقابل متهم میکنند. گفته میشود عربستان سعودی نقش مهمی در کاهش تنش و مهار این درگیری ایفا کرده است. ریاض همچنین روابط خوبی با دهلینو دارد. اقتصاد بهسرعت در حال رشد هند وابستگی زیادی به واردات نفت دارد و بر اساس اعلام وزارت امور خارجه هند، عربستان سعودی سومین تأمینکننده بزرگ نفت این کشور محسوب میشود.
