به گزارش اکوایران، گزارشهای اخیر اطلاعاتی ایالات متحد هشدار میدهند که ایران بهزودی تنگه هرمز را باز نخواهد کرد، زیرا تسلط بر حیاتیترین مسیر نفتی جهان اهرم واقعی بزرگی است که در برابر ایالات متحد در اختیار دارد. این یافته نشان میدهد که تهران ممکن است به فشار بر تنگه ادامه دهد تا قیمت انرژی را بالا نگاه داشته و از این طریق رئیسجمهور آمریکا را تحت فشار قرار دهد و از این طریق راهحلی سریع برای جنگِ تقریباً پنج هفتهای پیدا کند که در میان رأیدهندگان آمریکایی از محبوبیتی برخوردار نیست.
قدرتمندتر از سلاح هستهای؛ دردسری که با انکار رفع نمیشود
به نوشته خبرگزاری رویترز، افزایش هزینه انرژی خطر افزایش تورم در آمریکا را به همراه دارد و این موضوع به یک مسئولیت سیاسی برای ترامپ تبدیل میشود، زیرا او با نظرسنجیهای ناامیدکننده روبهروست و حزب جمهوریخواه خود را برای انتخابات میاندورهای نوامبر آماده میکند. به گفته یک منبع آگاه: «قطعاً واقعیت این است که حالا که ایران قدرت و اهرم خود بر تنگه را چشیده است، بهزودی آن را رها نخواهد کرد.»
ترامپ تلاش کرده تا دشواری بازگشایی تنگه هرمز را که یک پنجم تجارت نفت جهان از آن گذر میکند، کماهمیت جلوه دهد. او روز جمعه به نحوی اشاره کرد که میتواند دستور دهد نیروهای آمریکا گذرگاه را باز کنند. او در شبکه اجتماعی تروث خود نوشت: «با کمی زمان بیشتر میتوانیم بهراحتی تنگه هرمز را باز کنیم، نفت را برداریم و ثروت عظیمی بسازیم».
بااینحال، تحلیلگران مدتهاست که هشدار دادهاند تلاش برای استفاده از زور علیه ایران که یک سوی تنگه را کنترل میکند، میتواند پرهزینه باشد و آمریکا را به یک جنگ زمینی طولانی وارد کند. به گفته علی واعظ، مدیر پروژه ایران در گروه بینالمللی بحران: «در واقع با ادعای جلوگیری از توسعه سلاح کشتار جمعی، آمریکا به ایران یک سلاح اختلال جمعی داد». واعظ متذکر شد که تهران درک میکند که توانایی برای هدایت بازارهای جهانی انرژی از طریق تسلط بر تنگه «حتی بسیار قدرتمندتر از یک سلاح هستهای است».
موضع ترامپ در مورد مشارکت احتمالی آمریکا در بازگشایی تنگه تغییر کرده است. از یک سو، او پایان تسلط ایران بر تنگه را بهعنوان پیششرط آتشبس مطرح کرده، اما از سوی دیگر از کشورهای خلیج فارس و متحدان ناتو خواسته است که رهبری بازگشایی آن را برعهده بگیرند. یک مقام کاخ سفید که خواست نامش فاش نشود، ادعا کرد ترامپ «اطمینان دارد که تنگه بهزودی باز خواهد شد» و روشن کرده است که پس از جنگ به ایران اجازه داده نخواهد شد که ترافیک مسیر آبی را تنظیم کند. بااینحال، این مقام همچنین اشاره کرد که ترامپ گفته است دیگر کشورها «خیلی بیشتر از آمریکا در پیشگیری از این نتیجه منافع دارند».
تنها با یک یا دو پهپاد؛ وقتی مذاکره دشوار میشود
بسیاری از کارشناسان میگویند یک عملیات نظامی برای بازگشایی مسیر آبی، خطرات قابلتوجهی دارد. این مسیر ایران و عمان را از هم جدا میکند. عرض آن در باریکترین نقطه ۳۳ کیلومتر است، اما خطوط کشتیرانی تنها ۳ کیلومتر در هر دو جهت فضا دارند که کشتیها و نیروها را به اهداف آسانی مبدل میکند. کارشناسان میگویند که حتی اگر نیروهای آمریکا ساحل جنوبی ایران و جزایر را تصرف کنند، باز تهران میتواند به آنها حمله کند و با پهپادها و موشکهایی که از عمق ایران پرتاب میشوند، کنترل مسیر را نگاه دارد. به گفته واعظ: «تمام کاری که لازم است برای مختل کردن ترافیک و بازداشتن کشتیها از عبور انجام شود، یک یا دو پهپاد است».
برخی کارشناسان گفتند که ایران حتی پس از جنگ هم احتمالاً از توانایی خود برای تنظیم ترافیک مسیر دست نخواهد کشید، زیرا نیاز به بازسازی دارد و دریافت عوارض گذر از کشتیهای تجاری یکی از راههای تأمین منابع بازسازی خواهد بود. بیل برنز، مدیر سابق سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سی.آی.ای.)، روز پنجشنبه در پادکست مجله فارن افرز گفت: تهران «بهدنبال حفظ اهرمی است که این را با مختل کردن ترافیک در تنگه دوباره کشف کرده است». او گفت ایران به دنبال استفاده از توانایی خود برای مهار مسیر است تا در هر توافق صلح با آمریکا «بازدارندگی و تضمینهای امنیتی بلندمدت» به دست آورد و «برخی منافع مستقیم مادی» مانند دریافت عوارض گذر برای تأمین مالی بازسازی پس از جنگ را به دست آورد. او افزود: «این وضعیت بهراستی مذاکره را دشوار میسازد».
وضعیت رفتوآمد از زمان آغاز جنگ
در گزارشی دیگر، المانیتور آمارهایی از گذر کشتیها از زمان آغاز جنگ تا امروز به دست داده است. مطابق این گزارش از زمان آغاز درگیری، عبور کشتیها بهشدت کاهش یافته، زیرا ایران بهطور انتخابی به کشتیها و تأسیسات انرژی در سراسر خلیج فارس حمله میکند تا در واکنش به حملات آمریکا و اسرائیل تلافی کند. چند کشتی تجاری که اخیراً از تنگه هرمز عبور کردهاند، از مسیر مورد تأیید ایران در شمال آبراه عبور کردهاند.
مطابق دادههای کپلر تا صبح جمعه، از تاریخ ۱ مارس تاکنون تنها ۲۲۱ کشتی کالا از تنگه هرمز گذر کردهاند - برخی از آنها بیش از یک بار. مطابق آمار للویدز لیست در زمان صلح، همین مسیر روزانه حدود ۱۲۰ گذر را مدیریت میکند. از میان کشتیهایی که عبور کردهاند، ۶۰ درصد یا از ایران آمدهاند یا به ایران میرفتهاند. سایر کشورهایی که کشتیهایشان، چه مبدا و چه مقصد، از تنگه گذر کردهاند، به ترتیب نزولی عبارتند از: امارات متحد عربی، چین، هند، عربستان سعودی، عمان، برزیل و عراق. از دادهها مشخص نبود که چه تعداد اجازه گذر از سوی تهران را داشتهاند، اما نشان میدهند که از ۱۱۸ عبوری که شامل کشتیهای باری بود، ۳۷ مورد خلیج فارس را با نفت خام ترک کردهاند.
اکثر این نفتکشها (۳۰ مورد از آنها) از ایران آمده یا تحت پرچم ایران سفر کردهاند و بیشتر کشتیهایی که نفت ایران را حمل میکردند، مقصد خود را در ترانسپوندر مشخص نکرده بودند. از میان کشتیهایی که مقصد خود را مشخص کردند، همه به جز یکی، مقصدشان چین بود. در روزهای نخست جنگ، دادههای ترانسپوندر نشان داد که دهها کشتی پیامهایی مانند «خدمه چینی» یا «مالک چینی» را در بخشی که معمولاً برای مقصد استفاده میشود منتشر میکردند. این به نظر میرسد تلاشی از سوی کشتیها برای جلوگیری از هدف قرار گرفتن توسط ایران بوده است.
باز کردن گره تنگه: با دندان یا با ظرافت؟
در همین رابطه، وال استریت ژورنال هم در گزارشی نوشت ترامپ از کشورهای متحد خود خواسته تنگه هرمز را باز کنند تا یکپنجم نفت جهان دوباره از این گذرگاه گذر کند. مشکل به گفته مقامات متحد و کارشناسان نظامی این است: اسکورت نظامی تانکرها در چنین آبراه باریکی در یک منطقه جنگی تقریباً ناممکن است. آنها میگویند بازگشایی تنگه احتمالاً پس از آتشبس و از طریق فشار بینالمللی بر ایران اتفاق خواهد افتاد.
رئیسجمهور فرانسه، امانوئل ماکرون، روز پنجشنبه در این رابطه گفت: «باز کردن تنگه بهصورت نظامی غیرواقعی است. این کار زمان بسیار طولانی میبرد و همه کسانی را که از تنگه گذر میکنند، در معرض خطر حمله ایران قرار میدهد.» همچنین وزیر امور خارجه بریتانیا، ایوت کوپر، روز پنجشنبه پس از برگزاری جلسهای با بیش از ۴۰ کشور که به دنبال بازگشایی تنگه بودند، گفت: «ایران در تلاش است اقتصاد جهانی را گروگان تنگه هرمز نگاه دارد.» آنها در این جلسه مراحل سیاسی و دیپلماتیک، از جمله احتمال اعمال تحریمها، را بررسی کردند، اما مداخله نظامی در فهرست گزینههای مطرحشده نبود.
مزیت جغرافیا
ترامپ روز چهارشنبه گفت که حملات به ایران بیش از دو هفته ادامه خواهد داشت. در این مدت، تحلیلگران میگویند که شرکتهای حملونقل احتمالاً ریسک ارسال کشتیهای تجاری از منطقه جنگی را نخواهند پذیرفت. پرسش این است که چه سطحی از تضمین برای آغاز عبور گسترده نیاز است. حملات آمریکا و اسرائیل به داراییهای دریایی معمولی ایران آسیب زده است. بااینحال، تهدید اصلی برای کشتیرانی در تنگه هرمز از نیروی دریایی معمولی ایران نیست، بلکه از زرادخانه موشکهای ضدکشتی زمینی، پهپادها، گروههای کوچک قایقهای هجومی، زیردریاییهای کوچک و انواع مینهای آن ناشی میشود.
درواقع، جغرافیا دفاع از کشتیها را پیچیده میکند. عرض تنگه در باریکترین نقطه حدود ۲۰ مایل است و به خطوطی برای جداسازی ترافیک دریایی تقسیم شده که کشتیهای تجاری را ناچار میکند در مسیرهای قابل پیشبینی حرکت کنند. زمان هشدار برای حمله احتمالی و فرصت پاسخ کوتاه خواهد بود.
ایران نزدیک به ۱,۰۰۰ مایل ساحل در خلیج فارس دارد که میتواند برای حمله به کشتیها استفاده شود؛ مانند حمله پهپادی که اوایل این هفته یک نفتکش کاملاً پرِ کویتی را در نزدیکی سواحل دبی هدف قرار داد. سواحل با کوهها و خلیجها پوشیده شدهاند و نیروهای ایرانی میتوانند با گروههای قایق تندرو حملات غافلگیرانه انجام دهند. تونلهای زیر صخره یا مخفی در مانگرو و غارهای نمکی، قایقها را پناه میدهد تا یا مستقیم به آب پرتاب شوند یا از روی تریلرها. جزیره قشم بهویژه مشکلساز است. بزرگترین جزیره در خلیج فارس، محل استقرار قایقهای تندرو، قایقهای پر از مواد منفجره، پهپادها و موشکهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است.
گرفتاریهای احتمالی پس از بازگشایی با زور
یک کارشناس دفاعی و پژوهشگر ارشد موسسه واشنگتن میگوید: به دلیل کوتاهی فواصل در تنگه، ایران میتواند حتی با سلاحهای کوتاهبرد آسیب قابل توجهی وارد کند. قایقهای تندرو مجهز به نارنجکاندازهای موشکی میتوانند بدنه کشتی را سوراخ کنند یا مسیر تنگه را مینگذاری کنند. این شناورها عمدتاً با برتری هوایی آمریکا مهار میشوند، اما به گفته این کارشناس: «قدرتهای اروپایی قادر نخواهند بود و احتمالاً مایل هم نیستند که این قابلیت را جایگزین کنند.»
به گفته لارس اچ. برگکویست، افسر ذخیره نیروی دریایی سلطنتی سوئد و ناظر نظامی سابق سازمان ملل در خلیج عدن، یک نیروی چندملیتی حفاظت در برابر دزدی دریایی را با یک کشتی جنگی برای هر دوازده کشتی تجاری ارائه میکرد. در این رابطه همچنین دیوید کتلر، دستیار سابق دبیرکل ناتو برای اطلاعات و افسر سابق جنگ سطحی و اطلاعات نیروی دریایی آمریکا، میگوید: «چالش فقط این نیست که آیا این کار ممکن است؛ بلکه این نیز هست که آیا میتوان تنگه را بهطور مداوم و با سطح حضور لازم برای اطمینانبخشی به ترافیک تجاری و بازداشتن مداخلات انجام داد یا خیر.»
