به گزارش اکوایران به نقل از مشرق، در حالیکه دبیر کل ناتو در اجلاس ترکیه تلاش کرد روابط این سازمان با آمریکا را پس از جنگ ۴۰ روزه اصلاح کند، همچنان مهمترین مسئله نوع رفتار ناتو در قبال ایران است که شرایط پیشرو را در حالت مبهم نگه داشته است.
سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) که در دوران جنگ سرد برای مقابله با اتحاد جماهیر شوروی شکل گرفت، در طول هفتاد و پنج سال حیات خود همواره دستخوش تحولات و چالشهای متعددی بوده است.
با این حال، اجلاس ۲۰۲۶ آنکارا (۸-۷ ژوئیه / ۱۷-۱۸ تیر ۱۴۰۵) در شرایطی برگزار شد که اختلافات اعضای این سازمان در حوزههای گوناگون، بیش از هر زمان دیگری نمودار شده است.
سایه سنگین جنگ ایران و آمریکا و تداوم جنگ روسیه و اوکراین، عملکرد ناتو را با توجه به سیاستهای خودخواهانه دونالد ترامپ به شدت تحتالشعاع قرار داده است.
اجلاس ۲۰۲۶ ناتو در آنکارا در حالی برگزار شد که بر اساس گزارش دبیرکل ناتو، مارک روته، در مارس ۲۰۲۶، مجموع هزینههای دفاعی ۳۲ کشور عضو در سال ۲۰۲۵ به بیش از ۱.۴ تریلیون دلار رسیده است. این رقم نسبت به سال ۲۰۲۴ حدود ۶ درصد افزایش داشته است.
اروپا و کانادا با افزایش ۱۹ تا ۲۰ درصدی، ۵۷۴ میلیارد دلار از این هزینهها را متقبل شدهاند. به گفته روته، کشورهای اروپایی و کانادا در سال ۲۰۲۵ بیش از ۹۰ میلیارد دلار (نزدیک به ۱۳۹ میلیارد دلار به قیمتهای اسمی) به هزینههای دفاعی خود افزودهاند.
در اجلاس لاهه در ژوئن ۲۰۲۵، رهبران ناتو توافق کردند تا سال ۲۰۳۵ هزینههای دفاعی مرتبط را به ۵ درصد تولید ناخالص داخلی برسانند؛ بهگونهای که ۳.۵ درصد صرف نیازهای دفاعی اصلی و ۱.۵ درصد به حوزههای امنیتی گستردهتر (مانند حفاظت از زیرساختهای حیاتی و تقویت امنیت سایبری) اختصاص یابد.
در میان اعضا، لهستان با اختصاص ۴.۴۸ درصد از تولید ناخالص داخلی خود به دفاع، رکورددار است. لیتوانی با ۴ درصد، لتونی با ۳.۷۳ درصد، استونی با ۳.۳۸ درصد و نروژ با ۳.۳۵ درصد در رتبههای بعدی قرار دارند. آمریکا با ۳.۲۲ درصد در سال ۲۰۲۵ هزینه کرده است. همچنین آلمان و بریتانیا حدود ۲.۳ درصد از تولید ناخالص داخلی خود را صرف هزینههای دفاعی کردهاند. ترکیه به عنوان میزبان اجلاس و دارنده دومین ارتش بزرگ ناتو با ۳۵۵ هزار نیروی فعال و ۳۷۸ هزار نیروی ذخیره، نقش محوری در این اجلاس ایفا کرد.
هزینههای دفاعی ترکیه در سال ۲۰۲۵ به حدود ۲.۳ درصد از تولید ناخالص داخلی رسیده است. آنکارا در اجلاس بر وحدت، افزایش تولید صنعتی دفاعی مشترک و حمایت از اوکراین تأکید کرد و قرار است هدایت نیروی واکنش سریع ناتو را در سالهای ۲۰۲۸-۲۰۲۹ بر عهده گیرد.
با این حال، تنشهای پیشین بر سر خرید سامانه S-۴۰۰ از روسیه و اختلافات بر سر کردهای سوریه همچنان پابرجاست و موضوع خرید جنگندههای F-۳۵ آمریکایی نیز یکی از محورهای مناقشهبرانگیز باقی مانده است.
نکته جالب توجه آن بود که در بیانیه پایانی اجلاس آنکارا که در ۸ ژوئیه ۲۰۲۶ (۱۷ تیر ۱۴۰۵) منتشر شد، شامل شش محور اصلی بود:
تأکید بر ماده ۵ و دفاع جمعی افزایش هزینههای دفاعی با اشاره به افزایش ۱۳۹ میلیارد دلاری هزینههای دفاعی اروپا و کانادا در سال ۲۰۲۵ و اعلام بیش از ۵۰ میلیارد دلار قرارداد جدید، تعهد ۷۰ میلیارد یورویی کمک نظامی به اوکراین در سال ۲۰۲۶ و تداوم حداقل مشابه در سال ۲۰۲۷، حذف موانع تجاری و سرمایهگذاری در فناوریهای نوین تأکید بر اینکه ایران هرگز نباید سلاح هستهای داشته باشد و باید آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز را رعایت کند.
اجلاس آنکارا با وجود دستاوردهای ظاهری، با چالشهای ساختاری عمیق مواجه بوده است. بیانیه کوتاه و فاقد جزئیات اجرایی، عدم ارائه مکانیسم مشخص برای چالشهای پیشرو، و تداوم وابستگی اروپا به آمریکا، همگی حاکی از آن است که این اجلاس بیش از یک «مدیریت بحران» نبوده است.
در حال حاضر ناتو با چهار عامل ساختاری چالشبرانگیز روبهرو است:
۱. بحران اعتماد و سیاستهای «آمریکا اول» : دونالد ترامپ در هر دو دوره ریاستجمهوری خود، ناتو را «منسوخ» یا «ناعادلانه» توصیف کرده و بر لزوم پرداخت بیشتر توسط اروپاییها تأکید ورزیده است. تهدیدهای او مبنی بر عدم تعهد به ماده ۵ در برابر کشورهایی که کمتر از ۲ درصد تولید ناخالص داخلی هزینه میکنند، اعتماد به اتحاد را تضعیف کرده که بخشی از این تعارض در عدم همراهی ناتو با آمریکا در جنگ علیه ایران بیرون زد.
۲. افزایش هزینهها و ناترازی بودجهای: با وجود موفقیت نسبی فشار ترامپ در افزایش هزینههای دفاعی اعضا (همه ۳۲ کشور عضو در سال ۲۰۲۵ برای نخستین بار به هدف ۲ درصدی دست یافتند)، چالشهای بودجهای، صنعتی و سیاسی همچنان باقی مانده است. هدف جدید ۵ درصدی تا سال ۲۰۳۵ اگرچه بلندپروازانه است، اما دستیابی به آن برای بسیاری از کشورهای اروپایی با توجه به کسری بودجه و فشارهای اقتصادی داخلی، بسیار دشوار خواهد بود.
۳. شکاف راهبردی در قبال روسیه و اوکراین: سیاستهای ترامپ در قبال روسیه با رویکرد اروپاییها تفاوت اساسی دارد. در حالی که اروپا خواهان رویارویی قاطع با روسیه است، ترامپ تمایلی به هزینه کردن برای جنگ اوکراین ندارد. تعهد ۷۰ میلیارد یورویی کمک به اوکراین در سال ۲۰۲۶ اگرچه نشاندهنده عزم اروپا است، اما عدم حضور آمریکا در این تعهد و تردید ترامپ در تداوم حمایتها، شکاف عمیقی در اتحاد ایجاد کرده است.
۴. نقش دوگانه ترکیه و چالشهای ژئوپلیتیکی: ترکیه با دومین ارتش بزرگ ناتو و موقعیت ژئوپلیتیک حساس، نقش محوری در تعادلبخشی و تقویت جبهه جنوبی ایفا کرده است. با این حال، تنشهای پیشین بر سر خرید S-۴۰۰ از روسیه، اختلافات بر سر کردهای سوریه، و عدم تحویل جنگندههای F-۳۵ توسط آمریکا، روابط آنکارا با ناتو را پیچیده کرده است.
اگرچه برخی تحلیلگران بر این باورند که فشار ترامپ خشن بوده، اما در نهایت به نفع ناتو تمام شده و اروپا را به خوداتکایی سوق داده است، این استدلال با سه اشکال اساسی مواجه است.
نیاز اروپا به زیرساختهای عظیم برای خوداتکایی، تضعیف اعتماد به ماده ۵، و وابستگی نظامی و اطلاعاتی اروپا به آمریکا. آینده ناتو به شدت به نتایج جنگ اوکراین، سیاستهای ترامپ در قبال روسیه و اروپا، وضعیت اقتصاد جهانی و تحولات ایران در منطقه بستگی دارد، این موضوع یعنی آینده ناتو به رفتار ایران بستگی دارد، کلید ناتو در تهران است، باز کردن و بستن قفلهای آن به هوشمندی و ظرافت ویژه در جنگ و دیپلماسی بستگی دارد.
