اکوایران: رقابت برای انتخاب جانشین «آنتونیو گوترش» در حالی به مراحل حساس خود رسیده است که هفت دور رای‌گیری غیررسمی شورای امنیت، همچنان از نبود توافق میان اعضای این شورا بر سر یک نامزد حکایت دارد. گوترش که از سال ۲۰۱۷ دبیرکلی سازمان ملل را بر عهده دارد، در پایان سال ۲۰۲۶ دوره دوم مسئولیت خود را به پایان می‌رساند و دبیرکل جدید از اول ژانویه ۲۰۲۷(۱۱ دی) کار خود را آغاز خواهد کرد.
این رقابت در شرایطی دنبال می‌شود که سازمان ملل با مجموعه‌ای از بحران‌های سیاسی، مالی و ساختاری روبه‌رو است. ادامه جنگ‌ها و مناقشات بین‌المللی، کاهش منابع مالی و تضعیف چندجانبه‌گرایی، از جمله چالش‌هایی است که دبیرکل آینده باید با آنها مواجه شود. از همین رو، انتخاب جانشین گوترش تنها تعیین یک مدیر برای سازمان ملل نیست، بلکه آزمونی برای توانایی این نهاد در حفظ نقش خود در نظم بین‌المللی نیز به شمار می‌رود.
هفت دور رای‌گیری؛ از پیشتازی گرینسپن تا نبود اجماع
شورای امنیت از تابستان ۲۰۲۶ رای‌گیری‌های غیررسمی برای سنجش میزان حمایت اعضا از نامزدهای دبیرکلی را آغاز کرد. در این رای‌گیری‌ها، اعضای شورا نظر خود را درباره هر نامزد در سه قالب «حمایت»، «مخالفت» و «بدون نظر» اعلام می‌کنند. این روند به شورا امکان می‌دهد میزان مقبولیت نامزدها را پیش از ورود به مرحله رسمی انتخاب ارزیابی کند.
در نخستین دور رای‌گیری که در ۳۱ ژوئیه(بهمن ۱۴۰۴) برگزار شد، ربکا گرینسپن با کسب ۱۰ رای موافق در جایگاه نخست قرار گرفت. کارولین رودریگز بیرکت با ۹ رای دوم شد و رافائل گروسی هفت رای موافق به دست آورد. در این مرحله، میشل باشله و مکی سال هر کدام ۶ رای، ماریا فرنانداس اسپینوسا پنج رای و اولارا اوتوننو دو رای موافق کسب کردند.
در دور دوم، رودریگز بیرکت با هشت رای موافق در صدر قرار گرفت و گرینسپن و گروسی هر کدام هفت رای به دست آوردند. در این مرحله، تعداد آرای مخالف گروسی افزایش یافت و به ۶ رای رسید. این نتیجه نشان داد که پیشتازی در دور نخست لزوما به معنای حفظ جایگاه در مراحل بعدی نیست و موضع اعضای شورا همچنان می‌تواند تغییر کند.
گرینسپن در سومین دور رای‌گیری که ۱۹ سپتامبر(شهریور۱۴۰۵) برگزار شد، بار دیگر با ۹ رای موافق در جایگاه نخست قرار گرفت. رودریگز بیرکت هشت رای و گروسی و اولارا اوتوننو هر کدام پنج رای موافق کسب کردند. با این حال، هیچ‌یک از نامزدها نتوانست حمایت لازم را برای شکل‌گیری توافقی فراگیر در شورای امنیت به دست آورد.
در دور ششم رای‌گیری، گرینسپن با ۹ رای موافق، پنج رای مخالف و یک رای بدون اعلام نظر همچنان پیشتاز بود. رودریگز بیرکت و گروسی هر کدام هشت رای موافق کسب کردند. استفاده از برگه‌های رنگی در این مرحله امکان تفکیک آرای پنج عضو دائم شورای امنیت از آرای اعضای غیردائم را فراهم کرد. نتایج نشان داد هر سه نامزد اصلی با مخالفت دست‌کم دو عضو دائم شورا روبه‌رو هستند.
در هفتمین دور رای‌گیری که جمعه(۸ آبان) برگزار شد، گرینسپن با کسب ۱۱ رای موافق و چهار رای مخالف، بهترین عملکرد خود را در هفت مرحله ثبت کرد. گروسی با ۹ رای موافق در جایگاه دوم قرار گرفت و رودریگز بیرکت با هشت رای موافق سوم شد. «لانا نسیبه» دیپلمات اماراتی که به‌تازگی وارد رقابت شده است، هفت رای موافق، ۶ رای مخالف و یک رای ممتنع به دست آورد و در جایگاه چهارم قرار گرفت.
با وجود بهبود نتیجه گرینسپن، این رای‌گیری نیز به تعیین نامزد نهایی منجر نشد. در این مرحله از رای‌گیری مشخص نشد که پنج عضو دائم شورا چگونه رای داده‌اند و بنابراین همچنان نمی‌توان درباره موضع قطعی آنها در قبال نامزدها قضاوت کرد.
آمریکای لاتین؛ پیشتاز نامزدها
یکی از ویژگی‌های برجسته رقابت کنونی، حضور پررنگ نامزدهای آمریکای لاتین و کارائیب در میان گزینه‌های اصلی است. گرینسپن از کاستاریکا، رودریگز بیرکت از گویان و گروسی از آرژانتین، در بخش عمده رای‌گیری‌ها جایگاه‌های نخست را به خود اختصاص داده‌اند. این وضعیت در کنار درخواست کشورهای منطقه برای تصدی دبیرکلی، احتمال بازگشت آمریکای لاتین به رأس سازمان ملل را به یکی از محورهای اصلی این رقابت تبدیل کرده است.
بر اساس عرف غیررسمی چرخش جغرافیایی در انتخاب دبیرکل، این بار انتظار می‌رود نوبت به آمریکای لاتین و کارائیب برسد. آخرین دبیرکل سازمان ملل از این منطقه، «خاویر پرز دکوئیار» دیپلمات پرویی بود که از سال ۱۹۸۲ تا ۱۹۹۱ این مسئولیت را بر عهده داشت.
در کنار ملاحظات منطقه‌ای، تلاش برای انتخاب نخستین زن به‌عنوان دبیرکل سازمان ملل نیز در این دوره اهمیت یافته است. در تاریخ بیش از ۸۰ ساله این سازمان، تاکنون هیچ زنی به این سمت انتخاب نشده است. گرینسپن، رودریگز بیرکت و دیگر نامزدهای زن در شرایطی برای این مسئولیت رقابت می‌کنند که برخی دیپلمات‌ها از تاثیر کلیشه‌های جنسیتی و ملاحظات سیاسی بر روند انتخاب سخن گفته‌اند.
گرینسپن اقتصاددان کاستاریکایی و دبیرکل کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل متحد (آنکتاد)، پیش از این معاون رئیس‌جمهوری کشورش بوده و در نهادهای بین‌المللی نیز مسئولیت‌های متعددی بر عهده داشته است. او بر نوسازی سازمان ملل، افزایش کارآمدی ساختار اداری، تقویت نقش این نهاد در صلح و امنیت و آمادگی برای مواجهه با چالش‌هایی مانند هوش مصنوعی و تغییرات اقلیمی تاکید دارد.
رودریگز بیرکت نیز دیپلمات و وزیر امور خارجه پیشین گویان است که بر تقویت پیشگیری از درگیری‌ها، همکاری بین‌المللی و اقدامات اقلیمی تاکید کرده است. گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، تجربه مدیریت یک نهاد تخصصی بین‌المللی و فعالیت در پرونده‌های حساس هسته‌ای را در کارنامه دارد و بر کارآمدتر شدن سازمان ملل تمرکز کرده است.
حق وتو؛ مانع اصلی انتخاب دبیرکل
با وجود اهمیت نتایج رای‌گیری‌های غیررسمی، این مراحل به‌تنهایی تعیین‌کننده انتخاب دبیرکل نیستند. بر اساس ماده ۹۷ منشور سازمان ملل، دبیرکل به پیشنهاد شورای امنیت و با تصمیم مجمع عمومی انتخاب می‌شود. نامزد مورد نظر باید دست‌کم ۹ رای از ۱۵ عضو شورای امنیت را به دست آورد و هیچ‌یک از پنج عضو دائم شورا شامل آمریکا، روسیه، چین، انگلیس و فرانسه نباید با استفاده از حق وتو با او مخالفت کند.
از این رو، کسب آرای بالا در نظرسنجی‌های غیررسمی، بدون جلب نظر اعضای دائم شورا، تضمینی برای معرفی یک نامزد به مجمع عمومی نیست. حتی احتمال مخالفت یکی از این پنج کشور می‌تواند مسیر انتخاب را تغییر دهد و شورا را به بررسی گزینه‌های دیگر وادار کند.
دبیرکل آینده در شرایطی مسئولیت سازمان ملل را بر عهده خواهد گرفت که اختلاف قدرت‌های بزرگ، جنگ‌های جاری، بحران‌های انسانی و محدودیت منابع مالی، توان این نهاد برای ایفای نقش موثر در عرصه بین‌المللی را تحت فشار قرار داده است. بنابراین، افزون بر سوابق مدیریتی و دیپلماتیک، توانایی برقراری ارتباط با قدرت‌های رقیب و جلب اعتماد کشورهای عضو از مهم‌ترین معیارهای این انتخاب خواهد بود.
هفت دور رای‌گیری تاکنون نشان داده است که گرینسپن در میان نامزدها از حمایت گسترده‌تری برخوردار شده، اما مخالفت برخی اعضای شورا همچنان مانع از شکل‌گیری اجماع است. در نهایت، سرنوشت رقابت نه فقط به تعداد آرای موافق، بلکه به موضع پنج عضو دائم و توانایی نامزدها برای عبور از ملاحظات سیاسی و منطقه‌ای بستگی خواهد داشت.
