در همین راستا، نشست تخصصی «گفتگوهای فرهنگی موزهمحور: دیپلماسی موزه در روابط فرهنگی ایران و مصر» به همت مؤسسه تاریخ و فرهنگ دیار کهن و دبیرخانه گفتوگوهای فرهنگی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی برگزار شد تا با تمرکز بر ظرفیتهای موزهای دو کشور، امکانها و مسیرهای همکاری علمی، فرهنگی و پژوهشی میان تهران و قاهره را مورد واکاوی قرار دهد.
در این نشست، ابعاد نظری و اجرایی دیپلماسی موزه و همچنین ظرفیتهای توسعه تعاملات موزهای در حوزههای میراث فرهنگی، روایتپردازی تمدنی، برگزاری نمایشگاههای مشترک، پژوهشهای باستانشناختی، حفاظت و مرمت آثار و توسعه دیپلماسی فرهنگی با حضور میثم فراهانی (مدیرکل توسعه روابط و مطالعات آفریقا و عربی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی)، دکتر ایهاب الخطیب (متخصص آثار اسلامی در وزارت آثار باستانی و گردشگری مصر)، دکتر داود زرینپور (رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در مصر)، دکتر حمیدرضا سلیمانی (مدیرعامل مؤسسه فرهنگی موزههای بنیاد مستضعفان) و دکتر میثم رضایی مهوار (مدرس دانشگاه و مدیر موزه مجلس شورای اسلامی) مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفت. در ادامه، مشروح بیانات و دیدگاههای این کارشناسان و صاحبنظران ارائه میشود.
از میراث مشترک تا روایتسازی فرهنگی؛ نقش موزهها در دیپلماسی ایران و مصر
میثم فراهانی، مدیرکل توسعه روابط و مطالعات آفریقا و عربی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، با اشاره به جایگاه ایران و مصر بهعنوان دو تمدن کهن در غرب آسیا و شمال آفریقا، بر ظرفیت بالای دو کشور در حوزه قدرت نرم و میراث فرهنگی تأکید کرد. وی پیوندهای تاریخی ایران و مصر را حاصل تجارت، تبادل علمی، سفر و تعاملات فرهنگی دانست، اما افزود در دوره مدرن، عواملی چون استعمار، مرزهای سیاسی سخت و غلبه روایتهای غربی، شناخت متقابل جوامع منطقه را کاهش داده است. به گفته او، افزایش علاقه جوانان و دانشگاهیان جهان عرب، بهویژه در مصر، به شناخت ایران، ضرورت ارائه «روایت ایرانی از ایران» را در فضای فرهنگی و رسانهای عربی برجسته میکند.
فراهانی با تأکید بر نقش روایتساز موزهها، مصر را از قطبهای مهم موزهای منطقه دانست و گفت آثار ایرانی ـ اسلامی موجود در موزههای مصر و آثار مرتبط با مصر در موزههای ایران، میتوانند مبنای روایت مشترک میراث فرهنگی دو کشور باشند. وی محدودیتهای سیاسی، دشواری صدور روادید و برخی نگرانیهای تاریخی را از موانع همکاری برشمرد و ایجاد آرشیوهای دیجیتال مشترک، برگزاری نمایشگاهها، همکاری کتابخانههای ملی در دیجیتالسازی نسخ خطی و آیینهای یادبود هنرمندان ایرانی فعال در مصر را پیشنهاد کرد. او همچنین بر معرفی «ایران فرهنگی» از مسیر هنر، ادبیات، گفتوگوهای نخبگانی و تولید محتوای عربی، با بهرهگیری از ظرفیت مصر بهعنوان پل فرهنگی جهان عرب، تأکید کرد.
موزههای مصر؛ بستری برای نمایش و پژوهش آثار ایرانی و تقویت دیپلماسی فرهنگی
دکتر ایهاب الخطیب، متخصص آثار اسلامی در وزارت آثار باستانی و گردشگری مصر، موزهها را فراتر از محل نگهداری آثار تاریخی و بستری مؤثر برای دیپلماسی فرهنگی و نزدیکی ملتها دانست. وی با اشاره به آثار ایرانیِ پیش و پس از اسلام در موزههای مصر، از جمله موزه آثار باستانی مصر، موزه بزرگ مصر، موزه هنر اسلامی قاهره، گایر اندرسون و کاخ منیل، بر وجود زمینههای مشترک هنری و معماری میان دو کشور تأکید کرد. به گفته او، فلزکاری، نگارگری و خوشنویسی، همچنین حضور هنرمندان ایرانی در مصرِ عصر محمدعلی پاشا، از نشانههای این پیوند تاریخی است؛ هرچند نبود توافقنامههای نهادی، پژوهش و دسترسی به دادههای آثار را محدود کرده است.
الخطیب ایجاد پلتفرمهای دیجیتال و نمایشگاههای مجازی مشترک، تدوین کاتالوگ جامع آثار ایرانی در موزههای مصر و تشکیل کمیتههای علمی مشترک برای مستندسازی دقیق آثار را پیشنهاد کرد. وی همچنین بر تبادل تخصصی، بهویژه بهرهگیری از دانش متخصصان ایرانی در مرمت و نگهداری فرشهای ایرانیِ موجود در مصر، تأکید داشت. او بازدید رایزن فرهنگی ایران از «تالار فارسی» موزه گایر اندرسون را نمونهای از ظرفیت موزهها برای تقویت گفتوگو و همکاری فرهنگی، حتی در شرایط فاصله سیاسی، دانست.
موزهها و روایت تمدنی ایران و مصر؛ ظرفیتهای دیپلماسی فرهنگی
دکتر داود زرینپور، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در مصر، با تأکید بر رویکردهای نوین «دیپلماسی موزه» گفت موزهها صرفاً محل نگهداری آثار نیستند، بلکه در تولید معنا، بازسازی حافظه جمعی و روایت هویت تمدنی ملتها نقش دارند. وی با اشاره به پیوندهای تاریخی ایران و مصر، این دو کشور را از کانونهای تمدن اسلامی دانست و افزود شبکه تعاملات علمی و فرهنگی از خراسان و ری تا قاهره و اسکندریه، در شکلگیری میراث فکری و هنری جهان اسلام مؤثر بوده است. به گفته او، مسئله امروز کشف میراث مشترک نیست، بلکه بازخوانی و معرفی آن برای نسل جدید است.
زرینپور با اشاره به محدودیتهای نهادی در روابط دو کشور، ارتباطات علمی میان پژوهشگران و متخصصان میراث فرهنگی را نشانه ظرفیت همکاری دانست و آثار ایرانی در موزههای مصر را «سفیران خاموش فرهنگ ایران» خواند. وی تمرکز بر شناخت، پژوهش و معرفی علمی آثار مشترک را راهکار واقعبینانه این مرحله عنوان کرد و پژوهشهای مشترک، نشستهای علمی و تولید مقالات تخصصی را جایگزینی عملی برای انتقال آثار یا برگزاری نمایشگاههای بزرگ دانست. او دیپلماسی موزه را بستری برای تولید قدرت نرم و «گفتوگوی حافظههای تاریخی» میان ایران و مصر معرفی کرد.
دیپلماسی موزهای؛ چارچوبی برای همکاریهای ساختاری میان موزههای ایران و مصر
دکتر حمیدرضا سلیمانی، مدیرعامل مؤسسه فرهنگی موزههای بنیاد مستضعفان، ایران و مصر را دو ستون اصلی میراث فرهنگی منطقه دانست و گفت هویت تمدنی آنان در زبان، هنر، فلسفه و حافظه جمعی ملتها ریشه دارد. وی با اشاره به ظرفیت ایران در سنت ایرانشهری و هنرهای اسلامی و جایگاه مصر در جهان عرب و مدیترانه، موزهها را نهادهایی پویا برای گفتوگو، روایتگری تاریخی و تقویت قدرت نرم معرفی کرد. به گفته او، «دیپلماسی موزه» میتواند به راهبردی مؤثر برای توسعه روابط فرهنگی دو کشور تبدیل شود.
سلیمانی بر عبور از گفتوگوهای نظری و طراحی چارچوبهای عملیاتی تأکید کرد و نمایشگاههای مشترک، پژوهشهای مشترک، آرشیوهای دیجیتال، کارگاههای مرمت، تبادل پژوهشگران و برنامههای آموزشی را از مدلهای همکاری برشمرد. وی رونمایی از برند «کیمیا» برای تولید محصولات فرهنگی الهامگرفته از آثار موزهای و تشکیل «مجمع موزههای جهان اسلام» را نیز پیشنهاد کرد. او روایت درست میراث هنری و تمدنی را زمینهساز تقویت قدرت فرهنگی، نفوذ سیاسی و اقتصادی و تأمین منافع ملی دانست.
از بیستون تا روزتا؛ موزهها و دیپلماسی تمدنی ایران و مصر
دکتر میثم رضایی مهوار، مدرس دانشگاه و مدیر موزه مجلس شورای اسلامی، با تأکید بر نقش موزهها در روایت تمدنی ملتها، تحول در موزهشناسی و روایت موزهای را برای بهرهگیری مؤثر ایران از ظرفیتهای فرهنگی و بینالمللی ضروری دانست. وی افتتاح موزه بزرگ مصر را نمونهای از تغییر پارادایم در مدیریت میراث فرهنگی خواند و ایران و مصر را دو تمدن زنده با دستکم پنج هزار سال تاریخ مدون و پیوسته معرفی کرد. به گفته او، موزهها میتوانند روایتهای تاریخی را به تجربهای عینی تبدیل کنند و گفتوگوی فرهنگی دو سنت بزرگ تمدنی را تعمیق بخشند.
رضایی مهوار با اشاره به پیوندهای تاریخی ایران و مصر، از آثار هخامنشی مرتبط با مصر و مجسمه داریوش دارای کتیبه مصری یاد کرد و پیشنهاد داد کتیبه بیستون و سنگ روزتا، بهعنوان متون چندزبانه و کلیدی در شناخت تمدنهای باستانی، محور نمایشگاهی مشترک شوند. وی «الگوی توسعه پارلمانمحور» را نیز برای تقویت نهاد موزه مهم دانست و دیپلماسی موزه را مبتنی بر تبادلات نمایشگاهی و همکاریهای علمی و پژوهشی معرفی کرد. او تأکید کرد روایت موزهای، با اتکا به اشیای تاریخی و سرمایههای نمادین، میتواند ابزار مؤثری برای نمایش قدرت فرهنگی و تمدنی کشورها باشد.
