به گزارش اکوایران- رهبران صنعت فناوری، از جمله ایلان ماسک، مدیرعامل «تسلا» و «اسپیس ایسک» و و تیم کوک، مدیرعامل «اپل»، هشدار میدهند کمبود چیپهای حافظه در حال تبدیلشدن به یک بحران جهانی است؛ بحرانی که هم سود شرکتها را کاهش میدهد، هم برنامههای تولید را مختل میکند و هم قیمت کالاهایی مثل لپتاپ، گوشی، خودرو و تجهیزات دیتاسنتر را بالا میبرد. به گفته آنها این کمبود تازه شروع شده و احتمالاً شدیدتر هم خواهد شد.
از ابتدای سال ۲۰۲۶، تسلا، اپل و چندین شرکت بزرگ دیگر اعلام کردهاند کمبود DRAM میتواند تولید را محدود کند. تیم کوک گفته این وضعیت حاشیه سود آیفون را پایین میآورد، مایکرون آن را بیسابقه توصیف کرده و ماسک هم گفته «تسلا» ممکن است ناچار شود برای حل مشکل، کارخانه تولید چیپ حافظه خودش را راهاندازی کند.
ریشه اصلی این وضعیت، رشد سریع ساخت و احداث دیتاسنترهای هوش مصنوعی است. شرکتهایی مثل «آلفابت» و «اوپنایآی» با خرید انبوه تراشههای هوش مصنوعی شرکت «انویدیا» که به حجم زیادی حافظه نیاز دارند، بخش بزرگی از تولید چیپهای حافظه را تصاحب کرده اند. نتیجه این شده که تولیدکنندگان کالاهای مصرفی مثل گوشی و لپتاپ برای دسترسی به موجودی محدود شرکتهایی مانند «سامسونگ» و «مایکرون» رقابت سختتری دارند.
همزمان قیمتها هم جهش کرده است؛ قیمت یک نوع DRAM فقط از دسامبر تا ژانویه ۷۵ درصد بالا رفت و بازار به رسمتی رفت که برخی فروشندگان قیمتها را روزانه تغییر مشخص میکنند. مدیرعامل لم ریسرچ، یکی از تامینکنندگان تجهیزات تولید تراشه، هشدار داده تقاضایی که تا پایان این دهه پیش روست، قابل قیاس با گذشته نخواهد بود و سایر بخشها را زیر تحت تاثیر قرار میدهد.
نگرانکنندهتر این است که جهش قیمتها و کاهش موجودیها پیش از شروع کامل پروژههای دیتاسنتری غولهای هوش مصنوعی رخ داده است. «آلفابت» و «آمازون» اعلام کردهاند امسال یک موج سنگین ساختوساز را در برنامه خود دارند؛ برنامهای که هزینه آن میتواند بهترتیب به ۱۸۵ میلیارد دلار و ۲۰۰ میلیارد دلار برسد و از بزرگترین هزینههای سرمایهای سالانه در تاریخ این شرکتها به شمار میآید.
یکی از تحلیلگران این حوزه میگوید قیمت چیپهای حافظه با سرعتی تند و غیرعادی در حال جهش است؛ روندی که میتواند سود هنگفتی نصیب «سامسونگ»، «مایکرون» و «اسکی هاینیکس» کند، اما فشار آن در نهایت به سایر بخشهای صنعت الکترونیک منتقل میشود.
«یانگ یوانچینگ» مدیرعامل «لنوو» هم تاکید کرده این شکاف بین عرضه و تقاضا مقطعی نیست و کمبود دستکم تا پایان امسال ادامه دارد. پیامدهای این وضعیت بحرانی از همین حالا پیداست؛ تهدید سودآوری برخی محصولات و اختلال در برنامهریزی بلندمدت شرکتها از جمله آن هستند. منابع آگاه میگویند «سونی» حتی احتمال عقبانداختن عرضه پلیاستیشن بعدی به سال ۲۰۲۸ یا ۲۰۲۹ را بررسی میکند و «نینتندو» نیز به افزایش قیمت دستگاه خود در سال ۲۰۲۶ فکر میکند.
یکی از مدیران صنعت لپتاپ میگوید «سامسونگ الکترونیکس» حالا بهجای بازنگری سالانه، قراردادهای تأمین حافظه را تقریباً هر فصل بررسی میکند که بوضوح نشانهای از بیثباتی بازار به حساب میآید. در چین نیز برخی گوشیسازان مانند «شیائومی»، «اوپو» و «ترنشن» اهداف عرضه سال ۲۰۲۶ را پایین آوردهاند.
مدیرعامل شرکت نروژی «آتیا» وضعیت را همانند یک «طوفان» توصیف میکند که باید لحظهبهلحظه رصد و مدیریت شود. در آمریکا هم «سیسکو» کمبود حافظه را یکی از عوامل چشمانداز ضعیف سودآوری دانسته؛ موضوعی که به افت سنگین سهامش منجر شد.
این تحولات یادآور یکی از بزرگترین شوکهای زنجیره تأمین در سالهای اخیر است؛ کمبود تراشه در دوران کرونا که خودروسازانی مثل «فورد» و «فولکسواگن» را با اختلال جدی در تولید روبهرو کرد و سازندگان گوشی را ناچار ساخت قطعات را با قیمتهای بالا ذخیره کنند. این بحران، موجی جهانی برای تقویت تولید داخلی تراشه به راه انداخت و کشورهایی از جمله آمریکا را به سمت جذب سرمایه و ساخت کارخانههای جدید سوق داد. در آن دوره، ریشه مشکل افزایش ناگهانی تقاضا بود؛ چون با گسترش دورکاری و کاهش رفتوآمدها، خرید کالاهای دیجیتال و تجهیزات خانگی بهطور غیرمنتظرهای جهش کرد.
درحالیکه این بار ریشه کمبود مثل گذشته نیست و به چرخش صنعت حافظه به سمت هوش مصنوعی برمیگردد. شرکتهایی مثل «متا»، «مایکروسافت»، «آمازون» و «آلفابت» سرمایهگذاریهای بسیار سنگینی را روانه دیتاسنترهایی کردهاند که برای آموزش و میزبانی مدلهای هوش مصنوعی به کار میروند. همین روند باعث شده هزینههای سرمایهای آنها از ۲۱۷ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴ به حدود ۳۶۰ میلیارد دلار در سال گذشته برسد و برای سال ۲۰۲۶ نیز رقمی نزدیک به ۶۵۰ میلیارد دلار برآورد شود.
این موج هزینهکرد نتیجه رقابتی است که نتیجه آن میتواند آینده شرکتها را تعیین کند. غولهای فناوری برای جلو افتادن از رقبای خود، حاضرند برای تامین قطعات حیاتی، ظرفیتهای زیرساختی و جذب نیروی انسانی متخصص، بالاترین قیمتها را بپردازند.
در میان همه بخشها، بازار جهانی حافظه شاید بیش از هر صنعت دیگری تحت تاثیر این تغییر قرار گرفته است. در سه سالی که از ظهور ChatGPT میگذرد، «سامسونگ»، «اسکی هاینیکس» و «مایکرون» بخش عمده تولید، تحقیقوتوسعه و سرمایهگذاری خود را به سمت «حافظه پهنباند» یا HBM بردهاند؛ حافظهای که در تراشههای هوش مصنوعی شرکتهایی مثل «انویدیا» و «ایامدی» استفاده میشود. همین اتفاق باعث شده که ظرفیت کمتری برای تولید DRAM معمولی باقی بماند، همان حافظهای که در محصولات عمومی مثل گوشیهای هوشمند و بسیاری از ابزارهای روزمره به کار میرود.
این سه شرکت تولید HBM را به DRAM معمولی ترجیح میدهند، چون تقاضا و سودآوریاش بهمراتب بالاتر است. هر شتابدهنده هوش مصنوعی انویدیا که شرکتهای بزرگ ارائهدهنده خدمات ابری میخرند، به حجم زیادی HBM نیاز دارد؛ حافظهای که از لایههای فشرده DRAM ساخته میشود و معمولاً بهصورت بستههای چندلایه (مثلاً ۸ یا ۱۲ لایه) تولید میشود. برای نمونه، نسل جدید Blackwell انویدیا ۱۹۲ گیگابایت رم دارد و سامانه سروری NVL72 با ۷۲ چیپ Blackwell، مجموعاً ۱۳.۴ ترابایت رم مصرف میکند؛ یعنی در حد حافظه موردنیاز هزار گوشی پرچمدار یا چندصد رایانه قدرتمند.
برآورد مؤسسه «ترندفورس» نشان میدهد تقاضا برای HBM در سال ۲۰۲۶ نسبت به سال قبل ۷۰ درصد افزایش مییابد و سهم این نوع حافظه از کل ظرفیت تولید ویفرِ DRAM (صفحه نازک سیلیکونی که تراشهها روی آن ساخته و سپس به چیپهای کوچک برش داده میشوند) به حدود ۲۳ درصد میرسد؛ در حالی که این سهم در سال گذشته ۱۹ درصد بوده است.
از طرف دیگر، HBM بهدلیل کمبود عرضه و قیمت بالاتر، حاشیه سود جذابتری دارد؛ بهطوری که انتظار میرود درآمد «مایکرون» در سال مالی منتهی به آگوست بیش از دو برابر شود و فروش «اسکی هاینیکس» پس از جهش در ۲۰۲۴، احتمالاً امسال هم رشد بسیار بالایی را تجربه کند.
اما رونق HBM برای بازار مصرف خبر خوبی نیست؛ چون ظرفیت تولید از حافظههای معمولی دور میشود و کمبود DRAM و NAND را برای کالاهای روزمره تشدید میکند؛ از گوشی و رایانه گرفته تا خودرو و تجهیزات مخابراتی. برآورد «جیاف سکیوریتیز» نشان میدهد شکاف عرضه و تقاضا برای DRAM حدود ۴ درصد و برای NAND حدود ۳ درصد است و با توجه به پایین بودن موجودی برخی صنایع، این فاصله در واقعیت احتمالاً بیشتر از این رقمهاست.
«اماس هوانگ» از مؤسسه «کانترپوینت» میگوید کمبود DRAM احتمالاً تا پایان سال، صنایع الکترونیک، مخابرات و خودرو را زیر فشار نگه میدارد. به گفته او، نشانههایی از خرید شتابزده در خودروسازی دیده میشود و برخی تولیدکنندگان گوشی هم برای مهار هزینهها به سمت گزینههای ارزانتر در تأمین تراشه رفتهاند. در مجموع، بعید است بازار حافظههای معمولی به این زودیها به شرایط عادی برگردد.
«سامسونگ»، «اسکی هاینیکس» و «مایکرون» طی سالها بارها نوسانهای رونق و رکود بازار چیپهای حافظه را از سر گذراندهاند. با این حال، حتی اگر امروز برای افزایش عرضه شتاب بگیرند، ساخت و راهاندازی کارخانههای جدید زمان زیادی میخواهد و معمولاً چند سال طول میکشد تا ظرفیت تازه واقعاً وارد بازار شود.
این سخنان با دیدگاهی همخوان است که میگوید صنعت حافظه وارد یک «ابرچرخه» تقاضای ناشی از هوش مصنوعی شده؛ موجی آنقدر بزرگ که میتواند چرخههای معمول رونق و رکود این بازار را کمرنگ کند. در گذشته، سازندگان با دیدن رشد قیمتها ظرفیت تولید را بیشتر میکردند و حتی گاهی تولید از تقاضا پیشی میگرفت و بازار دوباره وارد رکود میشد؛ اما این بار تقاضا پایدارتر به نظر میرسد بطوریکه شرکتهای بزرگ ابری، پایان آن را دور از دسترس میبینند.
همزمان، شرکتهای تولیدکننده لوازم الکترونیکی از «شیائومی» تا «سامسونگ» و «دل» به مشتریان هشدار دادهاند که امسال باید منتظر افزایش قیمتها باشند؛ هشداری که در آستانه انتخابات میاندورهای آمریکا میتواند دوباره موضوع تورم را پررنگ کند.
افزایش شدید قیمت حافظه میتواند سهم DRAM را در هزینه قطعات گوشیهای ارزانقیمت تا حدود ۳۰ درصد بالا ببرد؛ در حالی که این رقم اوایل ۲۰۲۵ حدود ۱۰ درصد بود. «کانترپوینت» میگوید فشار اصلی روی گوشیهای اقتصادی است، چون امکان افزایش قیمت نهایی برایشان محدود است.
مدیرعامل «آریستا نتورکس» هم میگوید حافظه برای صنعت هوش مصنوعی و صنعت خودرو به یک کالای استراتژیک تبدیل شده و تامین آن آسان نیست؛ در این شرایط، برندهها شرکتهایی هستند که از قبل برنامهریزی کردهاند و آماده پرداخت هزینههای بالاتر شده اند.
