به گزارش اکوایران، تراز آب دریای خزر از سال ۱۳۷۴ تاکنون بیش از 2.5 متر کاهش یافته است. این را آخرین یافتههای موسسه «تحقیقات آب» درباره وضعیت آبی دریای خزر نشان میدهد. حدود ۹۰ سانتیمتر از این کاهش فقط در فاصله سالهای ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳ رخ داده و میانگین تراز آب در سال ۱۴۰۳ به منفی ۲۸٫۱۵ متر رسیده است. برآوردها نشان میدهد که در چهار سال گذشته، حدود ۳۶۰ میلیارد مترمکعب از حجم آب دریای خزر کاسته شده است و این روند کاهشی در دهههای آینده تداوم دارد.
براساس این گزارش، در صورت ادامه شرایط کنونی، تراز آب دریای خزر در سال ۱۴۰۴ از رکورد حداقل تراز ثبتشده در ۵۰۰ سال اخیر این دریا نیز عبور میکند. همچنین نرخ کاهش سالانه تراز آب که در فاصله سالهای ۱۳۷۴ تا ۱۳۸۶ حدود ۲ تا ۳ سانتیمتر در سال بوده، در سالهای اخیر به بیش از ۲۰ سانتیمتر در سال افزایش پیدا کرده است.
یکی از مسئولان مرکز ملی مطالعات و تحقیقات به تازگی اعلام کرده است که آب دریای خزر دو متر کم شد. کاهش سطح آب دریا اما در آینده هم ادامه دارد، پیشبینی میشود تا پایان این قرن، سطح آب دریا 9 تا 18 متر کاهش داشته باشد که منجر به از دست رفتن یک چهارم مساحت کل دریا میشود.
بسیاری از نهادهای بینالمللی تشدید کاهش سطح آب دریای خزر را هشدار داده بودند. سازمان ملل در گزارشی که در سال 2024 منتشر کرد، تشدید کاهش تراز آب دریای خزر را در 50 سال آینده مطرح کرد. این گزارش نشان میداد که تاثیرات این کاهش بر اقتصاد، محیط زیست، زیرساختها و توسعه پایدار غیرقابل انکار است و باید تحقیقات علمیِ هماهنگی در سراسر کشورهای ساحلی و حتی فراتر از کشورهای ساحلی در اینباره انجام شود. باید متغییرهای مختلفی از جمله تغییرات دمایی، باد، تبخیر، بارش، میزان ورودی و خروجی رودخانهها و استفاده انسان از منابع آبی بررسی شود. چرا که همه این فاکتورها بر «تغییر اقلیم» موثر است و تحلیل مشترک آنها در کشورهای حاشیه دریای خزر به حل هماهنگ این بحران کمک میکند.
براساس پیشبینی نشریه «نیچر»، گرمایش جهانی تا سال 2100 منجر به کاهش 21 متری سطح آب دریای خزر میشود. دریای خزر زیستگاه بیش از 300 گونه بیمهره بومی، 76 گونه بومی و زیستگاه فک بومی خزر است و خدمات اکوسیستمی باارزشی را به میلیونها نفر که در حاشیه آن زندگی میکنند، ارائه میدهد. حاشیههای ساحلی آن هم زیستگاهی برای جمعیتهای گسترده پرندگان مهاجر و آبزی و مسیر اصلی پرواز پرندگان مهاجر اروپا، آسیا و آفریقا است.
کاهش سطح آب دریای خزر، بحرانهای متعددی را برای کشورهای منطقه ایجاد میکند؛ از برهم زدن تنوع زیستی گرفته تا آسیب به زیرساحتهای انسانی و رشد مهاجرت و از دست رفتن تعادل اکوسیستم. براساس نتایج یک تحقیق که به پیامدهای کاهش سریع سطح آب دریای خزر پرداخت، مشخص شد با هر 5 تا 10 متر کاهش سطح آب دریای خزر، اکوسیستمهای کلیدی از جمله زیستگاه فکها و ماهیان خاویاری به شدت مختل میشود. همچنین پوشش مناطق حفاظت شده دریایی موجود تا 94 درصد کاهش پیدا میکند.
همچنین پیشبینی میشود، خشک شدن خزر همچون دریاچه آرال، منجر به تشدید پدیده گردوغبار شود و تاثیرات جدی بر سلامتی انسانها داشته باشد.
هزینههای اقتصادی از بین رفتن خزر
براساس اعلام اداره اجرایی منطقه «مانگیستاو» در قزاقستان که در ساحل شرقی دریای خزر قرار دارد، کاهش سطح آب دریای خزر، بیشترین آسیبها را به تاسیسات نفت و گاز، کشتیرانی و زیرساختهای ساحلی میزند. با کاهش سطح آب، دسترسی به میادین فراساحلی دشوار میشود و هزینههای حملونقل نیز افزایش پیدا میکند. کاهش آب دریای خزر عمق لایروبی را از 4 متر به حدود 8 متر افزایش داده است و هزینههای آن را که سالانه حدود 782 هزار دلار آمریکا برآورد شده را به دوبرابر افزایش داده است.
کشورهای حاشیه دریای خزر، نشستهایی را برای رسیدگی به وضعیت کاهش سطح آب دریای خزر ترتیب دادهاند. در جریان برگزاری رویداد COP29، پنج کشور حاشیه دریای خزر (ایران، آذربایجان، قزاقستان، روسیه و ترکمنستان) بیانیهای را برای تقویت همکاری در راستای مقابله با کاهش سطح آب دریای خزر امضا کردند. در این بیانیه بر فوریت مقابله با کاهش مداوم و پیش بینی شده سطح آب دریا که چالشهای محیط زیستی، اقتصادی و اجتماعی قابل ملاحظهای ایجاد میکند تاکید شد. با این حال کاهش سطح آب دریای خزر همچنان در حال روی دادن است و تا زمانی که اتحاد منطقهای برای حفظ این ظرفیت انجام نشود، خزر میتواند به سرنوشت آرال و ارومیه دچار شود!
