به گزارش اکوایران، در ماههای سرد و تاریک زمستان، چندان غیرعادی نیست که هنگام قدم زدن در یکی از خیابانهای مسکونی و مرفه لندن، بوی دود چوب به مشامتان برسد. این رایحه تند و تلخ و شیرین، معمولاً از وسیلهای ساطع میشود که به مظهر آرزوهای طبقه متوسط بریتانیا تبدیل شده است: بخاری هیزمی.
این جعبههای فلزی و چهارگوش احتراق، به کالایی ضروری برای صاحبان خانههای مرفه شهر بدل گشتهاند. بین سالهای ۲۰۰۹ تا ۲۰۲۴، تعداد این بخاریها در خانههای تکواحدی که معمولاً محل سکونت افراد ثروتمندتر در بریتانیاست بیش از ۲۵ درصد افزایش یافته است. درک جذابیت آنها دشوار نیست؛ این بخاریها در شومینههای قدیمی که در خانههای پیش از جنگ جهانی دوم فراوان یافت میشوند، جای میگیرند، اما پاکتر و کارآمدتر از شومینههای روباز محیط را گرم میکنند. منظره شعلههای رقصان در پشت پنلهای شیشهای، اتاق را دنج و گرم میکند. برای کسانی که ترجیح میدهند لذتهایشان با فضیلت اخلاقی همراه باشد، این بخاریها در صورت استفاده از چوبهای تهیهشده از منابع پایدار، میتوانند از نظر کربنی خنثی باشند.
به گزارش بلومبرگ، با این حال، امسال بحثها پیرامون بخاریهای هیزمی به ویژه در لندن رنگ و بوی دیگری گرفته است. دولت در حال بررسی سختگیرانهتر کردن استانداردهای بخاریهای جدید برای دستیابی به اهداف کنترل آلودگی است. همچنین، پلاکاردهای فعالان محیط زیست بر روی حصارها و تیرهای چراغ برق ظاهر شده که هشدار میدهند بخاریهای هیزمی ذرات معلق احتمالاً سرطانزا را در هوای زمستانی و از قبل آلوده لندن منتشر میکنند.
در این میان، صاحبان این بخاریها معترضاند که آنچه از نظر آنها روشی بیضرر و سنتی برای روشن کردن ماههای طولانی زمستان است، اکنون در کنار جتهای خصوصی یا نیروگاههای زغالسنگ به عنوان یک آلاینده مورد بحث قرار میگیرد.
تمایل مردان به استفاده از بخاریها
بخاریها تا حدی به این دلیل محبوب شدهاند که پاسخگوی میل معاصر به داشتن خانهای دنج در دوران پرآشوب هستند. «تابیتا تو» از فروشگاه بخاری و شومینه «امیزینگ گریتس» در شمال لندن، میگوید: «بخاریهای هیزمی امروزه به یکی از آن نمادهای بلندپروازی طبقه متوسط تبدیل شدهاند. این مثل آن است که فقط یک بار در هفته گوشت قرمز بخورید یا سگی از نژادهای اصلاحشده داشته باشید که ریزش مو ندارد.»
او اولین بار حدود ۱۷ سال پیش متوجه این رونق شد؛ زمانی که مشتریان فروشگاه به سمت جذابیت بخاریهای پاکتر و ایمنتر جذب شدند. او میگوید: «برخلاف شومینه، میتوانید بخاری را رها کنید و چرتی بزنید و هیچ اتفاقی نمیافتد. مدلهای جدید در کاهش دود آنقدر خوب عمل میکنند که سرخ کردن بیکن خطر بیشتری برای سلامتی شما دارد تا این بخاریها.»
به گفته تابیتا تو، انگیزه اصلی مردم، حس خوبی است که این بخاریها به آنها منتقل میکنند. او میگوید: «در بسیاری از خانوادهها، معمولاً مردان در انتخاب دکوراسیون داخلی نقشی ندارند، اما بخاریها این وضع را تغییر دادهاند.» من هرگز مردانی خوشحالتر از کسانی که پس از نصب بخاری برای خرید چوب بازمیگردند، ندیدهام.»
چرا بخاریهای بریتانیایی مرگبار شدند؟
بخاریهای بریتانیایی تا پس از جنگ جهانی دوم عمدتاً با زغالسنگی که در شومینههای روباز میسوخت گرم میشدند و استفاده از بخاریهای محصور و کارآمدتر را به آلمانیها، هلندیها و اسکاندیناویاییها واگذار کرده بودند. اما بریتانیا و به ویژه لندن به دلیلی بسیار تکاندهنده خود را از آتشهای روباز جدا کرد: آنها مرگبار بودند. در دسامبر ۱۹۵۲، یک مهدود چهار روزه ناشی از وارونگی دما (زمانی که هوای گرم در جو، هوای سردتر را نزدیک به زمین محبوس میکند) منجر به مرگ تخمینی دوازده هزار نفر در سراسر لندن شد.
شوک ناشی از این فاجعه (مهدود ۱۹۵۲) منجر به تصویب «قانون هوای پاک» در سال ۱۹۵۶ شد که به طور موثری استفاده از شومینههای روباز را در شهرهای بریتانیا ممنوع کرد و سیستم گرمایش مرکزی یا برای قشر کمدرآمدتر، اجاقهای گازی و برقی را جایگزین آنها کرد. مناطق داخلی لندن به محدوده کنترل دود تبدیل شدند که در آن تنها سوختهای موسوم به «بدون دود» مانند آنتراسیت (نوعی زغالسنگ سخت) اجازه سوختن داشتند. زمانی که پس از هزاره جدید، بخاریهای هیزمی مد شدند، جذابیت آنها تا حدودی در نوظهور بودن و این ایده نهفته بود که اگر چوب مصرفی با کاشت درختان جدید جایگزین شود، این فرایند میتواند از نظر کربنی خنثی باشد. همچنین بازدهی بالای آنها باعث میشد تا میزان آلایندگیشان برای انطباق با محدودیتهای دود در لندن که دههها پس از ممنوعیت زغالسنگ همچنان پابرجا بود، به اندازه کافی پایین بماند.
به عنوان نشانهای از اشتیاق اولیه، «جورج مونبیوت»، فعال محیطزیست، در سال ۲۰۰۸ سه بخاری هیزمی در خانه خود نصب کرد. اما آنچه برخی از پذیرندگان اولیه نادیده گرفتند این بود که بخاریهای هیزمی همچنان ذرات ریزی مانند PM2.5 منتشر میکنند که میتواند باعث تشدید آسم و سایر بیماریهای تنفسی شود و در برخی موارد حتی در بروز سرطان نقش داشته باشد. در واقع، مونبیوت بعدها دقیقاً به همین دلایل از تصمیم خود ابراز پشیمانی کرد.
«جمایما هارتشورن»، بنیانگذار گروه کمپین هوای پاک «مادران برای ریهها» میگوید این واقعیت که آلایندگی بخاریها کمتر از شومینههای روباز است، به معنای ناچیز بودن این آلایندهها نیست. گروه او پلاکاردهای ضدِ سوخت چوب را که اکنون در اطراف لندن دیده میشود طراحی کرده و در اختیار فعالانی قرار داده است که به طور مستقل آنها را نصب میکنند. او میگوید: «مردم به من میگویند: "جمایما عزیزم، آرام باش؛ انسان همیشه در کنار آتش نشسته است." خب، انسانهای قدیم هم در ۳۵ سالگی میمردند، مگر نه؟»
هارتشورن همچنین این موضوع را آزاردهنده میداند که بسیاری از خانوارهایی که چوب میسوزانند، دارای گرمایش مرکزی هستند و برای گرما به بخاری وابسته نیستند. او میگوید هدف گروهش صرفاً برجسته کردن خطری برای سلامتی است که خود کسانی که از بخاری استفاده میکنند احتمالاً بیش از همه در معرض آن هستند. او میگوید: «شما حتی نمیتوانید ذرات PM2.5 را ببینید، اما ریههای ما فیلتر آنقدر دقیقی ندارند که مانع ورود آنها شوند، بنابراین این ذرات وارد جریان خون ما میشوند. مردم به سادگی آگاه نیستند که خود را در معرض چه چیزی قرار میدهند.»
بد است، اما چقدر بد؟
در مرکز این تنشها، این واقعیت نهفته است که تحقیقات قطعی که بخاریهای هیزمی را مستقیماً به پیامدهای سلامتی مرتبط کند، همچنان محدود است. بخشی از این موضوع به رفاه نسبی صاحبان بخاری برمیگردد (در حالی که خرید و نصب بخاری میتواند به ارزانی ۱۵۰۰ پوند باشد، کاربران همچنان باید صاحبخانه باشند، دودکشی سالم که معمولاً در خانههای قدیمی و گرانقیمت یافت میشود داشته باشند و توان مالی خرید سوخت غیرضروری را داشته باشند).
دکتر «لورا هورسفال»، پژوهشگر ارشد در مؤسسه انفورماتیک سلامت دانشگاه یوسیال (UCL)، توضیح میدهد که این موضوع کار را برای اپیدمیولوژیستهایی که روی این مسئله مطالعه میکنند، دشوار میکند.
با این حال، تحقیقات هورسفال و همکارانش برخی نگرانیها را برجسته کرده است. یافتههای یک مطالعه منتشر نشده که کاربران بخاری را به مدت هشت سال تحت نظر داشته، نشان داد که عملکرد ریه در افرادی که استفاده از سوخت جامد در خانه (عمدتاً چوب) را گزارش کرده بودند، سریعتر از کسانی که چنین سوختی مصرف نمیکردند، کاهش یافته است. هورسفال میگوید: «این سرعت کاهش به اندازه آنچه در سیگار کشیدن میبینید نیست، اما به قدری قابل توجه است که با ادامه آن روند، در نهایت میتوانیم شاهد نرخهای بالاتری از آسم بزرگسالان، بیماری انسداد ریوی مزمن (COPD) و موارد مشابه باشیم.»
برخی از صاحبان بخاریهای هیزمی معترضاند که تمرکز صرف بر آلودگی ناشی از سوزاندن چوب در خانهها، نقش آنها را در مقایسه با سایر منابع آلودگی بیش از حد بزرگ جلوه میدهد. در این مورد نیز شواهد به جهات مختلفی اشاره دارند. گزارشی در سال ۲۰۲۳ به سفارش شهرداریهای مناطق «کمدن» و «ایزلینگتون» لندن نشان داد که سوخت چوب مسئول بیش از ۱۶ درصد از ذرات معلق PM2.5 در لندن است. با این حال، تخمین زده میشود که تنها ۴.۳ درصد از این میزان واقعاً ناشی از چوبی است که در داخل خود لندن سوخته است و باقی آن توسط باد از نقاط دیگر وارد شهر شده است. بسیاری از این ذرات معلق وارداتی حتی در داخل بریتانیا تولید نشدهاند. طبق مطالعه مجزایی از دانشگاه یوسیال (UCL)، به طور کلی ۲۸ درصد از کل ذرات معلق لندن، از تمام منابع و نه فقط سوخت چوب، از قاره اروپا و از آن سوی کانال مانش به این شهر وزیده میشوند.
گزارش اخیر گروه پایداری «اکشن پلن جهانی» تخمین میزند که ممنوعیت سوخت غیراساسی چوب میتواند ۵۴ میلیون پوند در هزینههای درمانی سرویس سلامت همگانی بریتانیا (NHS) صرفهجویی ایجاد کند. در مقابل، کالج سلطنتی پزشکان در سال ۲۰۲۵ برآورد کرد که اثرات بهداشتی آلودگی هوا از تمام منابع، سالانه بیش از ۲۷ میلیارد پوند (و احتمالاً به صورت غیرمستقیم تا ۵۰ میلیارد پوند) برای بریتانیا هزینه دارد. اگرچه رقم دوم فراتر از هزینههای مستقیم NHS است، اما ممنوعیت بخاریهای هیزمی تنها حدود ۰.۲ درصد از کل هزینههای بهداشتی آلودگی هوا را کاهش میدهد. این ارقام لزوماً به صاحبان بخاری در لندن «مجوز آزاد» برای آلوده کردن نمیدهند، اما این ایده را که ممنوعیت بخاریها تأثیر شگرفی در تحول هوای شهر خواهد داشت، با تردید مواجه میکنند.
با وجود اینکه بحث در مورد سهم کلی بخاریهای هیزمی در آلودگی همچنان ادامه دارد، این واقعیت پابرجا است که تعداد کمی از کاربران و احتمالاً هیچکس در لندن واقعاً برای گرم ماندن به آنها نیاز ندارند. دکتر هورسفال میگوید: «بر اساس نقشههایی که ما تهیه کردهایم، واقعاً مناطق مرفه هستند که آلودگی دود چوب را تولید میکنند یا پتانسیل تولید آن را دارند. نظرسنجیها نشان دادهاند که سوزاندن چوب در خانه عموماً به دلایل زیباییشناختی انجام میشود، نه به این دلیل که آنها منابع گرمایشی حیاتی هستند.»
ناراحتی واقعی ممکن است ناشی از دودی نباشد که در خیابانهای لندن پراکنده میشود، بلکه ناشی از این درک باشد که لذتهایی که مردم زمانی آنها را «مسئولانه» قلمداد میکردند، هرگز آنقدر که امیدوار بودند پاک نبودهاند. در عصر اضطراب تغییرات اقلیمی، حتی «دنج بودن» هم هزینهای دارد.
