به گزارش اکوایران، این تابستان پایتخت نشینان با دمای بالای 35 درجه دست و پنجه نرم میکنند. رییس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی از افزایش میانگین دمای تهران نسبت به گذشته خبر داده، اوایل تیرماه، سازمان هواشناسی هشدارهایی برای ساکنان شهر صادر کرد و از آنها خواست تا به دلیل موج گرما از خانه خارج نشوند. افزایش دمای هوا باوجودی که روندی جهانی دارد اما در پایتخت خودش را شمایل دیگری نشان میدهد؛ آیا راهی برای آسیب کمتر از این موجهای گرمایی نبود؟ برخی کارشناسان در سالهای اخیر، پوشش گیاهی را سپری دفاع در مقابل گرما میخواندند. پوشش گیاهی اما در دهههای اخیر در کلانشهر تهران دستخوش تغییر کاربری و تبدیل به سطح نفوذناپذیر شده است. نتایج یک پژوهش ِمرکز مطالعات شهر تهران که به تازگی منتشر شده، این گزاره را تایید میکند. پوشش گیاهی میتواند از تبدیل فضا به جزایر گرمایی جلوگیری کند،
بررسیهای یک پژوهش با موضوع اثر فضای سبز بر تعدیل دمای شهر تهران نشان میدهد که فضای سبز شهری در تهران نقش تعیینکنندهای در تعدیل شرایط حرارتی و کاهش اثرات پدیده جزیره گرمایی شهری دارد. جزایر گرمایی همان مناطقی هستند که دمای آنها در مقایسه با مناطق پیرامونشان به طور قابل ملاحظهای بالاتر است. پژوهشگران این تحقیق اما نتیجه گرفتند که فضای سبز و پوشش گیاهی بهصورت یکنواخت در سطح شهر توزیع نشده و نابرابری فضایی قابلتوجهی در دسترسی به خدمت اکوسیستمی وجود دارد.
توزیع ناهمگن فضای سبز
به تصویر زیر نگاه کنید، بررسی کمی وسعت کاربری و پوشش اراضی در ۲۲ منطقه شهر تهران نشان میدهد ساختار فضایی کاربری زمین در کلانشهر تهران بهشدت ناهمگن است و این بازتابی از الگوی توسعه تاریخی، موقعیت جغرافیایی، تراکم ساختمانی، دسترسی به زیرساختها و سیاستهای برنامهریزی شهری است.
براساس یافتههای این نمودار، سطوح نفوذناپذیر در تهران غالب هستند و فضای سبز و سطوح آبی سهم بسیار کمتری دارند، موضوعی که ارتباطی مستقیم با جزایر گرمایی دارد.
از نظر الگوی فضایی نیز، مناطق شمالی تهران، بهویژه مناطق ۱، ۲ و ۳، سهم بیشتری از فضای سبز و سهم کمتری از کاربریهای صنعتی و اراضی بایر دارند؛ در حالی که مناطق جنوبی و غربی، از جمله مناطق ۱۸، ۱۹، ۲۰ و ۲۱، از سهم بالاتری از اراضی بایر، کاربریهای صنعتی و فضاهای ساختمانی پراکنده برخوردارند. این دوگانگی شمال–جنوب یکی از ویژگیهای بنیادین ساختار فضایی تهران است که بر الگوی عملکرد شهری نیز تأثیر قابلتوجهی میگذارد.
منطقه 10 خشکترین منطقه پایتخت
نتایج این پژوهش که تیرماه امسال به روزرسانی شده، تاکید دارد که منطقه یک با اختصاص ۳۵.۳۱ درصد از مساحت خود به فضای سبز، یکی از سبزترین مناطق شهر است. منطقه ۳ نیز با ۲۹.۲۲ درصد فضای سبز، در جایگاه بعدی قرار دارد که بخش عمده آن را بوستانهای منطقهای، فرامنطقهای و باغهای شهری تشکیل میدهند.
در مقابل، سهم فضای سبز در منطقه ۱۰ تنها ۵.۳۸ درصد و در منطقه ۸ حدود ۷.۳۲ درصد است. این اختلاف قابلتوجه نشان میدهد که مناطق مرکزی و جنوبی شهر، نهتنها از نظر کمّیت، بلکه از لحاظ کیفیت و پیوستگی فضای سبز نیز در وضعیت نامطلوبتری قرار دارند.
همچنین تمرکز صنایع در مناطق ۱۸، ۱۹، ۲۰ و ۲۱، همراه با وجود سطوح گسترده نفوذناپذیر و فعالیتهای انسانی، موجب افزایش بار حرارتی محلی و کاهش کارایی فرآیندهای سرمایش طبیعی میشود.
از طرف دیگر، به نظر میرسد که سطوح آبی کمترین سهم را در میان انواع کاربریهای زمین دارند و تقریباً در همه مناطق کمتر از یک درصد از مساحت را تشکیل میدهند. تنها استثنا، منطقه ۲۲ است که به دلیل وجود دریاچهها و آبگیرهای مصنوعی، سهم پوشش آبی در آن به ۲.۲۳ درصد میرسد.
این پژوهش نتیجه گرفته که کمبود سطوح آبی، ظرفیت طبیعی تبخیر و خنکسازی شهر را محدود کرده و وابستگی تهران به فضای سبز زمینی برای تعدیل دما را افزایش داده است.
رابطه فضای سبز با سرمایش مناطق
براساس آنچه در این پژوهش آمده میتوان نتیجه گرفت که مناطق شمالی شهر، به دلیل برخورداری از پوشش گیاهی متراکمتر و ساختار کالبدی مناسبتر، از ظرفیت سرمایشی بیشتری برخوردارند، در حالی که مناطق مرکزی و جنوبی با کمبود فضای سبز و دمای بالاتر مواجه هستند. این وضعیت، ضرورت توجه به عدالت اقلیمی در برنامهریزی شهری را بیش از پیش آشکار میکند.
از نظر رتبهبندی مناطق، بیشترین میانگین اثر سرمایشی فضای سبز به منطقه ۱ با حدود ۱.۴۱ درجه سلسیوس اختصاص دارد. پس از آن، مناطق ۳ (حدود ۱.۲۹ درجه سلسیوس)، ۱۵ (حدود ۱.۰۵ درجه سلسیوس)، ۲۰ (حدود ۱.۰۴ درجه سلسیوس) و ۴ (حدود ۱.۰۳ درجه سلسیوس) در رتبههای بعدی قرار میگیرند. در مقابل، کمترین میانگین اثر سرمایشی فضای سبز در میان مناطق شهرداری تهران به منطقه ۱۰ با حدود ۰.۴۶ درجه سلسیوس تعلق دارد. پس از آن، مناطق ۸ (حدود ۰.۴۸ درجه سلسیوس)، ۲۱ (حدود ۰.۵۵ درجه سلسیوس)، ۱۲ (حدود ۰.۵۷ درجه سلسیوس) و ۹ (حدود ۰.۵۸ درجه سلسیوس) کمترین مقادیر این شاخص را به خود اختصاص دادهاند.
از این دادهها چه نتیجهای میتوان گرفت؟ این پژوهعش تاکید دارد ارتقای عملکرد اقلیمی فضای سبز شهری نهتنها یک ضرورت محیطزیستی، بلکه راهبردی اساسی برای بهبود کیفیت زندگی، افزایش تابآوری شهری و تحقق توسعه پایدار در تهران است. این پژوهش که فرضیه اثر پوشش گیاهی بر دمای هوا در تهران را تایید کرده، دستیابی به این هدف را همکاری میان نهادهای مدیریتی، برنامهریزان شهری و شهروندان و نیز اتخاذ رویکردی یکپارچه و بلندمدت در مدیریت فضای سبز شهری میداند. در مجموع، آینده زیستپذیری تهران تا حد زیادی به آن وابسته است که فضای سبز از عنصری با کارکرد صرفاً زیباییشناختی و خدماتی، به زیرساختی راهبردی برای افزایش تابآوری اقلیمی شهر تبدیل شود.
