جلال دهقانی‌فیروزآبادی، استاد روابط بین‌الملل دانشگاه علامه طباطبایی، در گفت‌وگو با برنامه «گفت‌وگوی استراتژیک» باشگاه سیاستمداران، با اشاره به تأثیر جنگ‌های اخیر بر سیاست خارجی ایران گفت: تغییر پارادایمیک در سیاست خارجی ایران را در کوتاه‌مدت محتمل نمی‌دانم و معتقدم کلیت سیاست خارجی کشور همچنان ادامه سیاست پیش از شهادت رهبر جمهوری اسلامی خواهد بود؛ هرچند راهبردها و تاکتیک‌های سیاست خارجی و دفاعی متناسب با شرایط جدید تغییر خواهند کرد.
او با بیان اینکه عادی‌سازی روابط ایران و آمریکا در کوتاه‌مدت بعید به نظر می‌رسد، اظهار کرد: اگر آمریکایی‌ها به دنبال عادی‌سازی روابط با ایران هستند، باید سه واقعیت را بپذیرند؛ موجودیت جمهوری اسلامی ایران، هویت و ماهیت آن و منافع ملی ایران.
دهقانی‌فیروزآبادی با اشاره به اینکه اعلام هدف تغییر رژیم ایران از سوی مقامات آمریکایی و اسرائیلی، واکنش متناسب تهران را به دنبال خواهد داشت، تأکید کرد: نمی‌توان انتظار داشت طرف مقابل از تغییر نظام سیاسی ایران سخن بگوید و هم‌زمان تهران به دنبال عادی‌سازی روابط باشد.
دیپلماسی ایران عامل وقوع جنگ نبود
این استاد دانشگاه درباره عملکرد دیپلماسی ایران پیش از جنگ گفت: من اعتقاد ندارم که دیپلماسی موجب جنگ شد. دیپلماسی در حال انجام وظیفه خود بود و حتی می‌توان گفت ایران تلاش می‌کرد خواسته‌های آمریکا را که از نگاه تهران به معنای تسلیم بود، به توافق تبدیل کند؛ اما آمریکایی‌ها نپذیرفتند.
او با تعریف دیپلماسی به‌عنوان «هنر و فن کسب، حفظ و اعمال قدرت در روابط بین‌الملل به صورت مسالمت‌آمیز» افزود: وظیفه دیپلماسی این نیست که از کسب قدرت صرف‌نظر کنیم تا جنگ نشود، بلکه هنر آن است که قدرت را به دست آوریم، حفظ کنیم و به شکل مسالمت‌آمیز اعمال کنیم.
دهقانی‌فیروزآبادی با اشاره به پیچیدگی منازعه ایران و آمریکا گفت: این اختلاف دست‌کم سه سطح دارد؛ اختلاف بر سر منافع ملی، اختلاف ایدئولوژیک و منازعه هویتی. به همین دلیل، مسئله ایران و آمریکا صرفاً با حل اختلافات رفتاری یا تعدیل تضاد منافع برطرف نمی‌شود.
او با اشاره به همکاری‌های ایران و آمریکا در مقاطع مختلف تاریخی، از جمله تحولات افغانستان، عراق و مذاکرات هسته‌ای، گفت: ایران در دوره‌های مختلف انعطاف نشان داده و حسن‌نیت خود را اثبات کرده است، اما در نهایت پس از همکاری در افغانستان، در محور شرارت قرار گرفت و پس از امضای برجام نیز آمریکا از توافق خارج شد.
توافق با ترامپ باید تضمین عملی داشته باشد
این استاد روابط بین‌الملل درباره چشم‌انداز مذاکرات ایران و آمریکا گفت: ایران نباید اهدافی را که آمریکا در جنگ نتوانسته به دست آورد، در میز مذاکره به این کشور واگذار کند.
او با اشاره به تفاهم‌نامه اسلام‌آباد اظهار کرد: به اعتقاد من، این تفاهم‌نامه راه گریزی برای ترامپ بود تا بتواند از جنگ خارج شود، اما مسئله اصلی این است که تعهدات روی کاغذ کافی نیست و ایران باید تضمین‌های عملی برای اجرای تعهدات طرف مقابل دریافت کند.
دهقانی‌فیروزآبادی با بیان اینکه خواسته‌های ایران شامل رفع محاصره، آزادسازی دست‌کم بخشی از دارایی‌های بلوکه‌شده، پایان قطعی جنگ، عدم مداخله در امور داخلی کشور و دریافت معافیت‌های نفتی است، افزود: در مقابل، موضوع تنگه هرمز و سپس مذاکرات هسته‌ای و چگونگی نظارت بر تأسیسات هسته‌ای آسیب‌دیده و سرنوشت مواد غنی‌شده مطرح است.
او با اشاره به سه محور اصلی اختلافات هسته‌ای ایران و غرب شامل محدودیت برنامه هسته‌ای، شفافیت و نظارت بین‌المللی گفت: خواسته ایران این است که حق غنی‌سازی آن پذیرفته شود و درباره کمیت و کیفیت غنی‌سازی، میزان تولید و ذخیره‌سازی مواد هسته‌ای مذاکره صورت بگیرد.
احتمال پایان جنگ بدون توافق وجود دارد
دهقانی‌فیروزآبادی درباره سناریوهای پیش‌روی ایران و آمریکا گفت: ادامه وضعیت نه جنگ و نه صلح، پایان جنگ بدون توافق، دستیابی به یک توافق و تسلیم ایران، چهار سناریوی قابل تصور هستند.
او با بیان اینکه احتمال پایان جنگ بدون توافق را بیشتر از دستیابی به توافق می‌داند، اظهار کرد: ممکن است ترامپ برای کسب یک دستاورد سیاسی، عملیات نظامی کوتاه‌مدت و پرشدتی انجام دهد و سپس بدون توافق به جنگ پایان دهد. به اعتقاد من، احتمال چنین عملیاتی را نباید نادیده گرفت و در مباحث راهبردی باید بدترین سناریو را در نظر گرفت.
این استاد دانشگاه با اشاره به اینکه احتمال توافق نیز همچنان وجود دارد، گفت: اگر توافقی حاصل شود، به احتمال زیاد توافقی موقت، حداقلی و شکننده خواهد بود و نمی‌توان آن را توافقی پایدار دانست. مهم این است که دیپلماسی بتواند چنین توافقی را به مقدمه‌ای برای توافق پایدار تبدیل کند.
او تأکید کرد: ترجیح ترامپ این است که ایران بدون جنگ تسلیم شود، اما ایران آنچه را که آمریکا نتوانسته در جنگ به دست آورد، در مذاکرات و توافق نیز واگذار نخواهد کرد. ما باید تلاش کنیم گزینه تسلیم را به گزینه توافق پایدار تبدیل کنیم.
ضرورت تغییر راهبرد آمریکا در مواجهه با ایران
دهقانی‌فیروزآبادی با اشاره به تجربه آمریکا در مواجهه با شوروی و چین گفت: آمریکایی‌ها همچنان الگوی مواجهه با شوروی را برای برخورد با ایران به کار می‌گیرند؛ درحالی‌که برای مدیریت اختلافات با چین، الگوی متفاوتی را دنبال کردند و این کشور را به رسمیت شناختند.
او افزود: برای حل منازعه ایران و آمریکا، طرف مقابل نیز باید انعطاف نشان دهد و آمریکا باید راهبرد خود را تغییر دهد. این مسیر می‌تواند به‌تدریج و با گام‌های متقابل طی شود.
ایران و کشورهای عربی به نظم امنیتی فراگیر نیاز دارند
این استاد روابط بین‌الملل با تأکید بر ضرورت گسترش روابط ایران با همسایگان گفت: پس از جنگ‌های اخیر، عقلانیت راهبردی حکم می‌کند که کشورهای منطقه به سمت حل اختلافات و همکاری حرکت کنند. به اعتقاد من، این جنگ‌ها می‌تواند سرآغاز شکل‌گیری نظم امنیتی جدیدی در منطقه بر اساس مشارکت همه کشورها باشد.
او با بیان اینکه امنیت منطقه‌ای به یکدیگر پیوسته است، اظهار کرد: امنیت یا برای همه است یا برای هیچ‌کس. نمی‌توان انتظار داشت یک کشور در آن سوی خلیج فارس در امنیت باشد، درحالی‌که کشور دیگری در منطقه ناامن است.
دهقانی‌فیروزآبادی سه مؤلفه را در شکل‌گیری نظم جدید منطقه‌ای مهم دانست و گفت: نخست، درک پیوستگی امنیت کشورهای منطقه؛ دوم، ضرورت درون‌زا بودن امنیت و پرهیز از برون‌سپاری آن؛ و سوم، درک رابطه مستقیم امنیت و توسعه است.
تغییر دکترین هسته‌ای ایران؛ دو گزینه پیش روی کشور
دهقانی‌فیروزآبادی در بخش دیگری از این گفت‌وگو درباره احتمال تغییر دکترین هسته‌ای ایران گفت: راهبرد بازدارندگی نهفته و قرار گرفتن در آستانه هسته‌ای شدن، با وجود برخورداری از قابلیت‌های فنی و انسانی برای ساخت بمب، در دو جنگ اخیر نتوانست مانع حمله به ایران شود و به همین دلیل باید درباره کارآمدی آن بازنگری کرد.
او با اشاره به دو گزینه پیش‌روی ایران افزود: یک گزینه حرکت به سمت تسلیحاتی کردن توان هسته‌ای است که البته هزینه‌های فنی، امنیتی، اقتصادی و نظامی خود را دارد. گزینه دیگر، حفظ ماهیت صلح‌آمیز برنامه هسته‌ای و مذاکره درباره کمیت و کیفیت غنی‌سازی در مقابل دریافت امتیازات از طرف مقابل است.
این استاد دانشگاه با اشاره به بحث خروج ایران از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) گفت: پیش از تغییر دکترین هسته‌ای، خروج از NPT را به صلاح کشور نمی‌دانم و ابتدا باید درباره تغییر یا عدم تغییر دکترین هسته‌ای تصمیم‌گیری شود.
