در «تیتر یک» شنبه ۲ آبان ۱۴۰۵، از سقوط طلا و آینده بازارهای جهانی تا هزینه‌های فزاینده حمل‌ونقل نفت در سایه جنگ خاورمیانه را بررسی می‌کنیم. طلا که تا چندی پیش رکوردهای تازه‌ای ثبت می‌کرد، حالا از اوج ۵۷۰۰ دلاری فاصله گرفته و به محدوده ۴۱۰۰ دلار رسیده است.
تغییر انتظارات درباره نرخ بهره آمریکا و نگرانی از آینده سرمایه‌گذاری‌های هوش مصنوعی، چه بر سر فلز زرد آورده‌اند؟
در پرونده ویژه امروز، به سراغ یکی از پیامدهای کمتر دیده‌شده جنگ می‌رویم: جهش تاریخی هزینه حمل نفت و فرآورده‌های نفتی. اختلال در تنگه هرمز، تغییر مسیر کشتی‌ها و محدودیت‌های دریایی، هزینه حمل هر بشکه نفت از خلیج فارس به آسیا را به بیش از ۳۷ دلار رسانده است. این افزایش هزینه چه فشاری بر پالایشگاه‌ها، بازار انرژی و مصرف‌کنندگان وارد می‌کند؟
حمید حسینی، کارشناس انرژی، نیز به این پرسش پاسخ می‌دهد که چه عواملی موجب افزایش قیمت نفت شده است؟
در ادامه، شباهت‌های نگران‌کننده رکود مسکن چین و تجربه ژاپن را بررسی می‌کنیم و آخرین رایزنی‌ها برای بازگشایی مرزهای تجاری ایران با همسایگان را مرور خواهیم کرد.
همچنین به این پرسش می‌پردازیم که آیا تشدید تنش‌ها در تنگه هرمز می‌تواند زیرساخت‌های اینترنت جهان را هم تهدید کند.
در بخش «چهره روز» نیز زندگی و میراث علمی یوسف مجیدزاده، باستان‌شناس برجسته و پژوهشگر تمدن جیرفت، را روایت می‌کنیم. با «تیتر یک» شنبه 2 آبان 1405 همراه باشید.
راه دشوار صعود طلا
طلا که تا چندی پیش با ثبت رکوردهای تازه توجه سرمایه‌گذاران را به خود جلب کرده بود، حالا با موجی از فشارهای نزولی روبه‌روست. قیمت هر اونس این فلز گران‌بها از حدود ۵۷۰۰ دلار در اواخر آگوست به نزدیکی ۴۱۰۰ دلار رسیده است؛ افتی که این پرسش را مطرح می‌کند: چه عواملی مسیر بازار طلا را تغییر داده‌اند؟
یکی از مهم‌ترین دلایل این چرخش، تغییر انتظارات درباره سیاست پولی آمریکاست. لحن انقباضی مقام‌های پولی و افزایش نگرانی‌ها درباره تداوم تورم، احتمال بالا ماندن نرخ بهره را تقویت کرده است. نرخ‌های بهره بالاتر معمولاً جذابیت طلا را کاهش می‌دهند؛ زیرا نگهداری این فلز برخلاف اوراق بهره‌دار، درآمد مستقیمی ایجاد نمی‌کند.
اما فشارها به همین‌جا ختم نمی‌شوند. نگرانی درباره بازدهی سرمایه‌گذاری‌های سنگین در زیرساخت‌های هوش مصنوعی، بازارهای سهام را نیز تحت فشار قرار داده است. افت شاخص نزدک و سقوط سهام شرکت‌های نیمه‌رسانا نشان می‌دهد تردیدها درباره آینده این صنعت در حال افزایش است.
با این حال، افزایش ریسک‌گریزی الزاماً به معنای رشد قیمت طلا نیست. اگر سرمایه‌گذاران برای حفظ دارایی‌های خود به دلار آمریکا پناه ببرند، تقویت دلار می‌تواند افت بیشتری به قیمت طلا تحمیل کند.
در چنین شرایطی، بازگشت طلا به مسیر صعود به تغییر انتظارات درباره نرخ بهره و تضعیف فشارهای ناشی از دلار وابسته است.
آیا سقوط اخیر فرصتی برای خرید طلاست یا بازار هنوز با موج دیگری از کاهش قیمت روبه‌رو خواهد شد؟
جنگ در خاورمیانه چگونه هزینه حمل نفت را به اوج رساند؟
جنگ در خاورمیانه فقط عرضه نفت را تهدید نکرده است؛ هزینه رساندن نفت به مقصد هم به‌شدت افزایش یافته است. در هفته‌های اخیر، اختلال در مسیرهای دریایی، ازدحام کشتی‌ها در اطراف تنگه هرمز و طولانی‌تر شدن سفر نفتکش‌ها، بازار حمل‌ونقل دریایی را با شوکی کم‌سابقه روبه‌رو کرده است.
تا اواسط اکتبر ۲۰۲۶، هزینه حمل هر بشکه نفت خام از خلیج فارس به آسیا با نفتکش‌های غول‌پیکر به بیش از ۳۷ دلار رسید؛ رقمی بیش از پنج برابر سطح پیش از جنگ. نرخ اجاره این نفتکش‌ها نیز از روزانه ۱.۳ میلیون دلار فراتر رفت. افزایش هزینه‌ها به مسیرهای دیگر هم سرایت کرده است؛ به‌طوری‌که حمل نفت از غرب آفریقا به اروپا بیش از چهار برابر و کرایه حمل فرآورده‌های نفتی از خلیج فارس به ژاپن حدود پنج برابر شده است.
اما چرا هزینه حمل تا این اندازه بالا رفته است؟ اختلال در تنگه هرمز، تغییر مسیر محموله‌ها و انتقال نفت میان کشتی‌ها باعث شده نفتکش‌ها زمان بیشتری درگیر هر سفر باشند. هم‌زمان، حملات پهپادی به خط لوله شرق به غرب عربستان در سپتامبر، جریان نفت از این مسیر جایگزین را موقتاً متوقف کرد و تقاضا برای نفتکش‌ها را افزایش داد. محدودیت کشتیرانی در دریای سرخ نیز فشار بیشتری بر ظرفیت ناوگان وارد کرده است.
پیامد این وضعیت به‌ویژه برای پالایشگاه‌های آسیایی سنگین بوده؛ پالایشگاه‌هایی که وابستگی زیادی به نفت خاورمیانه دارند. در سپتامبر، افزایش هزینه نفت تحویلی حتی حاشیه سود برخی پالایشگاه‌های آسیایی را منفی کرد. اکنون آن‌ها ناچارند میان پرداخت هزینه بیشتر، خرید نفت جایگزین یا کاهش تولید تصمیم بگیرند.
کاهش فعالیت پالایشگاه‌ها می‌تواند عرضه گازوئیل، نفت سفید و دیگر فرآورده‌ها را محدود کند و فشار بیشتری بر قیمت انرژی وارد آورد.
حتی با کاهش تنش‌ها نیز بازگشت بازار حمل‌ونقل نفت به شرایط عادی فوری نخواهد بود؛ زیرا بازسازی ذخایر و ناکارآمدی مسیرهای دریایی می‌تواند کرایه نفتکش‌ها را برای مدتی بالا نگه دارد.
همچنین حمید حسینی، کارشناس انرژی به این پرسش «اکوایران» پاسخ داد که چه عواملی موجب افزایش قیمت نفت شده است؟
شباهت‌های نگران‌کننده چین و ژاپن پس از ترکیدن حباب مسکن
رونق ساخت‌وساز می‌تواند موتور رشد اقتصادی باشد؛ اما وقتی سرمایه‌گذاری در مسکن از تقاضای واقعی پیشی می‌گیرد، هر واحد جدید ممکن است بازده کمتری نسبت به گذشته ایجاد کند. این همان بازده کاهنده سرمایه‌گذاری است؛ مشکلی که حالا به یکی از چالش‌های جدی اقتصاد چین تبدیل شده است.
سهم سرمایه‌گذاری در املاک چین که در سال ۲۰۲۰ به حدود ۱۰ درصد تولید ناخالص داخلی رسیده بود، تا سه‌ماهه سوم ۲۰۲۵ به حدود ۵ درصد کاهش یافت. این روند یادآور تجربه ژاپن پس از ترکیدن حباب مسکن در اوایل دهه ۱۹۹۰ است؛ زمانی که سرمایه‌گذاری در املاک وارد دوره‌ای طولانی از افت شد.
اما اهمیت رکود مسکن فقط به صنعت ساختمان محدود نمی‌شود. در چین، مسکن بخش بزرگی از ثروت خانوارها را تشکیل می‌دهد. بنابراین، کاهش قیمت خانه‌ها می‌تواند احساس ثروتمند بودن مردم را تضعیف کند، مصرف را کاهش دهد و از این مسیر، رکود را به سایر بخش‌های اقتصاد منتقل کند.
البته چین الزاماً قرار نیست مسیر ژاپن را تکرار کند. توان صنعتی، ظرفیت رشد بهره‌وری و امکان مداخله دولت در نظام مالی، ابزارهایی برای مدیریت بحران در اختیار پکن قرار می‌دهند.
بااین‌حال، جلوگیری از بحران بانکی لزوماً به معنای حل مشکلات ساختاری نیست. آیا چین می‌تواند از تله رکود طولانی‌مدت مسکن فرار کند یا با سال‌ها رشد اقتصادی ضعیف روبه‌رو خواهد شد؟
آیا برای بازگشایی مرزهای پاکستان و عراق رایزنی صورت گرفته است؟
سید عباس موسوی، رئیس مرکز دیپلماسی عمومی و رسانه ای وزارت خارجه در گفت‌وگو با اکوایران درباره بازگشایی مرزهای تجاری مسدودشده ایران گفت: دولت در حال رایزنی با عراق، پاکستان و ترکیه برای رفع محدودیت‌های مرزی است. به گفته او، برخی از این کشورها دلایل امنیتی و مقررات داخلی را عامل محدودیت‌ها عنوان کرده‌اند و مذاکرات برای بازگشایی مرزها همچنان ادامه دارد.
موسوی همچنین تاکید کرد قرار است تیمی متشکل از نمایندگان دولت، بخش خصوصی، وزارت امور خارجه و گمرک برای بررسی میدانی مشکلات و پیگیری رفع موانع تجاری به کشورهای همسایه اعزام شود.
آیا جنگ هرمز می‌تواند اینترنت جهان را هم تهدید کند؟
درحالی‌که گمانه‌زنی‌ها درباره احتمال دور تازه‌ای از درگیری میان ایران، آمریکا و اسرائیل ادامه دارد، تهدید زیرساخت‌های ارتباطی به یکی از ابعاد کمتر دیده‌شده تنش‌ها تبدیل شده است. این‌بار موضوع، کابل‌های زیردریایی اینترنت در تنگه هرمز است؛ زیرساخت‌هایی که اختلال در آن‌ها می‌تواند فراتر از مرزهای منطقه اثر بگذارد.
حدود ۹۹ درصد ترافیک داده‌های بین‌المللی از طریق کابل‌های زیردریایی منتقل می‌شود. هرچند سهم تنگه هرمز از پهنای باند بین‌المللی جهان کمتر از یک درصد برآورد شده، این گذرگاه برای اتصال دیجیتال کشورهای خلیج فارس اهمیت راهبردی دارد. عبور چندین کابل ارتباطی از این منطقه، آن را به نقطه‌ای حساس در شبکه جهانی اینترنت تبدیل کرده است.
آسیب هم‌زمان به چند کابل می‌تواند سرعت اینترنت را کاهش دهد، خدمات آنلاین را مختل کند و بر تراکنش‌های مالی، تجارت الکترونیکی و خدمات رایانش ابری فشار وارد کند. شدت پیامدها نیز برای همه کشورها یکسان نیست؛ کشورهایی مانند عربستان سعودی و امارات به مسیرهای جایگزین دسترسی دارند، اما اختلال گسترده می‌تواند ظرفیت همین مسیرها را هم تحت فشار قرار دهد.
نکته مهم این است که چنین اقدامی فقط به رقبای منطقه‌ای ایران آسیب نمی‌زند. شبکه‌های ارتباطی به یکدیگر وابسته‌اند و قطع کابل‌ها می‌تواند زیرساخت‌های دیجیتال خود ایران را نیز مختل کند.
در جنگی که نفت، تجارت و امنیت منطقه را تحت تأثیر قرار داده، آیا اینترنت هم به جبهه تازه‌ای از تقابل تبدیل خواهد شد؟
یوسف مجیدزاده؛ روایتگر تمدنی کهن در جنوب شرق ایران
یوسف مجیدزاده، در واپسین روزهای مهر در ۹۰سالگی و پس از یک دوره بیماری، در فرانس درگذشت. بخش مهمی از فعالیت علمی خود را به بازشناسی جوامع باستانی ایران، مطالعه روند شکل‌گیری شهرنشینی اختصاص داده بود.
کاوش‌های جیرفت نقطه عطفی در زندگی مجیدزاده است اما اهمیت کارنامه او تنها به جیرفت محدود نمی‌شد. مجیدزاده در دانشگاه تهران تدریس کرد، در دوره‌ای دشوار مسئولیت مدیریت گروه باستان‌شناسی را بر عهده گرفت، او شاگردان بسیاری تربیت کرد، در چند محوطه مهم ایران به پژوهش میدانی پرداخت و آثاری درباره تاریخ، هنر و تمدن‌های باستانی منتشر کرد.
