به گزارش اکوایران، بر اساس اسنادی که به دست روزنامه والاستریت ژورنال رسیده و مقامات آمریکایی و منطقهای آن را تائید کردهاند، دولت دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، پیشنهاد سرمایهگذاری ۵ میلیارد دلاری در صندوقی جدید را مطرح کرده است. هدف این صندوق کمک به کشورهای خاورمیانه برای بازسازی زیرساختهای انرژی است که در جریان جنگ با ایران آسیب دیده، و همچنین کاهش وابستگی آنها به تنگه هرمز برای انتقال نفت و گاز است.
این اقدام، اذعانی ضمنی به این واقعیت است که درگیری هفتماهه اخیر، بازار جهانی انرژی را متلاطم کرده و موجب تخریب خطوط لوله و پالایشگاههای منطقهای شده که بازسازی آنها هزینهبر خواهد بود.
طبق طرح ترامپ، ایالات متحده به دنبال جلب مشارکت مالی معادل (سهمی برابر) از سوی هشت شریک خاورمیانهای خود — شامل عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر، بحرین، کویت، عمان، عراق و اردن — است تا در نهایت صندوق سرمایهگذاری ۱۰ میلیارد دلاری ایجاد شود. نام این طرح سرمایهگذاری، «مشارکت برای اعتماد و سازندگی متحدان» (یا به اختصار «پکت» / Pact) خواهد بود. مقامات آمریکایی اعلام کردند که مذاکرات درباره این صندوق در جریان بوده و ممکن است شرایط و جزئیات آن تغییر کند. هنوز مشخص نیست که سایر کشورها چه زمانی به این طرح میپیوندند یا اصلاً آن را میپذیرند یا خیر.
اقدامی شتابزده؟
برخی از مقامات خاورمیانهای معتقدند که این ابتکار عمل، تلاشی از سوی واشنگتن برای کماهمیت جلوه دادن نقش تنگه هرمز در مسیر انتقال انرژی و همچنین نمایش اتحاد آمریکا و متحدانش در مقابله با ایران است. آنها افزودند که ایجاد صندوقی برای بازسازی تأسیسات انرژیِ تخریبشده، پیش از دستیابی به توافق صلح با تهران، اقدامی زودهنگام و شتابزده محسوب میشود؛ چرا که ممکن است با شروع درگیریها، ایران زیرساختهای جدید را نیز هدف حملات پهپادی و موشکی قرار دهد.
اکوایران: بر اساس دادههای شرکت کپلر، روزانه چیزی بین ۱۰ تا ۱۲ میلیون بشکه نفت از تنگه عبور میکند؛ یعنی تقریباً نیمی از حجم پیش از جنگ؛ بااینحال، این میزان از روزی به روز دیگر تفاوت چشمگیری دارد.
به گفته بلال صعب، مدیر ارشد اجرایی شرکت مشاوره ترندز یواس: «این استراتژی سراسر با ریسک و خطر همراه است. میزان وابستگی کشورهای حوزه خلیج فارس به این تنگه متفاوت است و قدرتهای منطقهای مانند عربستان سعودی و امارات متحده عربی... ...میتوانند از مسیرهای جایگزین پشتیبانی کند، در حالی که کشورهای کوچکتری مانند کویت و قطر همچنان به این آبراه وابستهاند».
بر اساس طرح پیشنهادی ایالات متحده، مدیریت این صندوق بر عهده «شرکت تأمین مالی توسعه» (Development Finance Corporation) خواهد بود؛ نهادی فدرال که برای حمایت از سیاست امنیت ملی آمریکا با بخش خصوصی همکاری میکند. برنامههای این نهاد در گذشته عمدتاً پروژههای کشورهای در حال توسعه را هدف قرار میداد، نه پادشاهیهای ثروتمند خلیج فارس.
تداوم فشار شدید بر عرضه جهانی نفت و جبر جغرافیایی
تلاش دولت ترامپ، جدیدترین اقدام برای کاهش پیامدهای ناشی از جنگ با ایران است. حملات موشکی و پهپادی ایران به دهها پالایشگاه، میدان نفتی و پایانه صادرات گاز طبیعی در سراسر منطقه، تداوم فشار بر بازارهای جهانی نفت و گاز را تضمین کرده است؛ حتی اگر تنگه هرمز بهطور کامل بازگشایی شود.
حملات پهپادی همچنین اوایل ماه جاری باعث تعطیلی خط لوله جایگزین عربستان سعودی شد و این کشور را ناچار کرد حجم بیشتری از نفت خام را از طریق تنگه هرمز و با استفاده از ناوگان نفتکشی که هماکنون نیز تحت فشار شدید عملیاتی قرار دارد، منتقل کند. پیامدهای این وضعیت در سراسر جهان احساس شده است، چرا که طولانیتر شدن مسیرهای دریایی و سفرهای رفتوبرگشتی (شاتل) در اطراف تنگه هرمز، کشتیها را درگیر کرده و نرخ روزانه اجاره نفتکشها را به سطوح بیسابقهای رسانده است.
تصویر ماهوارهای از دود برخاسته از تأسیسات فرآوری نفت شرکت سعودی آرامکو در ابقیق عربستان سعودی در ماه ژوئیه/ عکس از خبرگزاری آسوشیتدپرس
مسیرهای تجاری در دریای سرخ نیز توسط حوثیهای یمن تهدید میشوند. حوثیها مسئولیت حمله روز شنبه به یک تأسیسات ذخیرهسازی سوخت جت در نزدیکی فرودگاه ریاض، پایتخت عربستان سعودی، را بر عهده گرفتند. پیچیدگیِ عظیمِ بازسازی تأسیسات انرژیِ آسیبدیده، به معنای تداوم فشار شدید بر عرضه جهانی و افزایش قیمت نفت است. تحلیلگران و مقامات حوزه انرژی، هزینههای تعمیر زیرساختهای انرژی در منطقه را - شامل مهندسی، ساختوساز، تجهیزات و مصالح - بالغ بر دهها میلیارد دلار برآورد کردهاند.
تولیدکنندگان حوزه خلیج فارس، از جمله امارات متحده عربی... ...به عراق نیز برای ایجاد مسیرهای جایگزین جهت انتقال نفت خام خود سخت در تلاشاند. این راهکارهای جایگزین اگرچه جریان نفت خلیج [فارس] را حفظ کردهاند، اما موجب معطلی نفتکشها و افزایش نرخ حملونقل دریایی شده و در مورد عربستان سعودی نیز نتوانستهاند به شکلی پایدار مشکل انسدادهایی را که تولید نفت این کشور را به پایینترین سطح خود در چند دهه اخیر رسانده است، برطرف کنند.
به گفته عمر کریم، پژوهشگر حوزه امنیت خلیج فارس در دانشگاه بیرمنگام: «به نظر میرسد همه کشورهای عربی حوزه خلیج فارس و حتی عراق به این درک رسیدهاند که وضعیت تنگه هرمز در کوتاهمدت و میانمدت به شرایط پیش از آغاز درگیری بازنخواهد گشت و آنها باید برای ایجاد مسیرها و کریدورهای کارآمد، امن و قابلاطمینانی که امکان دور زدن این تنگه را فراهم کنند، اقدام نمایند. اما این طرح جدید ناگزیر نوعی وابستگی جغرافیایی میان برخی از کشورهای دخیل و دیگر کشورها ایجاد خواهد کرد؛ وابستگیای که ممکن است روابط دوجانبه را پیچیده سازد و به همین دلیل، اجرای آن همچنان با چالشهایی همراه خواهد بود».
دیدار با خلیج فارس در آستانه «تصمیم بزرگ»
در همین رابطه، سیانان نوشت: متحدان عرب خلیج فارس ترامپ روز سهشنبه در نیویورک با او دیدار خواهند کرد، و این در شرایطی است که او در حال بررسی بازگشت به جنگ با ایران است. آنها قبلاً یک بار او را از تشدید تنشها منصرف کرده بودند. این بار، آنها از کشیده شدن بیشتر به جنگ، درست در زمانی که واشنگتن به دنبال راهی برای خروج از این بحران است، میترسند.
دونالد ترامپ و رهبران منطقهای در اجلاس سران شورای همکاری خلیج فارس، هتل ریتز-کارلتون ریاض، ۱۴ می ۲۰۲۵/ عکس از گتی ایمیجز
در اوایل ماه اوت، ترامپ گفت که به درخواست عربستان سعودی، امارات متحده عربی و قطر، که معتقد بودند توافق با تهران در دسترس است، حمله بزرگی به ایران را لغو کرده است. بیش از یک ماه پس از آن ماجرا، چنین توافقی حاصل نشده، قیمت نفت همچنان بالا است و انتخابات میاندورهای آمریکا نزدیک است.
رئیسجمهور آمریکا روز پنجشنبه به اکسیوس گفت که با «تصمیم بزرگی» در مورد جنگ روبرو است و میخواهد مستقیماً از رهبران خلیج فارس بشنود. چالش آنها این است که راهی به او ارائه دهند که آنها را از حملات بیشتر محافظت کند، بدون اینکه آنها را بیشتر درگیر جنگ کند. به گفته دنی سیترینوویچ، تحلیلگر ایران در موسسه مطالعات امنیت ملی: «دیدار برنامهریزیشده ترامپ با (رهبران خلیج فارس) میتواند یکی از مهمترین دیدارهای دیپلماتیک این مرحله از درگیری باشد. سوال اصلی برای واشنگتن این خواهد بود که آنها چگونه بین تشدید مجدد تنش و یک راه خروج دیپلماتیک، انتخاب میکنند».
گستردهترین تهدید امنیتی از زمان جنگ اول خلیج فارس؛ آغاز فصلی نو در روابط؟
ماه گذشته، درخواست هماهنگ رهبران خلیج فارس به متقاعد کردن ترامپ برای توقف آتشبس کمک کرد. اکنون آنها در حالی دیدار میکنند که جنگ گسترش مییابد و متحدان ایران زیرساختهای انرژی عربستان سعودی را از یمن و عراق هدف قرار میدهند و شبح یک شوک انرژی جهانی را افزایش میدهند.
عربستان سعودی با چیزی که ممکن است گستردهترین تهدید امنیتی آن از زمان جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ باشد، روبرو است، حتی در حالی که ترامپ تمایل کمی برای مداخله مستقیم از طرف آن نشان میدهد و واشنگتن در مورد کاهش بلندمدت حضور نظامی خود در خلیج فارس بحث میکند. این آزمایشی برای معامله امنیتی به رهبری ایالات متحده است که پس از آن جنگ شکل گرفت: کشورهای خلیج فارس میزبان نیروهای آمریکایی هستند و سلاحهای آمریکایی میخرند و روی کمک واشنگتن برای جلوگیری از تهدیدها حساب میکنند.
ستون بزرگی از دود سیاه از محوطه ذخیرهسازی سوخت در فرودگاه بینالمللی ملک خالد در ریاض، عربستان سعودی، به هوا برخاسته است، ۱۹ سپتامبر 2026/ عکس از خبرگزاری رویترز
اینکه آیا ترامپ قصد دارد به جنگ بازگردد یا خیر، هنوز مشخص نیست. اگر تنشهای نظامی میان ایالات متحده و ایران بالا بگیرد، کشورهای حوزه خلیج فارس ممکن است بار دیگر متحمل بیشترین فشار ناشی از اقدامات تلافیجویانه تهران شوند؛ سناریویی که این کشورها تمایلی به آن ندارند. در حال حاضر، ریاض با حملاتی در دو جبهه روبروست و کشورهای قطر، بحرین و کویت نیز به دلیل احتمال بسته شدن تنگه هرمز، همچنان با اختلالات عمده در تجارت مواجهاند.
در همین حال، امارات متحده عربی تعاملات خود را با ایران افزایش داده است. به گفته انور قرقاش، مشاور دیپلماتیک رئیس امارات، دو طرف بر سر ضرورت «ورق زدن صفحه» (آغاز فصلی نو در روابط) توافق کردهاند؛ با این حال، قرقاش هشدار داده که بازسازی اعتماد ممکن است دههها به طول انجامد و تأکید کرده که گفتگو باید با سیاست بازدارندگی همراه باشد. به گفته بدر السیف، استادیار تاریخ در دانشگاه کویت، رهبران کشورهای حوزه خلیج فارس تنها در صورتی قادر به متقاعد کردن ترامپ خواهند بود که با «صدایی واحد» سخن بگویند و «درخواستهایی بسیار بسیار مشخص» را با او مطرح کنند.
نظم امنیتی در معرض تهدید
فراتر از اقدام بعدی ترامپ در قبال ایران، رهبران کشورهای حوزه خلیج فارس با نگرانی بلندمدتتری نیز روبرو هستند: کاهش حضور نظامی ایالات متحده در منطقه. پیشتر، سه منبع آگاه از این گفتگوها به سیانان اعلام کردند که مقامات ارشد پنتاگون در محافل خصوصی تصریح کردهاند که قصد دارند حضور نیروهای نظامی آمریکا در چندین کشور حوزه خلیج فارس را کاهش دهند؛ اقدامی که بخشی از تلاشی گستردهتر برای واگذاری بخش بیشتری از بار مسئولیتهای دفاعی به شرکای منطقهای محسوب میشود.
برای دولتهای حوزه خلیج فارس، حتی بحث درباره کاهش نیروهای نظامی آمریکا در شرایطی که حملات در سراسر منطقه گسترش یافته است، این خطر را به همراه دارد که پیروزی را تقدیم ایران کنند و خود را در موقعیتی آسیبپذیرتر قرار دهند.
جنگندههای اف/ای-۱۸ سوپر هورنت بر روی عرشه پرواز ناو هواپیمابر یواساس جورج واشنگتن، آماده پرتاب هستند؛ ۱۸ اوت ۲۰۲۶/ عکس از خبرگزاری رویترز
یک مقام آگاه از دیدگاههای عربستان سعودی به سیانان گفت: «اصلاً زمان مناسبی برای انجام چنین گفتگوهایی نیست. این موضوع به دولت ترامپ نیز منتقل شده است. شورای همکاری خلیج فارس بهشدت تلاش میکند تا جبههای متحد در برابر ایران به نمایش بگذارد».
تنها دو هفته پس از آغاز جنگ با ایران، و همزمان با اینکه ایران در تلافی حملات آمریکا و اسرائیل شروع به کوبیدن کشورهای حوزه خلیج فارس کرد، ترامپ این پرسش را مطرح کرد که چرا ایالات متحده باید بخش عمدهای از بارِ حفاظت از مسیرهای انرژی خلیج [فارس] را بر دوش بکشد. ترامپ در ماه مارس، با اشاره به حضور نظامی آمریکا در خلیج فارس، گفت: «میتوان این استدلال را مطرح کرد که شاید اصلاً نباید آنجا حضور داشته باشیم».
به باور بدر السیف، این جنگ آزمونی برای مسئلهای فراتر از آینده پایگاههای آمریکا محسوب میشود. جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱، این منطقه را به عرصهای برای اثبات سلطه آمریکا در اوج قدرت جهانیاش بدل کرد. به گفته او، اکنون منطقه خلیج فارس به «موردی آزمایشی» برای تغییری در جهت عکسِ آن روند تبدیل شده است. او گفت: «ما سه دهه شاهد نظمی به رهبری آمریکا بودیم. آن نظم به پایان رسیده است. آیا این بدان معناست که در نظم جدید خبری از آمریکا نخواهد بود؟ خیر؛ اما شاهد نوع متفاوتی از روابط میان آمریکا و کشورهای حوزه خلیج [فارس] خواهیم بود».
وضعیت بلاتکلیفی و ناامید از توافق
برای ریاض، محدودیتهای این رابطه در حال تغییر با آمریکا، در ماه جاری با آزمونی جدی روبرو شد. حملات به تأسیسات نفتی و مسیرهای صادراتی عربستان، خطر قطع عرضه نفت، افزایش قیمت جهانی نفت و بالا رفتن بهای بنزین برای مصرفکنندگان آمریکایی را به همراه داشت. با این حال، وقتی محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، از ترامپ خواست تا به حوثیها حمله کند، رئیسجمهور آمریکا این درخواست را نپذیرفت. این تصمیم کمتر از یک سال پس از آن اتخاذ شد که واشنگتن توافقنامهای دفاعی با ریاض امضا کرد و عربستان سعودی را به عنوان «متحد اصلی غیرعضو ناتو» تعیین نمود.
ماجرای عربستان سعودی، بیانگر دوراهی دشواری است که ممکن است رهبران کشورهای حوزه خلیج فارس روز سهشنبه در دیدار با ترامپ مطرح کنند: آنها خواهان کمک آمریکا در برابر حملات قریبالوقوع هستند، اما نگرانند که تشدید تنشهای عمده با ایران، امنیتشان را به خطر بیندازد. به گفته سیتینوویچ، اکثر دولتهای حوزه خلیج فارس ثبات را به دور دیگری از جنگ ترجیح میدهند.
دونالد ترامپ در جریان بازدید از پایگاه هوایی «العدید» در دوحه قطر در تاریخ ۱۵ مه ۲۰۲۵، در مقابل بنری با شعار «صلح از طریق قدرت» برای نیروهای آمریکایی سخنرانی میکند/ عکس از خبرگزاری رویترز
از نظر «السیف»، این روند باید با اقدامی کمتر جاهطلبانه نسبت به یک توافق صلح فراگیر آغاز شود: تضمین آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز، که احتمالاً میتواند در ازای کاهش محدود تحریمهای فروش نفت و دسترسی ایران به کالاها صورت گیرد. او معتقد است رهبران خلیج فارس پیش از آنکه «جنگ فرسایشی» به «هنجار جدیدی برای منطقه خلیج فارس» تبدیل شود، باید خواستههای مشخصی را مطرح کنند.
با این حال، دستیابی حتی به توافقی محدودتر نیز ممکن است دشوار باشد. در ماه اوت، گفته میشد که رهبران خلیج فارس به ترامپ اطلاع دادهاند توافق با ایران نزدیک است؛ اما این بار، ارزیابی خودِ قطر به عنوان میانجی، بسیار بدبینانهتر به نظر میرسد. اخیرا، در کنفرانسی که ماه جاری در ابوظبی برگزار شد، ماجد الانصاری، سخنگوی وزارت امور خارجه قطر، نسبت به چشمانداز دستیابی به توافق ابراز تردید کرد. او گفت که ایران توانایی تابآوری در برابر یک جنگ طولانیمدت را دارد. واشنگتن ممکن است امیدوار باشد که فشارهای بیشتر، تهران را تضعیف کند، در حالی که ایران ممکن است امیدوار باشد این مناقشه محاسبات سیاسی در ایالات متحده را تغییر دهد. فعلاً، هر دو طرف ممکن است تصور کنند که با صبر کردن، منافع بیشتری کسب خواهند کرد.
حتی اگر آنها به میز مذاکره بازگردند، الانصاری فعلا شانس خاصی را برای رسیدن به توافق که هر دو طرف آن را به عنوان یک پیروزی بپذیرند، قائل نیست. او پرسید: «نتیجه مطلوب برای هر دو طرف در این جنگ چیست؟ اگر کسی بتواند به این پرسش پاسخ دهد، حاضرم یک میلیون دلار – از جیب خودم – بپردازم.»
