اکوایران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی روز جمعه اعلام کرد که یک رادار هشدار زودهنگام متعلق به ایالات متحده را در بحرین هدف قرار داده است. این نخستین حمله در نوع خود به دارایی‌های نظامی آمریکا در یکی از کشورهای حوزه خلیج فارس از اوایل ماه سپتامبر به شمار می‌رود.
سپاه پاسداران اعلام کرد که این حمله در تلافیِ اقدامی صورت گرفته که آن‌ها آن را «حمله هوایی» به یک دکل مخابراتی در شهرستان سیریک، واقع در استان هرمزگان در جنوب ایران، توصیف کرده‌اند.
نیازی به توافق با ایران نداریم!
در همین حال، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، روز پنجشنبه اعلام کرد که کشورش نیازی به توافق با ایران ندارد. او به جی‌دی ونس، معاون خود - که در تلاش‌ها برای پایان دادن به جنگ نقش داشته - دستور داد تا «تمام توجه و تمرکز خود» را معطوف به جرایم و فسادهای ادعایی در شهرها و ایالت‌هایی کند که تحت مدیریت دموکرات‌ها هستند.
ترامپ از زمان انتخابات میان‌دوره‌ای لحن ملایم‌تری در قبال ایران اتخاذ کرده و اعضای دولت او از رویکردهای متفاوتی در قبال جنگ سخن گفته‌اند
به نوشته رویترز، این دستور ترامپ یک روز پس از آن صادر شد که روزنامه «وال‌ستریت ژورنال» گزارش داد ونس در حال بررسی انجام مذاکرات صلحِ رودررو با یکی از مقامات امنیتی ایران بوده است. همچنین این موضوع یک هفته پس از آن مطرح می‌شود که معاون رئیس‌جمهور، جنگ پرهزینه با ایران را عامل شکست سنگین جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای دانسته بود. ترامپ در شبکه اجتماعی تروث سوشال نوشت: «ما نیازی به توافق با ایران نداریم. آن دوران دیگر مدت‌هاست که گذشته است. ما پول آن‌ها را — صدها میلیارد دلار — در اختیار داریم و تنگه [هرمز] هم دست ماست!»
ترامپ در هفته‌های اخیر گفته بود که ایران پس از انتخابات آمریکا، تمایل بیشتری به دستیابی به توافق در مناقشه هشت‌ماهه کنونی نشان خواهد داد؛ اما دولت او این هفته اعلام کرد که معتقد است محاصره و تحریم‌های اقتصادی علیه ایران مؤثر واقع شده‌اند، بدین معنا که نه نیازی به تشدید تنش‌های نظامی است و نه به دیپلماسی. مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، روز سه‌شنبه پس از گفتگو با متحدان در پاریس، خواسته‌های ایران برای یک توافق احتمالی را «مضحک» خواند — که به درخواست ایران برای دریافت غرامت جنگی اشاره داشت — و تأکید کرد که ترامپ تن به توافقی بد نخواهد داد.
ونس از مذاکرات کنار گذاشته شد؟
بدین ترتیب، به نوشته پولیتیکو، به نظر می‌رسد رئیس‌جمهور آمریکا روز پنجشنبه ونس را از نقش خود در مذاکرات مربوط به ایران کنار گذاشت. این تصمیم پس از آن اتخاذ شد که معاون رئیس‌جمهور، جنگ طولانی‌مدت با ایران را مقصر شکست‌های فاجعه‌بار حزب جمهوری‌خواه در انتخابات میان‌دوره‌ای هفته گذشته دانست.
استیو ویتکاف، شهباز شریف نخست‌وزیر پاکستان، جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، و عاصم منیر از مقامات ارتش پاکستان، در مذاکرات صلح با ایران در سوئیس، ۲۰ ژوئن ۲۰۲۶/ عکس از رویترز
ونس که به عنوان یکی از نامزدهای اصلی حزب جمهوری‌خواه برای انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۲۰۲۸ شناخته می‌شود، هفته گذشته — پس از شکست سنگین جمهوری‌خواهان در برابر دموکرات‌ها در انتخابات میان‌دوره‌ای — از جنگ فاصله گرفت. معاون رئیس‌جمهور آمریکا بخشی از شکست‌های حزبش را ناشی از هزینه‌های جنگ با ایران دانست. او همچنین اظهار داشت که پیشنهاد پیشینِ او برای پایان دادن به جنگ، «توصیه‌ای درست» بوده است. او در شبکه‌های اجتماعی نوشت: «اگر می‌خواهید استدلال کنید که این [جنگ] ارزشش را داشته - یعنی از دست دادن سنا برای ۶ سال آینده ارزشش را داشته - پس بفرمایید. استدلال کنید که این هزینه‌ای بوده که پرداختنش ارزش داشته است. چه موافق باشید چه مخالف، دست‌کم این موضع‌گیری صادقانه است.»
ترامپ در آن زمان در واکنش به موضع ونس، به خبرنگاران گفت که مشکلی با پست هفته گذشته‌ی ونس نداشته است، اما از جنگ دفاع کرد و آن را برای جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای، ضروری دانست. ترامپ در پستی در شبکه‌های اجتماعی نوشت که از ونس خواسته است به جای این موضوع، بر مسئله‌ای داخلی تمرکز کند که پیش‌تر به او محول شده بود: رهبری تلاشی برای رسیدگی به آنچه «تقلب» در شهرها و ایالت‌های تحت مدیریت دموکرات‌ها در سراسر ایالات متحده خوانده می‌شود. ترامپ روز پنجشنبه نوشت: «با اصلاح این فعالیت مجرمانه گسترده، می‌توان بودجه را به‌سرعت متوازن کرد. فساد در خون رهبران حزب دموکرات است!»
آتش‌بس غیررسمی و بازی موش‌وگربه
بدین ترتیب، تقریباً نه ماه پس از آغاز جنگ، در حالی که دونالد ترامپ پایان آن را نزدیک می‌بیند، با توجه به اینکه مسائل کلیدی این مناقشه همچنان حل‌نشده باقی مانده‌اند و تغییرات سیاسی نیز در ایالات متحده رخ داده، وضعیت همچنان از پیچیدگی قابل توجهی برخوردار است.
شناورها از تنگه هرمز عبور می‌کنند، نوامبر ۲۰۲۶/ عکس از خبرگزاری فرانسه
اگرچه هیچ‌یک از طرفین ادعا نکرده‌اند که این مناقشه به‌طور کامل خاتمه یافته، اما ایان کلی، سفیر پیشین ایالات متحده و عضو کنونی دانشگاه نورث‌وسترن، وضعیت فعلی را نوعی «آتش‌بس غیررسمی» توصیف می‌کند، چرا که اگرچه در حال حاضر شاهد کاهش چشمگیر تنش‌ها هستیم، اما مسائل اصلی همچنان حل‌نشده باقی مانده‌اند. ایان کلی به دویچه‌وله گفت: «نمی‌توانم بگویم جنگ تمام شده است؛ تنها می‌توان گفت که درگیری مسلحانه‌ای در جریان نیست و اتفاق قابل‌توجهی رخ نمی‌دهد. اما مسئله اصلی، بازگشایی تنگه هرمز است. خواسته ایران این است که ایالات متحده نیروهای تهاجمی عظیم خود را از منطقه خلیج‌فارس خارج کند؛ اما این اتفاق تا زمانی که ایران با بازگشایی تنگه هرمز موافقت نکند، رخ نخواهد داد.»
به باور کلی، نتایج انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا — که در پی شکست‌های سنگین جمهوری‌خواهانِ حامی ترامپ، منجر به در دست گرفتن کنترل مجلس نمایندگان و سنا توسط دموکرات‌ها در سال آینده خواهد شد — نشان می‌دهد که ایران فعلاً دست نگه داشته و منتظر تحولات است. او گفت: «به گمانم ایران در وضعیتی است که منتظر مانده تا ببیند آیا با اقدام کنگره برای قطع یا محدود کردن شدید بودجه، از شدت جنگ کاسته خواهد شد یا خیر.» اما از آنجا که منابع ایران نیز رو به کاهش است، این وضعیت به نوعی بازی «موش و گربه» تبدیل شده است.
بازگشت به عملیات نظامی؟
به گفته کلی، ترامپ و حزبش هم به دلایل سیاسی و هم به دلایل راهبردی، نیازمند پایان یافتن این جنگ هستند. او اظهار داشت: «تا زمانی که این جنگ حل‌وفصل نشود، به مانعی جدی برای جمهوری‌خواهان در مسیر انتخابات سال ۲۰۲۸ تبدیل خواهد شد. آن‌ها باید پیش از آن زمان، پرونده این جنگ را ببندند. یکی از عوامل اصلی شکست جمهوری‌خواهان، عمل نکردن ترامپ به برخی از وعده‌هایی بود که در سال ۲۰۲۴ داده بود. یکی از مهم‌ترینِ این وعده‌ها، پایان دادن به "جنگ‌های بی‌پایان" بود؛ اما او در عوض جنگ دیگری را آغاز کرد که به نظر نمی‌رسد راهبرد خروجی برای آن وجود داشته باشد. این مسئله حزب جمهوری‌خواه را تضعیف کرده است.»
آماده‌سازی‌های عرشه پرواز ناو هواپیمابر آبراهام لینکلن، می ۲۰۲۶/ عکس از خبرگزاری فرانسه
اگر چه دولت ایالات متحده مدعی است از وضعیت موجود — یعنی مهار ایران از طریق محاصره‌های زمینی و دریایی — راضی است، کلی معتقد است اگر آمریکا نتواند در اهداف اصلی اعلام‌شده‌اش — یعنی به دست گرفتن کنترل کامل تنگه هرمز و وادار کردن ایران به دست کشیدن از اورانیوم غنی‌شده‌اش — پیشرفت ملموسی داشته باشد، اقتدار ترامپ و حزب او بیش از پیش تضعیف خواهد شد.
به گفته کلی: «کاخ سفید با تأکید بر اینکه هدف اصلی، جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای است، عملاً خود را در بن‌بست گرفتار کرده است. بعید می‌دانم ایران حاضر باشد در مذاکرات از این موضوع صرف‌نظر کند؛ و این بدان معناست که آن‌ها [آمریکا] احتمالاً ناچار خواهند شد دوباره به نیروی نظامی متوسل شوند. کاخ سفید واقعاً در مخمصه گیر افتاده است.»
بن‌بست شکننده: یک قمار خطرناک
بدین ترتیب به نظر می‌رسد واشنگتن در حال حاضر گزینه تشدید فشارهای اقتصادی را انتخاب کرده است. در همین راستا، واشنگتن تحریم‌ها را سخت‌تر کرده، محاصره بنادر ایران را ادامه داده و عملیاتی را اعلام کرده است که به گفته ترامپ، مسیرهای زمینی مورد استفاده ایران برای انتقال تسلیحات و فناوری‌های پیشرفته را مسدود خواهد کرد. اگرچه در حال حاضر از درگیری تمام‌عیار خبری نیست، اما دستیابی به یک توافق صلح رسمی نیز همچنان دور از دسترس است؛ وضعیتی که نوعی بن‌بست شکننده محسوب می‌شود و بعید است برای مدتی طولانی دوام بیاورد.
تجمعی در میدان انقلاب تهران، ۴ نوامبر ۲۰۱۶ /عکس از خبرگزاری فرانسه
علی واعظ، معاون مدیر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در گروه بین‌المللی بحران، به شبکه الجزیره گفت: «وضعیت تعادل کنونی ذاتاً ناپایدار است؛ زیرا آنچه واشنگتن یک بن‌بست پایدار می‌پندارد، از دیدگاه تهران حکمِ خفگیِ تدریجی را دارد. هر دو طرف روی این فرض حساب باز کرده‌اند که آستانه تحمل درد در طرف مقابل، پایین‌تر از خودشان است.» او افزود: «این یک قمار خطرناک است.»
به گفته تحلیلگران، تلاش تهران برای دستیابی به توافق، نشان‌دهنده فشاری است که محاصره و تحریم‌ها بر اقتصاد این کشور وارد می‌کنند. هرچه این فشار طولانی‌تر شود، پذیرش شرایطی که دفاع از آن‌ها در داخل کشور دشوار خواهد بود، برای تهران سخت‌تر می‌شود. به گفته واعظ: «ایران خواهان رهایی از محاصره است، اما پس از پرداخت چنین بهای سنگینی... تهران نمی‌تواند تن به توافقی بدهد که شبیه به تسلیم شدن باشد. هرچه واشنگتن بیشتر بر تسلیم کامل طرف مقابل پافشاری کند، دستیابی به توافق دشوارتر و دور از دسترس‌تر خواهد شد.»
پارادوکس پرریسک واشنگتن؛ پنجره نظامی بسته می‌شود؟
به گفته گرد نونمن، استاد روابط بین‌الملل و مطالعات خلیج فارس در دانشگاه جورج‌تاون در قطر، هزینه تداوم این فشارها می‌تواند دامنه مانور واشنگتن را محدود کند. او گفت: «ممکن است طرف آمریکایی به‌طور موقت تصور کند که حفظ وضع موجود بهتر از دادن امتیازات قابل‌توجه در مقطع کنونی است؛ اما این هرگز راهبردی پایدار نخواهد بود، زیرا هزینه‌های آن - چه از نظر پیامدهای کلی اقتصادی و چه از نظر هزینه‌های عملیات نظامی - بسیار سنگین و کمرشکن است.»
واعظ هم معتقدست: «واشنگتن این امتیاز را دارد که منتظر بماند، اما نمی‌تواند تعیین کند که تهران در این فاصله زمانی چه رفتاری از خود نشان خواهد داد. پارادوکس ماجرا اینجاست که هرچه کارزار فشار آمریکا مؤثرتر واقع شود، انگیزه ایران برای شکستن این بن‌بست از طریق توسل به زور، بیشتر خواهد شد.»
دیوارنگاره ضدآمریکایی و ضداسرائیلی در تهران، ۳ ژوئن ۲۰۲۶/ عکس از خبرگزاری فرانسه
گزارش‌ها حاکی از آن است که مشاوران ترامپ در مورد گام بعدی اختلاف‌نظر دارند. به گزارش آکسیوس، روبیو استدلال کرده که کارزار فشار اقتصادی مؤثر واقع شده، در حالی که جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، خواستار دستیابی به توافقی از طریق مذاکره شده است. این رسانه گزارش داد که اسکات بسنت (وزیر خزانه‌داری)، جان رتکلیف (رئیس سیا) و جرد کوشنر (مشاور و داماد ترامپ) از تداوم فشار اقتصادی حمایت کرده‌اند.
به گفته آلبرت ویدال، از مؤسسه بین‌المللی مطالعات استراتژیک: «اگرچه هیچ‌یک از طرفین تمایلی به بازگشت به وضعیت جنگی ندارند، اما به نظر می‌رسد ایالات متحده - در مقایسه با ایران - تمایل بیشتری به حفظ بن‌بست فعلی دارد؛ وضعیتی که ناشی از فشار اقتصادیِ حاصل از محاصره دریایی است.»
انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا که هفته گذشته برگزار شد نیز می‌تواند بر محاسبات ترامپ تأثیر بگذارد. ویدال خاطرنشان کرد که با آغاز به کار کنگره جدید در ماه ژانویه، دموکرات‌ها می‌توانند از کنترل تازه‌یافته خود بر بودجه و هزینه‌ها استفاده کنند تا تداوم عملیات نظامی را برای دولت دشوارتر سازند. او افزود: «هم‌زمان، فرصت دولت ترامپ برای انجام عملیات‌های بزرگ ممکن است رو به پایان باشد، چرا که دموکرات‌ها احتمالاً در کنگره جدید (از ماه ژانویه) از "قدرت دخل و خرج" (اختیار تخصیص بودجه) علیه دولت استفاده خواهند کرد.»
به گفته ویدال، کمبود موشک‌های رهگیرِ بالستیک ممکن است واشنگتن را وادار کند تا هرگونه درگیری مجدد را محدود نگه دارد. او همچنین اشاره کرد که ایران تلویحاً اعلام کرده است در صورت بروز درگیری، ممکن است علاوه بر پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه، زیرساخت‌های غیرنظامی را نیز هدف قرار دهد. بنابراین، تصمیم برای از سرگیری خصومت‌ها می‌تواند کشورهای حوزه خلیج فارس را بیش از پیش درگیر جنگی کند که همین حالا هم متحمل هزینه‌های اقتصادی و انسانی آن هستند.
به گفته واعظ: «فاجعه اینجاست که هر دو طرف می‌دانند چگونه دور جدیدی از درگیری‌ها را آغاز کنند، اما هیچ‌کدام نمی‌دانند چگونه آن را کنترل کرده یا به پایان برسانند.»
