وزارت صنعت، معدن و تجارت (صمت) آمارهای مربوط به جواز تاسیس و پروانه بهرهبرداری واحدهای صنعتی را در گزارشات ماهیانه اعلام و در دسترس عموم قرار میدهد. گزارشاتی که از عمق اعداد و ارقام آن میتوان به وضعیت نامساعد صنعت در ایران رسید.
برای مثال میتوان مشاهده کرد در پنج سال گذشته تعداد «جوازهای تاسیس» ثبت شده نزولی بوده است همچنین تعداد پروانههای بهرهبرداری نیز در سال ۱۴۰۴ نسبت به سال ۱۴۰۳ کاهشی بوده است. این ارقام در کنار وضعیت نامساعد دریافت پروانه بهرهبرداری ایجاد و توسعه انباشتی از سوالات را به ذهن متبادر میکند.
آیا وضعیت اقتصادی در پنج سال گذشته انگیزه شروع فعالیت اقتصادی در واحدهای صنعتی را سلب کرده است؟ آیا هر فردی که تمایل به ایجاد یا توسعه واحد صنعتی داشته موفق شده است؟ چه سهمی از جوازهای تاسیس به تولید منجر رسیده است؟
اولین قسمت از این گزارش به طور جزئی به بررسی ارقام مربوط به تعداد درخواستهای «جواز تاسیس» و «پروانههای بهره برداری» پرداخته است.
جواز تاسیس و پروانه بهره برداری چیست؟
برای درک بهتر این گزارش، بد نیست گریزی به مفاهیم مهم در این آمارها زده شود.
«جواز تاسیس» اولین مفهومی است که شروع یک فرآیند صنعتی را کلید میزند. به بیان سادهتر زمانی که یک فرد حقیقی یا حقوقی تصمیم به ایجاد یا توسعه واحد صنعتی خود میگیرد ابتدا باید «جواز تاسیس» خود را ثبت و دریافت کند. برای دریافت این جواز رقم مربوط به سرمایه مورد نیاز برای شروع یک پروژه و میزان اشتغال آن نیز ثبت میشود. هر چند باید در نظر داشت که این ارقام هنوز به واقعیت نپیوسته و صرفا برآوردی خوداظهار گونه از ایجاد یا توسعه این واحد صنعتی است. پس میتوان انتظار داشت این ارقام معمولا بیش برآوردی داشته باشد چراکه بانکها بر اساس طرحهای ثبت شده و ارقام ذکر شده در آن اقدام به اعطای تسهیلات برای ایجاد یا توسعه واحدهای صنعتی میکنند. اما با این وجود روند ثبت همین ارقام نیز میتواند بخشی از حقیقت را برای ما محقق سازد. عمر جواز تاسیس یک سال است؛ به عبارتی افراد باید در مدتی که جواز خود را دریافت کردند مرحله بعدی فرآیند ایجاد یا توسعه واحد خود را جلو ببرند؛ یعنی گرفتن «پروانه بهرهبرداری». (البته طبق قانون امکان تمدید عمر جواز تاسیس نیز وجود دارد ولی اگر جوازی تمدید نشود منقضی خواهد شد.)
دریافت «پروانه بهرهبرداری» به افراد این اجازه را میدهد که ماشینآلات خود را نصب و فرآیند تولید را آغاز کنند. برای دریافت این پروانه نیز میزان سرمایه و اشتغال به کار گرفته شده در واحد صنعتی جمعآوری و ثبت میشود. ارقام در این بخش واقعیت رخ داده در واحد صنعتی است نه یک برآورد. همچنین برای ایجاد یا توسعه واحدهای صنعتی به طور جداگانه پروانه بهرهبرداری صادر میشود که مقایسه آنها با یکدیگر میتواند بخش دیگری از حقیقت را در درک وضعیت صنعت تکمیل کند.
تعداد جوازها و پروانههای صادر شده، وضعیت صنعت را چگونه ارزیابی میکند؟
همانطور که گفته شد تعداد جواز تاسیس ثبت شده در حقیقت تمایل افراد به ایجاد یک کسب و کار را تصویر میکند اما تعداد پروانههای بهرهبرداری ثبت شده حقیقت صنعت را نمایان میسازد.
بررسی آمار تعداد جوازهای ثبت شده نشان میدهد از سال ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴ روند ثبت این جوازها به شدت کاهش پیدا کرده است. به طوریکه در سال ۱۴۰۰ نزدیک به ۴۰ هزار جواز به ثبت رسیده اما این تعداد در سال ۱۴۰۴ پس از طی یک روند نزولی به حدود ۱۷ هزار جواز نزدیک شده است. این درحالی است که تعداد پروانههای بهرهبرداری در طی این پنج سال تغییر چشمگیری را ثبت نکرده است. این آمار به وضوح نشان میدهد تمایل فعالان اقتصادی به ثبت واحد صنعتی به شدت افت کرده است و با واقعیت ثبت شده فاصله زیادی دارد.
نسبت پروانههای بهرهبرداری ثبت شده به کل تعداد جواز تاسیس در هر سال میتواند وضعیت انگیزه فعالان اقتصادی را نمایان سازد. باید دقت داشت که زمان تبدیل جواز تاسیس به پروانه بهره برداری ممکن است بیش از یک سال طول بکشد و این نسبت به طور مطلق معنای خاصی برای سیاستگذار نخواهد داشت اما روند این نسبت میتواند تا حدی وضعیت کلی صنعت را نشان دهد.
این نسبت که در سال ۱۴۰۰ به دلیل هجوم ثبت درخواستها برای دریافت جواز تاسیس (به دلیل نزدیک شدن به اتمام کرونا و باز شدن فضای اقتصاد) حدود ۱۹ درصد بوده است یک روند صعودی را تا سال ۱۴۰۳ طی کرده و در این سال به ۴۶ درصد رسیده است. به عبارتی در بهترین حالت ۵۴ درصد از درخواستهای ثبت شده برای تاسیس یک واحد صنعتی به مرحله اجرا نرسیده است. این نسبت در سال ۱۴۰۴ افت ۲ واحد درصدی را نسبت به سال ۱۴۰۳ تجربه کرده که به نوعی کاهش انگیزه فعالان اقتصادی برای ایجاد یا توسعه یک واحد صنعتی را نشان میدهد.
همچنین در کنار این آمار میتوان تعداد پروانههای بهرهبرداری را نیز مورد بررسی قرار داد. هر چند در سال ۱۴۰۴ نسبت به سال ۱۴۰۳ تعداد درخواستها برای دریافت پروانه ایجاد یا توسعه واحد صنعتی کاهش پیدا کرده است. تحلیل این آمار نیز نشان میدهد انگیزه فعالان اقتصادی برای ایجاد یا توسعه واحد صنعتی در سال ۱۴۰۴ نسبت به ۱۴۰۳ افت داشته است.
اگر فرض شود حدود ۴۰ هزار درخواستی که برای ثبت جواز تاسیس در سال ۱۴۰۰ ایجاد شده در همان سال و چهار سال آینده به مرور به سمت گرفتن پروانه بهرهبرداری حرکت کرده باشد؛ آمارها نشان میدهد همچنان تمام ۴۰ هزار نفر واحد تولیدی خود را ایجاد نکردهاند. طبق آمار در پنج سال گذشته حدود ۳۷ هزار درخواست پروانه بهرهبرداری به ثبت رسیده که همچنان ۳ هزار درخواست کمتر از تمایل ثبت واحد تولیدی در سال ۱۴۰۰ دارد.
آمارها نشان میدهد در طول این پنج سال مجموعا نزدیک به ۱۲۱ هزار درخواست و تمایل به ایجاد یا توسعه واحد صنعتی به ثبت رسیده که صرفا ۳۷ هزار عدد آن به مرحله تولید نزدیک شده است. به عبارتی در این مدت ۸۴ هزار فرد حقیقی یا حقوقی قید ایجاد یا توسعه واحد صنعتی خود را زدهاند. نسبت تبدیل جواز تاسیس به پروانه بهرهبرداری در این سالها حدود ۳۱ درصد بوده که نشان میدهد در بهترین حالت از هر سه نفر که اقدام به ایجاد یا توسعه واحد صنعتی خود کردهاند تنها یک نفر توانسته این کار را انجام دهد.
در گزارشات آینده وضعیت صنعت از ابعاد دیگری نیز مورد بررسی قرار خواهد گرفت و به تکمیل پازل صنعت کمک خواهد کرد.
