به گزارش اکوایران، آوار ساختمان‌های تخریب‌شده معمولاً یکی از پرهزینه‌ترین پیامدهای جنگ و بحران‌های شهری به شمار می‌رود؛ موادی که باید جمع‌آوری، حمل و در نهایت دفع شوند. اما تجربه شهر خارکیف اوکراین نشان می‌دهد که همین آوارها می‌توانند به منبعی برای تأمین مواد اولیه تبدیل شوند. رویکردی که با عنوان «معدن‌کاوی شهری» شناخته می‌شود، به‌دنبال استخراج ارزش اقتصادی از موادی است که پیش‌تر به‌عنوان پسماند شناخته می‌شدند.
بر اساس گزارش سازمان توسعه صنعتی ملل متحد (یونیدو) در ۱۸ اوت ۲۰۲۶، تا اول اوت همان سال بیش از ۲۰۲ هزار و ۹۰۰ تن آوار در محل پردازش پسماندهای ساختمانی خارکیف انباشته شده بود. این حجم از آوار، در کنار هزینه‌های سنگین پاک‌سازی و بازسازی، فرصتی برای بازیابی مواد قابل استفاده ایجاد کرده است؛ فرصتی که می‌تواند بخشی از نیاز شهر به مصالح ساختمانی را تأمین کند و فشار بر منابع طبیعی را کاهش دهد.
معدن‌کاوی شهری چیست؟
معدن‌کاوی شهری به فرایند شناسایی، جداسازی، بازیابی و استفاده مجدد از مواد ارزشمند موجود در محیط شهری گفته می‌شود. این مواد می‌توانند در ساختمان‌های فرسوده، زیرساخت‌های تخریب‌شده، تجهیزات مستعمل و پسماندهای صنعتی و ساختمانی وجود داشته باشند.
در معدن‌کاوی سنتی، مواد اولیه از ذخایر طبیعی استخراج می‌شوند؛ اما در معدن‌کاوی شهری، منابع مورد نیاز ممکن است از موادی به دست بیایند که پیش‌تر استخراج شده‌اند و در ساختمان‌ها، زیرساخت‌ها یا محصولات صنعتی به کار رفته‌اند. بتن، فولاد، آلومینیوم، چوب و برخی مواد قابل بازیافت از جمله موادی هستند که می‌توانند در این فرایند بازیابی شوند.
اهمیت این رویکرد فقط به کاهش حجم پسماند محدود نمی‌شود. بازگرداندن مواد به چرخه تولید می‌تواند نیاز به استخراج مواد اولیه جدید را کاهش دهد، هزینه تأمین برخی مصالح را پایین بیاورد و زمینه شکل‌گیری زنجیره‌های اقتصادی جدید در حوزه بازیافت و فرآوری را فراهم کند. البته میزان این منافع به کیفیت مواد بازیابی‌شده، هزینه تفکیک و پردازش، استانداردهای فنی و وجود بازار برای محصولات ثانویه بستگی دارد.
خارکیف؛ نمونه‌ای از تبدیل آوار به مواد اولیه
تجربه خارکیف نشان می‌دهد که معدن‌کاوی شهری چگونه می‌تواند از یک مفهوم نظری به فرایندی عملی تبدیل شود. این شهر که در جریان جنگ آسیب‌های گسترده‌ای دیده، با افزایش مستمر حجم آوار مواجه است. طبق اعلام شهردار خارکیف در ژوئیه ۲۰۲۶، حدود ۱۳ هزار ملک در این شهر آسیب دیده‌اند که نزدیک به ۱۰ هزار مورد آن‌ها ساختمان‌های مسکونی بوده‌اند. حدود چهار هزار ساختمان نیز تا آن زمان بازسازی شده بودند.
در چنین شرایطی، مدیریت آوار به مسئله‌ای فراتر از پاک‌سازی شهری تبدیل شده است. شرکت مدیریت پسماند شهری خارکیف، تنها مرکز رسمی تعیین‌شده از سوی مقام‌های شهر برای دریافت و پردازش این نوع آوار را اداره می‌کند.
در این مرکز، ابتدا فلزات، چوب و پلاستیک از سایر مواد جدا می‌شوند و سپس بخش معدنی آوار خرد می‌شود. طبق گزارش یونیدو، حدود نیمی از مواد حاصل از این فرایند بتن خردشده است و فلزات نیز حدود ۱۵ درصد از ترکیب مواد را تشکیل می‌دهند.
از بتن خردشده تا بازگشت مواد به چرخه ساخت‌وساز
در حال حاضر، بخشی از مواد بازیابی‌شده در خارکیف برای ساخت راه‌های دسترسی و محوطه‌سازی استفاده می‌شوند. با این حال، هدف بعدی آن است که این مواد در ساخت‌وساز نیز کاربرد پیدا کنند.
برای تحقق این هدف، مرکز پردازش با آزمایشگاه‌های دانشگاه‌های اوکراین همکاری کرده است تا عملکرد مواد ریزدانه باقی‌مانده از خردایش آوار را در تولید مصالح ساختمانی جدید بررسی کند. این مرحله اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا صرف خردکردن آوار به معنای تولید مصالح استاندارد و آماده مصرف نیست. مواد بازیافتی باید از نظر کیفیت، مقاومت و ایمنی ارزیابی شوند تا بتوان از آن‌ها در کاربردهای ساختمانی مناسب استفاده کرد.
در واقع، ارزش اقتصادی معدن‌کاوی شهری زمانی افزایش پیدا می‌کند که مواد بازیابی‌شده از مرحله جمع‌آوری و تفکیک عبور کنند و به محصولی قابل عرضه در بازار تبدیل شوند. در غیر این صورت، آوار فقط از یک محل به محل دیگری منتقل می‌شود یا پس از پردازش اولیه همچنان در انتظار مصرف باقی می‌ماند.
معدن‌کاوی شهری؛ مکمل معدن‌کاری سنتی
معدن‌کاوی شهری قرار نیست جایگزین کامل معدن‌کاری سنتی شود. بسیاری از مواد معدنی و فلزات مورد نیاز صنایع، بسته به نوع ماده، کیفیت و میزان تقاضا، همچنان به استخراج از منابع طبیعی نیاز دارند. با این حال، بازیابی مواد موجود در ساختمان‌ها و زیرساخت‌ها می‌تواند بخشی از تقاضا برای مواد اولیه جدید را کاهش دهد.
این رویکرد از منظر اقتصاد چرخشی نیز اهمیت دارد؛ اقتصادی که به‌جای الگوی خطی استخراج، تولید، مصرف و دفع، بر حفظ ارزش مواد و بازگرداندن آن‌ها به چرخه اقتصادی تمرکز می‌کند. در چنین الگویی، پسماند می‌تواند به خوراک اولیه یک فعالیت اقتصادی دیگر تبدیل شود.
برای بخش معدن و صنایع معدنی، این تحول می‌تواند به شکل‌گیری زنجیره‌های جدیدی در حوزه فرآوری ثانویه، بازیافت فلزات، تولید مصالح بازیافتی و مدیریت پسماندهای ساختمانی منجر شود. البته تحقق این ظرفیت به ارزیابی اقتصادی هر ماده، فناوری‌های در دسترس و استانداردهای لازم بستگی دارد.
از برنامه بازسازی تا ایجاد یک زنجیره اقتصادی
تبدیل معدن‌کاوی شهری به یک فعالیت اقتصادی پایدار مستلزم آن است که تمام حلقه‌های زنجیره، از شناسایی و جمع‌آوری مواد تا تفکیک، فرآوری، تأیید کیفیت و فروش محصول نهایی، به یکدیگر متصل شوند. تجربه خارکیف نشان می‌دهد که وجود حجم بالای مواد قابل بازیابی به‌تنهایی برای ایجاد این صنعت کافی نیست؛ بلکه زیرساخت، فناوری، استاندارد و بازار مصرف نیز باید هم‌زمان توسعه پیدا کنند.
در نهایت، معدن‌کاوی شهری را می‌توان یکی از مسیرهای مکمل برای تأمین مواد اولیه، کاهش فشار بر منابع طبیعی و مدیریت اقتصادی پسماند دانست. تجربه خارکیف هنوز با محدودیت ظرفیت و موانع قانونی مواجه است، اما نشان می‌دهد که آوارهای ناشی از تخریب، در صورت مدیریت و فرآوری مناسب، می‌توانند از یک هزینه بازسازی به بخشی از منابع مورد نیاز برای بازسازی تبدیل شوند.
