جنگ ایران تنها جریان تجارت در منطقه را تحت تأثیر قرار نداده، بلکه هزینه حملونقل دریایی را هم بالا برده است. نرخ حمل یک کانتینر ۴۰ فوتی از چین به سواحل شرقی آمریکا از زمان آغاز جنگ بیش از چهار برابر شده و به ۱۰ هزار و ۹۴۸ دلار رسیده؛ سطحی که نرخ حمل کانتینری را به رکوردهای ثبتشده در دوران کرونا نزدیک کرده است.
ممنوعیت واردات لوازم خانگی سالهاست یکی از سیاستهای اصلی دولت برای حمایت از تولید داخلی است. حالا با باز شدن مسیر واردات این کالاها از طریق تجارت مرزی، بار دیگر بحث درباره نحوه ورود کالاهای خارجی، کنترل تجارت غیررسمی و اثر آن بر تولیدکنندگان داخلی مطرح شده است.
تحریمهای جدید آمریکا علیه ایرلاینهای ایرانی، حالا از صنعت هوانوردی فراتر رفته و به یکی از مسیرهای تجارت خارجی ایران رسیده است. محدودیتی که میتواند برای کالاهای حساس به زمان، فاسدشدنی، قطعات و تجهیزات تخصصی، به معنای مسیرهای طولانیتر، هزینه لجستیک بیشتر و ریسک بالاتر در زنجیره تأمین باشد.
ماشینآلات معدنی به یکی از گلوگاههای اصلی توسعه و نوسازی معادن ایران تبدیل شدهاند؛ تجهیزاتی که فرسودگی آنها نهتنها هزینه استخراج را بالا میبرد، بلکه میتواند بهرهوری و توان رقابت معادن کشور را هم تحت تأثیر قرار دهد.
جنگ نشان داد برای امنیت غذایی، فقط داشتن شریک تجاری کافی نیست و مسیر انتقال کالا هم اهمیت دارد. حالا سوال این است که اگر مسیرهای دریایی با اختلال جدی مواجه شوند، تجارت زمینی تا چه اندازه میتواند جای آنها را بگیرد؟
امیر روشنبخش، معاون ارتقای کسبوکارهای بینالمللی سازمان توسعه تجارت، در گفتوگو با اکوایران با اشاره به حجم تجارت ایران در سال ۱۴۰۴ گفت : سال گذشته حدود ۱۵۵ میلیون تن کالا صادر و ۴۲ میلیون تن کالا وارد کشور شده است که بیش از ۱۰۰ میلیون تن از صادرات و حدود ۳۰ میلیون تن از واردات از مسیرهای جنوبی کشور انجام شده است. به گفته او، با توجه به این حجم تجارت، انتقال کامل بار از مسیر دریا به جاده و ریل امکانپذیر نیست و محدودیتهای لجستیکی همچنان یکی از چالشهای اصلی تجارت کشور محسوب میشود.
صادرات ایران در حالی با حجم بالای کالا همراه است که ارزش دلاری هر تن کالای صادراتی کشور همچنان پایین است. معاون ارتقای کسبوکارهای بینالمللی سازمان توسعه تجارت میگوید ارزش هر تن کالای صادراتی ایران حدود ۳۰۰ تا ۳۵۰ دلار است؛ رقمی که در مقایسه با ارزش ۱۵۰۰ تا ۲۵۰۰ دلاری کالاهای دارای فناوری و ارزش افزوده بالاتر، فاصله قابل توجهی دارد.
در حالی که اختلال در مسیرهای دریایی، تجارت ایران را به سمت مرزهای زمینی سوق داده، ازدحام در گذرگاههای مرزی حالا به گلوگاه تازه تجارت تبدیل شده است؛ بهطوری که زمان انتظار کامیونها در برخی مرزها به بیش از سه هفته رسیده و در مسیر برگشت از ترکیه ۲۴ روز و در یکی از گذرگاههای مرزی افغانستان ۲۳ روز معطلی ثبت شده است.
در پی حمله پهپادی به خط لوله نفت شرق–غرب عربستان، مقامهای سعودی اعلام کردند این حمله از خاک عراق انجام شده است. پس از آن، عراق بهطور موقت گذرگاههای شلمچه و چذابه در مرز ایران را بست؛ اقدامی که با هدف کنترل تردد و جلوگیری از فرار احتمالی عاملان و انتقال تجهیزات انجام شد.
تجارت جهانی کالا در سهماهه نخست ۲۰۲۶ فراتر از انتظار رشد کرد، اما این رشد در شرایطی ثبت شد که اثر کامل جنگ خاورمیانه و اختلال در تردد از تنگه هرمز هنوز در آمارها دیده نشده است. در این میان، رونق تجارت کالاهای مرتبط با هوش مصنوعی توانست بخشی از شوک جنگ را جبران کند.
