تیر خلاص بن زاید به بن سلمان؛ چگونه با آتش‌بس زخم‌های خلیج فارس در حال سر باز کردن است؟

به گزارش اکوایران،  امارات متحده عربی با ترک اوپک در بحبوحه محاصره هرمز، خود را در موقعیت یک اخلالگر بلندمدت در بلوک انرژی به رهبری عربستان سعودی قرار می‌دهد.

عرضه بالاتر یا قیمت بالاتر؛ تیر خلاص بن زاید به بن سلمان

به نوشته میدل‌ایست آی، خروج امارات متحده عربی از اوپک در ماه آینده، تیر خلاصی به عربستان سعودی و پیشنهاد بالقوه ارزشمند برای دونالد ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده است. از سوی دیگر، این ماجرا جدیدترین نشانه از تشدید تنش‌های قدیمی در خلیج فارس به جای متحد کردن منطقه است.

در ظاهر، خروج امارات متحده عربی از سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) اوج اختلاف طولانی مدت آن با عربستان سعودی بر سر میزان تولید نفت کشورهای عضو است. تا همین اواخر، ریاض می‌خواست عرضه را برای حمایت از قیمت‌ها محدود کند، در حالی که امارات متحده عربی طرفدار تولید کم‌تر بود. به گفته آرنه لومان راسموسن، تحلیلگر ارشد و رئیس تحقیقات در مدیریت ریسک جهانی: «امارات متحده عربی همیشه طرفدار استراتژی عرضه بوده و سعودی‌ها طرفدار استراتژی قیمت بوده‌اند».

این تفاوت به نحوه عملکرد اقتصاد عربستان سعودی و امارات متحده عربی برمی‌گردد. عربستان سعودی ۳۵ میلیون نفر جمعیت دارد و بیش از دو برابر ذخایر نفتی اثبات شده امارات را در اختیار دارد. امارات متحده عربی تنها یک میلیون شهروند دارد و بنابراین جمعیت پایین‌تری از سود بالای نفت سهم می‌برند. در همین حال، امارات متحده عربی سرمایه‌گذاری‌های زیادی در زیرساخت‌هایی انجام داده که به این کشور اجازه می‌دهد نفت بیش‌تری را پمپاژ و صادر کند، که تحلیلگران آن را افزایش ظرفیت تولید می‌نامند. به گفته راسموسن: «امارات متحده عربی کشوری در اوپک است که بیشترین میزان ظرفیت مازاد را در مقایسه با تولید دارد. شما می‌توانید استدلال کنید که این محاسبه اقتصادی درست است زیرا آنچه در داخل زمین است ممکن است همان ارزشی را که در پنج یا ده سال آینده خواهد داشت، نداشته باشد».

اصل دعوا سیاسی است!

با این حال کارشناسان معتقدند که قبل از جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، عربستان سعودی در واقع به موضع امارات متحده عربی  در مورد تولید نفت نزدیک‌تر شده بود. ریاض که زمانی به معامله‌گران نفت هشدار داده بود که اگر در تعهد این پادشاهی برای مهار عرضه نفت شک کنند، «به شدت عصبانی» خواهند شد، همین اواخر از این موضع کوتاه آمد و از افزایش شدید تولید حمایت کرد.

به گفته جرج پریدی، عضو ارشد گروه خاورمیانه در اندیشکده نشنال اینترست: «اختلافات سیاسی بین امارات و عربستان سعودی مدت‌هاست که وجود دارد، اما عربستان سعودی به سمت بازپس‌گیری سهم بازار روی آورده است و این جنگ در واقع بحث قدیمی آن‌ها را کم‌رنگ‌تر کرده است. ریشه این خروج بسیار سیاسی‌تر از این حرف‌هاست».

آسیب به بخشی از ساحل جمیرا در کشور امارات طی جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران/ منبع: خبرگزاری رویترز

خروج سومین تولیدکننده بزرگ اوپک در زمانی اتفاق می‌افتد که ابوظبی در حال لابی کردن با ایالات متحده برای ادامه جنگ علیه ایران و نزدیک شدن به اسرائیل است. آکسیوس این هفته گزارش داد زمانی که این کشور کوچک خلیج فارس مورد حمله پهپادی و موشکی ایران قرار گرفت که اسرائیل یک سیستم دفاع هوایی گنبد آهنین و تکنسین‌ها را به امارات متحده عربی فرستاد.

کشورهای خلیج فارس میزبان هزاران سرباز آمریکایی هستند و کاملاً به سیستم‌های تسلیحاتی ایالات متحده متصل هستند. کشورهای منطقه علی‌رغم ناامیدی از این‌که ایالات متحده درخواست‌های آن‌ها برای عدم حمله به ایران را نادیده گرفته است، عموماً از ایالات متحده حمایت کرده‌اند. عربستان سعودی با فراهم کردن دسترسی پایگاه‌های نظامی و پروازهای هوایی بیش‌تر، به آمریکا در جنگ علیه ایران کمک کرده، اما هم‌زمان، از تلاش‌های میانجیگرانه شریک نزدیک خود، پاکستان، نیز حمایت کرده است. در مقابل، امارات متحده عربی به صورت علنی و خصوصی برای ادامه حمله آمریکا به ایران لابی و سعی کرده از نزدیکی پاکستان به ایران برای تسهیل مذاکرات جلوگیری کند.

ترک اوپک به خاطر ایران؟

خروج از اوپک -در حالی که آمریکا در حال بررسی توافق  و یا ادامه جنگ با ایران است- می‌تواند به عنوان تلاشی برای جلب رضایت ترامپ تلقی شود. ترامپ  مدت‌هاست که کارتل اوپک را به «دروغ گفتن به بقیه جهان» متهم می‌کند. به گفته الن والد، عضو ارشد شورای آتلانتیک و نویسنده کتاب «شرکت سعودی؛ تاریخچه‌ای از آرامکو»: «این احتمال وجود دارد که این جدایی هم‌چنین نتیجه نوعی »معامله» بین امارات و اسرائیل و ایالات متحده باشد که بر اساس آن، در ازای وارد کردن ضربه‌ای بزرگ به اوپک -که ترامپ مدت‌هاست به دنبال آن بوده- به دفاع از امارات در برابر ایران کمک کردند.  والد افزود: «اگر در آینده نزدیک شاهد اعلام نوعی توافق دفاعی باشیم، تعجب نخواهم کرد».

آتش و دود در منطقه صنعتی نفتی فجیره به دلیل بقایای یک پهپاد رهگیری شده توسط پدافند هوایی در 4 مارس/ عکس از خبرگزاری رویترز

نشانه‌هایی وجود دارد که امارات متحده عربی در حال مقابله با یک دوره طولانی بی‌ثباتی و دو برابر کردن همکاری خود با ایالات متحده است. میدل ایست آی پیش از این گزارش داده بود که  عبدالله بن زاید، وزیر امور خارجه امارات، به مارکو روبیو، وزیر امور خارجه ایالات متحده، گفته که ابوظبی آماده است تا نه ماه جنگ ادامه یابد.

اوایل این ماه، امارات متحده عربی برای یک خط مبادله ارزی به دولت ترامپ مراجعه کرد که دسترسی امارات به دلار آمریکا را در صورت اتمام ذخایرش تضمین می‌کند. تحلیل‌گران می‌گویند تصمیم امارات برای ترک اوپک بخشی از رقابت گسترده‌تر آن با عربستان سعودی است. سعودی‌ها بر این گروه تسلط دارند و یک کارتل آزادتر که شامل روسیه می‌شود، به نام اوپک پلاس، در آن حضور دارد. یک دیپلمات غربی در منطقه به میدل ایست آی گفت: «این موضوع سعودی‌ها را عصبانی خواهد کرد. به نظر می‌رسد امارات متحده عربی چیز بزرگتری در ذهن دارد».

رقابت‌های منطقه‌ای

عربستان سعودی بزرگ‌ترین کشور منطقه است و مانند امارات متحده عربی، جاه‌طلبی‌هایی برای اعمال قدرت در خارج از کشور دارد. در واقع، عربستان سعودی درست قبل از شروع جنگ علیه ایران، به متحدان امارات در یمن حمله کرد. این دو کشور در جنگ داخلی سودان از طرف‌های مخالف حمایت می‌کنند.

جدایی‌طلبان جنوب یمن در جریان تجمعی در عدن، تصاویر رهبران عربستان و امارات را در دست دارند  / عکس از خبرگزاری فرانسه

حملات ایران به خلیج فارس، گمانه‌زنی‌هایی را برانگیخت مبنی بر این‌که این جنگ، دو دوست سابق منطقه را دوباره به هم نزدیک خواهد کرد، اما با ادامه درگیری، به نظر می‌رسد که ابوظبی و ریاض در حال تشدید رقابت خود هستند. به عنوان مثال، پیش از این میدل‌ایست آی فاش کرده بود که محموله‌های سلاح از پاکستان که توسط عربستان سعودی تأمین مالی شده بود، در ماه مارس به شرق لیبی برای خلیفه حفتر، که ریاض در تلاش است ارتش او را از امارات متحده عربی دور کند، رسید.

سهیل المزروعی، وزیر انرژی امارات متحده عربی، در مصاحبه‌ای گفت که خروج از اوپک، که هدف بلندمدت امارات متحده عربی بود، در واقع به واسطه جنگ اخیر  آسان‌تر شده است: «از نظر ما زمان‌بندی درست است زیرا حداقل تأثیر را بر همه تولیدکنندگان دارد». به گفته برنارد هیکل، استاد مطالعات خاور نزدیک در دانشگاه پرینستون: «امارات متحده عربی دیدگاه عمیقاً متفاوتی در مورد تولید انرژی نسبت به عربستان سعودی دارد و این بدان معناست که آن‌ها دیگر مجبور نیستند به خواسته‌های سعودی‌ها که شرایط اوپک را تعیین می‌کنند، تن دهند». او افزود که امارات متحده عربی سال‌هاست که خروج از اوپک را بررسی می‌کند. هیکل افزود: «آن‌ها سرانجام این کار را انجام دادند، احتمالاً به دلیل جنگ. همه چیز در هاله‌ای از ابهام است و فرصتی برای تصمیم‌گیری‌های چشمگیر وجود دارد. از نظر عملی، اماراتی‌ها ظرفیت اضافی بسیار قابل توجهی دارند. اگر بخواهند مانند سعودی‌ها نقش تنظیم‌کننده بازار را ایفا کنند، می‌توانند این کار را انجام دهند. این امر آنها را به میزان زیادی توانمند می‌کند».

ناقوس مرگ کارتل بزرگ؛ اقدام به موقع؟

تحلیل‌گران حوزه انرژی موافقند که این اقدام به موقع انجام شده است. محدودیت‌های شدید دوطرفه رقابتی ایران و ایالات متحده در برابر تردد دریایی از طریق تنگه هرمز به این معنی است که جریان انرژی از طریق خلیج فارس تقریباً متوقف شده است.

حمله به یک نفت‌کش در نزدیکی ساحل امارات در خلیج فارس طی جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران/ عکس از خبرگزاری رویترز 

امارات متحده عربی که قبل از جنگ حدود ۳.۵ میلیون بشکه در روز نفت صادر می‌کرد، اکنون حدود ۱.۹ میلیون بشکه در روز را از طریق خط لوله‌ای که به بندر فجیره ختم می‌شود و تنگه هرمز را دور می‌زند، ارسال می‌کند. از نظر تئوری، امارات متحده عربی حدود یک میلیون بشکه در روز ظرفیت اضافی دارد.

به گفته پریدی: «اگر امارات متحده عربی قبل از جنگ از اوپک خارج می‌شد، اتفاق بزرگی می‌افتاد. اما به دلیل جنگ، هیچ ظرفیت اضافی در حال حاضر وارد بازار نخواهد شد. حتی اگر جنگ پایان یابد، به اندازه کافی در سطح موجودی جهانی شکاف وجود خواهد داشت که صادرات بیشتر آنها را بتوان جذب کرد».

اما کارشناسان می‌گویند در درازمدت، امارات متحده عربی ناقوس مرگ اتحاد انرژی ۶۵ ساله آغاز شده توسط ایران، عراق، کویت، عربستان سعودی و ونزوئلا را به صدا در خواهد آورد. به گفته راسموسن گفت: «این ضربه بزرگی به اوپک است. ما می‌توانیم آگهی ترحیم آن را بنویسیم».

هیچ بی‌طرفی وجود ندارد

با این‌ حال به نظر می‌رسد تنش‌ها میان ریاض و ابوظبی در حوزه‌‌های دیگری نیز در حال نمایان شدن است. به نوشته فایننشیال تایمز، در حالی که پاکستان -که در عین مضیقه مالی- سعی در میانجی‌گری برای پایان دادن به جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران داشت، امارات متحده عربی درخواستی تکان‌دهنده از متحد دیرینه خود کرد:  بازپرداخت فوری ۳.۵ میلیارد دلار.

نیروهای امنیتی در ۲۰ آوریل ۲۰۲۶، پیش از مذاکرات ایالات متحده و ایران با میانجی‌گری پاکستان، در یک ایست بازرسی در منطقه قرمز در اسلام آباد نگهبانی می‌دهند/ عکس از خبرگزاری فرانسه

به نوشته این روزنامه، درخواست ابوظبی در این ماه تهدیدی برای تخلیه یک پنجم ذخایرش در بانک مرکزی پاکستان و به خطر انداختن برنامه کمک مالی ۷ میلیارد دلاری صندوق بین‌المللی پول که در سال ۲۰۲۴ توافق شده، بود. در مقابل، عربستان سعودی که سال گذشته یک پیمان دفاعی مشترک با اسلام‌آباد امضا کرد، دست یاری به سوی این کشور دراز کرد. این کشور ۳ میلیارد دلار به پاکستان وام داد تا ذخایر بانک مرکزی خود را تقویت کند و وام ۵ میلیارد دلاری موجود را بیش از یک سال تمدید کرد.

تحلیل‌گران معتقدند تصمیم ابوظبی نشان دهنده ناامیدی فزاینده‌اش نسبت به  اسلام‌آباد است. این موضوع از منظر ابوظبی، تا حدی به دلیل تعمیق روابط اسلام‌آباد با ریاض، و هم‌چنین واکنش ملایم پاکستان به حملات ایران به خلیج فارس پس از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل است. به گفته نیل کویلیام، عضو اندیشکده چتم هاوس، نقش پاکستان به عنوان میانجی در جنگ ایالات متحده علیه ایران، خاری در چشم این کشور خلیج فارس بوده، زیرا این کشور «در حال حاضر همه چیز را سیاه و سفید می‌بیند». او گفت: «[از دیدگاه امارات متحده عربی] در میانه این کارزار، هیچ بی‌طرفی وجود ندارد، هیچ حد وسطی وجود ندارد و اگر شما میانجیگری می‌کنید، در حد وسط هستید».

زخمی که پس از جنگ دوباره سر باز کرد

در پس این تنش‌ها، تنش‌های فزاینده بین عربستان سعودی -که در ماه سپتامبر با اسلام‌آباد پیمان دفاعی امضا کرد- و امارات متحده عربی قرار دارد. شکاف بین قدرت‌های خلیج فارس بر سر اختلافات در جنگ داخلی یمن، جایی که آنها از جناح‌های رقیب حمایت می‌کنند، در ماه دسامبر و ژانویه آشکار شد.

جنگ ایالات متحده و اسرائیل با ایران، بر این شکاف‌ها سرپوش گذاشت. اما تحلیل‌گران معتقدند تنش‌های میان عربستان سعودی و امارات متحده عربی هم‌چنان رو به وخیم‌تر شدن است، و ریاض بیشتر با پاکستان، ترکیه و مصر هم‌سو است تا همسایه خلیج فارس خود.

از چپ: بدر عبدالعاطی، وزیر امور خارجه مصر، هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، فیصل بن فرحان آل سعود، وزیر امور خارجه عربستان و محمد اسحاق دار، وزیر امور خارجه پاکستان در تصویری که در ۱۹ مارس ۲۰۲۶ در ریاض گرفته شده است/ عکس از خبرگزاری عربستان سعودی

به گفته کویلیام: «این اختلاف هنوز وجود دارد و پاکستان یکی از حوزه‌هایی است که می‌تواند در آن نقش داشته باشد و امارات متحده عربی به هر حال سرمایه‌گذاری بیشتری در هند انجام می‌دهد. آ‌ن‌ها [امارات متحده عربی] این اتحاد رو به رشد بین سعودی‌ها و پاکستانی‌ها را می‌بینند و برای امارات متحده عربی این یک تضاد منافع برای ابوظبی است». 

به گفته سه مشاور پاکستانی،  امارات متحده عربی به اسلام‌آباد اعلام کرده  که می‌خواهد موضع سخت‌تری علیه ایران اتخاذ کند. به گفته عبدالخالق عبدالله، استاد دانشگاه و مفسر اماراتی: «[در ابوظبی] سرخوردگی قابل توجهی وجود دارد. آن‌ها [اسلام‌آباد] سعی کردند خود را به عنوان میانجی جا بزنند که خوب پیش نرفت. با این حال، ناراحت بودن یک چیز است، اما بازنگری در رابطه پس از همه این گفته‌ها و انجام شده‌ها چیز دیگری است».

آغاز یک جدایی

روابط امارات با پاکستان در سال ۲۰۱۵ زمانی که اسلام‌آباد در برابر فشار عمومی تسلیم شد و از پیوستن به ائتلاف به رهبری عربستان سعودی علیه حوثی تحت حمایت ایران در یمن خودداری کرد، متشنج شد. امارات متحده عربی شریک اصلی سعودی‌ها در آن درگیری بود. یک دیپلمات ارشد اماراتی در آن زمان علناً شکایت کرد که با وجود حمایت اقتصادی و مالی «اجتناب‌ناپذیر» امارات، «به نظر می‌رسد تهران برای اسلام‌آباد... مهم‌تر از کشورهای خلیج فارس است».

دیدار شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان با محمد بن زاید، حاکم امارات متحده عربی در ابوظبی/ عکس از وزارت خارجه امارات خارجه امارات متحده عربی

از اواخر سال گذشته، پاکستان به دنبال توافقی برای تمدید حداقل ۲ میلیارد دلار از وام‌های امارات به مدت دو سال بود، اما به گفته دو فرد آگاه، ابوظبی با تمدید ماهانه در ژانویه، اسلام‌آباد را به وحشت انداخت. به گفته افراد آگاه، تصمیم امارات برای درخواست بازپرداخت فوری در این ماه، وزارت دارایی اسلام‌آباد و همچنین صندوق بین‌المللی پول را غافلگیر کرد. ابوظبی به صندوق قول داده بود که تا پایان برنامه پاکستان در سال ۲۰۲۷، که پیش‌شرط تأیید کمک مالی بود، درخواست بازپرداخت نخواهد کرد. ماهر بینیجی، نماینده صندوق بین‌المللی پول در اسلام‌آباد، در بیانیه‌ای گفت که پاکستان تلاش کرده است تا کسری بودجه را «با همکاری شرکای دوجانبه خود و از طریق دسترسی به بازار» پر کند تا «تعهدات سطح ذخایر خود را تحت این برنامه برآورده کند».

این اقدام هم‌چنین به منزله پایان پیشنهاد بلندپروازانه پاکستان بود که به گفته وزیر امور خارجه اسلام آباد در ماه دسامبر با ابوظبی برای تبدیل یک میلیارد دلار بدهی به سرمایه‌گذاری در یک شرکت وابسته به ارتش -بنیاد فوجی- توافق شده بود. دو نفر از افراد آشنا با این طرح اکنون می‌گویند که این طرح لغو شده و پول اختصاص داده شده برای آن به امارات متحده عربی بازپرداخت شده است.

ریاض ناجی اسلام‌آباد می‌شود؟

با این حال، برخی از ناظران نسبت به خطر اتکای بیش از حد به تأمین مالی از عربستان سعودی، که اکنون معادل تقریباً نیمی از ذخایر 16 میلیارد دلاری بانک مرکزی پاکستان است، هشدار می‌دهند. 

به عنوان نشانه‌ای از فشار اقتصادی که پاکستان تحت آن قرار دارد، بانک مرکزی این کشور روز دوشنبه نرخ بهره سیاستی خود را با 100 واحد پایه افزایش به 11.5 درصد رساند - اولین افزایش در تقریباً سه سال - و با اشاره به انتظارات تورمی و «خطرات تشدید شده» برای چشم‌انداز اقتصادی ناشی از درگیری‌های خاورمیانه، اظهار داشت. بانک مرکزی پاکستان در بیانیه سیاست پولی خود همچنین بر «نیاز به تقویت بیش‌تر» سپرهای ارزی تأکید کرد. پیمان دفاعی متقابل، امید به سرمایه‌گذاری و حمایت مالی بیشتر عربستان سعودی در ازای قدرت نظامی پاکستان را افزایش داده بود.

محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی و شهباز شریف، نخست وزیر پاکستان، در روز امضای توافق‌نامه دفاعی، در ریاض،  ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۵، یکدیگر را در آغوش می‌گیرند / عکس از خبرگزاری عربستان سعودی

اما دو نفر از مشاوران پاکستانی گفتند که ریاض، که با کاهش نقدینگی و کسری فزاینده در عین مدیریت تعهدات مالی گسترده داخلی روبرو است، تاکنون تمایل محدودی برای تبدیل این توافق به سرمایه‌گذاری نشان داده است. ریاض اعلام کرد که پس از توافق آتش‌بس ایالات متحده و ایران، پاکستان این ماه هواپیماهای جنگنده و پشتیبانی خود را به عنوان بخشی از توافق خود در عربستان سعودی مستقر کرد. اما وجود این پیمان نتوانسته مانع حملات موشکی و پهپادی ایران علیه این پادشاهی خلیج فارس شود.

به گفته برنارد هیکل، استاد مطالعات خاور نزدیک در دانشگاه پرینستون، که در حال نوشتن کتابی درباره ولیعهد محمد بن سلمان است: «سعودی‌ها هرگز در مورد کمک پاکستان توهمی نداشتند و صرفاً امیدوار بودند که ایران قبل از حمله به آن‌ها دو بار فکر کند. این اشتباه از آب درآمد.» هیکل گفت: «عربستان سعودی نمی‌تواند از پسِ نجات پاکستان برآید.»