بر باد رفته؛ آیا جنگ رویای چابهار هند را به کابوس مبدل کرد؟

به گزارش اکوایران، روابط بین ایالات متحده و هند دوباره در یک دوراهی قرار گرفته است: این بار، بر سر سرمایه‌گذاری یک دهه‌ای دهلی‌نو در بندر چابهار ایران.

سد بزرگ در برابر جاه‌طلبی‌های منطقه‌ای دهلی

به نوشته خبرگزاری الجزیره، بلندپروازانه‌ترین پروژه ارتباطی هند در همسایگی خود، اکنون پس از انقضای معافیت ایالات متحده از تحریم‌های اعمال شده بر این پروژه در روز یک‌شنبه گذشته، به طور بالقوه با بن‌بست مواجه شده و هیچ نشانه‌ای از احیای آن از سوی واشنگتن وجود ندارد. این بندر، محور امیدهای هند برای ساخت یک کریدور تجاری و ترانزیتی با افغانستان و آسیای مرکزیِ محصور در خشکی بوده است.

ایالات متحده از طریق یک رژیم تحریم‌های تهاجمی با هدف مسدود کردن جریان‌های درآمدی ایران، تحت کمپین «فشار حداکثری»، اقتصاد ایران را به شدت تحت فشار قرار داده است. آخرین مورد از این دست، اعمال محدودیت‌های دریایی شدید علیه بنادر ایران است، - و این در حالی است که تهران هم متقابلا به اعمال محدودیت در تنگه هرمز می‌پردازد. هند به شدت به مسیر باریک دریایی برای تأمین انرژی وابسته است و برای تأمین عبور و مرور با ایران مذاکره کرده است.

چرا چابهار؟

بندر چابهار در جنوب شرقی ایران، واقع در خلیج عمان، شامل دو ترمینال است: شهید کلانتری و شهید بهشتی. هند در ساخت ترمینال شهید بهشتی مشارکت داشته و حداقل ۱۲۰ میلیون دلار برای تجهیز آن سرمایه‌گذاری کرده است. این بندر به دلیل موقعیت جغرافیایی‌اش، به عنوان سنگ بنای جاه‌طلبی‌های اقتصادی و استراتژیک هند در دو دهه گذشته مورد ستایش قرار گرفته است.

اسکله شهید کلانتری چابهار

در حال حاضر، پاکستان - رقیب اصلی و همسایه هسته‌ای دهلی - بین هند و افغانستان محصور در خشکی و آسیای مرکزی قرار دارد. به دلیل تنش‌های مداوم با پاکستان، مسیر زمینی به افغانستان و کشورهای آسیای مرکزی برای هند گزینه‌ای مناسب نیست.  بندر چابهار به هند اجازه می‌دهد تا با استفاده از یک مسیر دریایی - کشتیرانی بین بندر ایران و سواحل غربی ایران و سپس ترانزیت جاده‌ای و ریلی از طریق ایران به افغانستان و آسیای مرکزی - از این مشکل عبور کند. این روشی است که هند بارها در دهه گذشته از آن استفاده کرده است.

دلیل دوم، استراتژیک، اهمیت این بندر برای هند است.  در نوامبر ۲۰۱۶، پاکستان بندر گوادر در اعماق دریا را که با بودجه چین در دهانه خلیج عمان ساخته شده، افتتاح کرد. این یک بندر تجاری است، اما نفوذ چین در آنجا به این معنی بوده است که هند مدت‌هاست از این نگران است که از طریق عملیات دریایی و دریایی، از آن برای به چالش کشیدن هند از نظر اقتصادی یا نظامی استفاده شود.

در این میان، چابهار یک راه فرار به دهلی ارائه می‌دهد: این بندر در حدود ۱۴۰ کیلومتری غرب گوادر واقع شده و همچنین یک بندر آب‌های عمیق در خلیج عمان است. این بندر به هند حضوری استراتژیک می‌دهد که با دور زدن گوادر، خطرات ناشی از آن را کاهش می‌دهد.

بندر چابهار همچنین گره جنوبی کریدور حمل و نقل بین‌المللی شمال-جنوب (INSTC) است - یک شبکه ۷۲۰۰ کیلومتری از راه‌آهن، بزرگراه‌ها و مسیرهای دریایی که روسیه و هند را از طریق ایران به هم متصل می‌کند. کبیر تانجا، یکی از اعضای اندیشکده بنیاد تحقیقاتی آبزرور مستقر در هند، گفت: «چابهار برای تلاش‌های هند برای اتصال به آسیای میانه، منطقه‌ای که دسترسی به آن برای دهلی نو به راحتی امکان‌پذیر نیست، مهم است. بندر ایرانی و کریدور متصل به آن، هم سرمایه‌گذاری اصلی با ایران و هم دسترسی به جغرافیاهایی از جمله افغانستان را فراهم می‌کند که به دنبال تنوع‌بخشی به دسترسی خود به خطوط ساحلی و بنادر هستند».

بندر گوادر پاکستان

در حالی که هند و ایران برای اولین بار در سال ۲۰۰۳ برای توسعه این بندر توافق کردند، موج تحریم‌های ایالات متحده علیه ایران که پس از آن اعمال شد، هرگونه پیشرفتی را متوقف کرد. این مذاکرات پس از کاهش تحریم‌های واشنگتن تحت توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ ایران، از سر گرفته شد. در سال ۲۰۱۶، نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، از تهران بازدید کرد و پس از دیدار با حسن روحانی، رئیس جمهور وقت، طرحی را برای ساخت و بهره‌برداری از بندر کلیدی چابهار اعلام کرد و متعهد شد که ۵۰۰ میلیون دلار برای توسعه این بندر مهم استراتژیک سرمایه‌گذاری کند.

این بندر پیش از آن‌که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در سال ۲۰۱۸ در دوره اول ریاست جمهوری خود از توافق هسته‌ای خارج شود و دوباره ایران را تحریم کند، به طور حداقلی عملیاتی شد. اما هند خیلی زود از ترامپ معافیت تحریمی برای ادامه توسعه چابهار دریافت کرد. در آن زمان افغانستان توسط دولتی تحت حمایت آمریکا اداره می‌شد که به کمک‌های هند از طریق چابهار نیاز داشت. از زمان به قدرت رسیدن طالبان در کابل در سال ۲۰۲۱، روابط دوجانبه بین افغانستان و پاکستان به پایین‌ترین حد خود رسیده و اغلب به درگیری در امتداد مرز منجر شده است.

آیا بندر چابهار اکنون تحریم شده؟

با وجود سیاست »فشار حداکثری» ترامپ برای مسدود کردن جریان‌های درآمدی ایران، وزارت خزانه‌داری ایالات متحده در ابتدا در سال ۲۰۱۸ چابهار را از تحریم‌ها معاف کرده بود. این در دوره اول ریاست جمهوری ترامپ بود. اما در سپتامبر ۲۰۲۵، دولت دوم ترامپ اعلام کرد که تمام معافیت‌های تحریم‌های مرتبط با ایران، از جمله چابهار را لغو می‌کند. هند پس از قول کاهش عملیات در آنجا، لابی کرد و معافیت چابهار را تا ۲۶ آوریل ۲۰۲۶ تمدید کرد.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده و ناندرا مودر، نخست‌وزیر هند/ طرح از روزنامه فایننشیال تایمز

هند همچنین در فوریه امسال ۱۲۰ میلیون دلار از سرمایه‌گذاری‌های وعده داده شده را پرداخت کرد که انتقاد احزاب مخالف را برانگیخت و دولت مودی را به تسلیم شدن در برابر فشار ایالات متحده برای رها کردن یک پروژه استراتژیک حیاتی متهم کردند. پاوان خرا، سخنگوی کنگره ملی هند، حزب اصلی مخالف هند، در آن زمان گفته بود: «اینکه اکنون می‌شنویم هند با اولین فشار ایالات متحده بدون هیچ تشریفاتی از چابهار عقب‌نشینی کرده، نشان دهنده یک سقوط جدید در رفتار سیاست خارجی این دولت است. دولت هند تا چه مدت به واشنگتن اجازه می‌دهد منافع ملی ما را دیکته کند؟»

پس از انقضای معافیت در روز یکشنبه، راندهیر جایسوال، سخنگوی وزارت امور خارجه هند، به خبرنگاران گفت که دهلی نو در حال مذاکره در مورد این موضوع با تهران و واشنگتن است. جایسوال با اشاره به جنگ جاری افزود: «بدیهی است که درگیری فعلی نیز یک عامل پیچیده کننده است».

میان تهران و تل‌آویو و واشنگتن؛ اکنون گزینه‌های هند چیست؟

سال گذشته، یک روز قبل از شروع تحریم‌های ایالات متحده - قبل از تمدید معافیت - مقامات منصوب دهلی‌نو در شرکت بنادر جهانی هند (IPGL) که مدیریت بندر چابهار را بر عهده دارند، استعفا دادند و وب‌سایت آن از دسترس خارج شد. در فوریه امسال، دولت هند در اولین حذف بودجه در تقریباً یک دهه گذشته، هیچ پولی را برای چابهار در بودجه سالانه خود اختصاص نداد.

به گفته راجان کومار، استاد مطالعات بین‌الملل در دانشگاه جواهر لعل نهرو دهلی نو،  هند چاره دیگری جز صبر کردن برای پایان خصومت‌ها در خاورمیانه ندارد. کومار گفت: «تا زمانی که درگیری‌ها پایان نیابد و ایران تحت تحریم‌های سنگین باقی بماند، هند انتخاب زیادی ندارد».

کنفرانس مطبوعاتی بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل و نارندرا مودی، همتای هندی او، ۲۶ فوریه ۲۰۲۶، در بیت‌المقدس/ عکس از خبرگزاری فرانسه

طبق گزارش‌ها، دهلی نو به دنبال انتقال سهام منطقه آزاد تجاری دولتی IPGL چابهار به یک نهاد ایرانی برای عملیات بوده است. با این حال، هنوز هیچ توافقی حاصل نشده است. تحلیل‌گران می‌گویند چنین انتقالی می‌تواند به هند اجازه دهد تا هر زمان که تحریم‌ها علیه ایران در آینده لغو شود، به نقش خود در مدیریت عملیات بندر بازگردد.

به گفته مایکل کوگلمن، پژوهشگر ارشد جنوب آسیا در شورای آتلانتیک: «چابهار در چند سال گذشته واقعاً به یک قمار بازنده تبدیل شده است. از این نظر، واقعاً یک دارایی آسیب‌دیده است». او به الجزیره گفت: «ممکن است سناریوهایی وجود داشته باشد که هند بتواند فرصتی را انتخاب کند، اما با جنگ در ایران و احتمال ادامه تنش‌ها با ایالات متحده، روابط به شدت متشنج خواهد ماند».  کوگلمن گفت، بنابراین، اگر هند بخواهد با بندر چابهار پیش برود، با چالش تحریم‌های سختی روبرو خواهد شد: «اجتناب از خطر تحریم‌های ایالات متحده برای آن به طور فزاینده‌ای دشوار خواهد بود». به گفته کوگلمن، در بهترین حالت، هند یک بازی طولانی را انجام خواهد داد و به دنبال بازگشت به بندر چابهار خواهد بود. وی افزود، در بدترین حالت، «دهلی نو به این نتیجه خواهد رسید که باید ضررهای خود را بپذیرد و عقب‌نشینی کند».

با این حال، انور عالم، پژوهشگر ارشد بنیاد هندی چشم‌انداز سیاست، معتقدست که تصمیم نهایی هند در مورد چابهار به اولویت‌های آن بستگی دارد. او گفت هند می‌تواند تحریم‌ها را مدیریت کند و بدون خروج از چابهار، با آمریکا و ایران به توافق برسد. اما اگر حفظ حمایت ترامپ و [بنیامین] نتانیاهو [نخست‌وزیر اسرائیل] برای دولت هند اولویت بیشتری نسبت به حفظ کنترل چابهار داشته باشد، پس خروج تنها گزینه است.