به گزارش اکوایران، در شرایطی که عربستان سعودی و مصر با پیشنهاد پیمان دفاعی چهارجانبه از سوی ترکیه و پاکستان مواجه شدهاند، به نظر میرسد ریاض و قاهره با این ماجرا محتاطانهتر برخورد میکنند.
ائتلاف نظامی مصر، سعودی، ترکیه و پاکستان چقدر شدنی است؟
به نوشته المانیتور، تلاش ترکیه برای تشکیل یک ائتلاف امنیتی با سعودی، مصر و پاکستان با موانعی روبهرو شده است؛ هرچند این ایده از زمان جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران و در پی افزایش تعاملات دیپلماتیک، شتاب بیشتری گرفته است.
اکوایران: درحالیکه مذاکرات ایالات متحد و ایران در جریان است، اسلامآباد میان میانجیگری و نقش نظامیِ روبهرشد در پادشاهی سعودی توازن برقرار میکند.
آنکارا مدتهاست که امکان چنین ائتلافی را بهعنوان بخشی از تلاشی گستردهتر برای پوشش ریسک بیثباتی منطقهای و کاهش وابستگی به چارچوبهای تحت رهبری غرب بررسی میکند. بااینحال، تفاوت در برداشت تهدید میان این چهار کشور، اختلافات سیاسی بر سر منازعات منطقهای، تعهدات ترکیه در قبال ناتو و سطح نابرابر هماهنگی نظامی، تلاشها برای تبدیل این ابتکار به یک مشارکت رسمی و ساختارمند را پیچیده کرده است.
بازدارندگی جدید در شرایط جدید
عربستان سعودی و پاکستان در ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۵ یک پیمان راهبردی دفاعی امضا کردند که یک چارچوب امنیت جمعی را رسمی میکند؛ بهگونهای که حمله به یکی، حمله به هر دو تلقی میشود.
محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی و شهباز شریف، نخست وزیر پاکستان، در روز امضای توافقنامه دفاعی، در ریاض، ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۵، یکدیگر را در آغوش میگیرند / عکس از خبرگزاری عربستان سعودی
این اقدام بهطور گسترده بهعنوان تلاشی از سوی ریاض برای تقویت بازدارندگی و متنوعسازی شراکتهای نظامیاش، پس از آنچه عقبنشینیهای آمریکا در منطقه تلقی میشود، دیده شده است. این توافق در زمانی حاصل شد که رقابت راهبردی و اقتصادی میان عربستان سعودی و امارات متحده عربی شدت گرفته بود و یمن بهعنوان یکی از خطوط گسل اصلی مطرح بود.
نشریه بلومبرگ در ماه ژانویه گزارش داد که ترکیه بهصورت یکجانبه در حال بررسی پیوستن به چارچوب سعودی-پاکستانی است. بااینحال، پیش از سفر ماه فوریه رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، به سعودی، مقامات سعودی گفتند که مشارکت احتمالی ترکیه در دستور کار نیست.
پاکستان که از پیش روابط دفاعی نزدیکی با ترکیه دارد، به نظر میرسد پذیرای هماهنگی امنیتی ژرفتری باشد؛ اما گزارشها حاکی از آن هستند که عربستان سعودی در این رابطه محتاطتر است. این کشور نگران پیچیدهتر شدن موقعیت حساس خود در قبال اسرائیل و مایل به حفظ انعطافپذیری در شراکتهای امنیتیاش، بهجای تعهد به یک بلوک گستردهتر است.
جنگ ایران و دورنمای ائتلاف نظامی
درحالیکه ترکیه همچنان تلاش خود برای ایجاد یک ائتلاف منطقهای را پیگیری میکرد، هماهنگی دیپلماتیک میان چهار کشور در جریان جنگ ایران که در ۲۸ فوریه آغاز شد، شدت گرفت. وزرای خارجه در حاشیه «مجمع دیپلماسی آنتالیا» (۱۷ تا ۱۹ آپریل) دیدار کردند و این امر گمانهزنیها پیرامون یک ائتلاف امنیتی منطقهای احتمالی را تقویت کرد. این دیدار پس از مذاکراتی در اسلامآباد در ۲۹ مارس و پیش از آن در ریاض، سومین نشست آنها بود.
این گروه کشورهایی را گرد هم میآورد که دارای ظرفیت نظامی قابل توجه، گستره جغرافیایی و وزن سیاسی هستند و در عین حال روابط کاری قابل قبولی با یکدیگر دارند. از شرق مدیترانه تا اقیانوس هند، ترکیه، سعودی، مصر و پاکستان چندین عرصه راهبردی را در بر میگیرند و امکان هماهنگی فرامنطقهای را فراهم میکنند. آنها همچنین نقاط قوت مکملی ارائه میدهند — از صنایع دفاعی و ارتشهای بزرگ تا اهرمهای انرژی و کنترل مسیرهای کلیدی تجارت.
هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، در حاشیه پنجمین «مجمع دیپلماسی آنتالیا» در تاریخ ۱۷ آوریل ۲۰۲۶، میزبان سومین نشست وزرای امور خارجه ترکیه، مصر، پاکستان و عربستان سعودی بود/ عکس از وزارت خارجه جمهوری ترکیه
به گفته کارشناسانی که با المانیتور گفتوگو کردهاند، یک بلوک دفاعی و امنیتی احتمالی میان آنکارا، قاهره، اسلامآباد و ریاض ظرفیت قابل توجهی دارد. بااینحال، هیچیک از این چهار کشور — بهجز ترکیه — بهگونه آشکار از این ایده حمایت نکردهاند و مواضعشان متفاوت است. پاکستان به نظر میرسد پذیراتر باشد، حال آنکه سعودی و مصر محتاطتر باقی ماندهاند.
زیشان شاه، تحلیلگر نهاد تنظیم مقررات صنعت مالی در واشینگتن، میگوید که فرصتهای همکاری دفاعی بیشتر میان ترکیه، پاکستان، سعودی و مصر پس از جنگ ایران افزایش یافته است. او گفت: «چنین آرایش چهارجانبهای به این معنا خواهد بود که برای نخستین بار در بیش از ۱۰۰ سال، کشورهای منطقه مسئولیت امنیت منطقه را خودشان بر عهده میگیرند.»
اکوایران: آشفتگی سیاست خارجی ترامپ و اختلالات گسترده ناشی از جنگ علیه ایران، فوریت تازهای به این ایده داده که «قدرتهای میانه» باید کمتر به قدرتهای بزرگ جهانی تکیه کنند و در عوض با همسایگان خود برای مدیریت مناطقشان به همکاری بپردازند.
البته این ائتلافی که ترکیه مطرح کرده است، قرار نیست جایگزین معماری امنیتی گستردهتر منطقه شود. بلکه نشانهای از حرکت بهسوی مالکیت بیشتر منطقهای است، بهگونهای که این چهار کشور در مدیریت بحرانها و تهدیدات مشترک هماهنگی نزدیکتری داشته باشند و کمتر به قدرتهای خارجی متکی باشند.
هر کشوری چه در چنته دارد؟
هر یک از این کشورها قابلیتهای متمایزی را به چنین ترتیبی میافزاید. ترکیه دارای دومین ارتش بزرگ ناتو و یک صنعت دفاعی در حال رشد سریع است که ظرفیت نظامی کلی گروه را تقویت میکند. بر اساس دادههای مؤسسه بینالمللی پژوهشهای صلح استکهلم، آنکارا در سال ۲۰۲۵ یازدهمین صادرکننده بزرگ تسلیحات در جهان بوده و ۱.۸ درصد از فروش جهانی را به خود اختصاص داده است؛ یعنی کموبیش دو برابر سهم آن در دوره ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۰.
مصر و پاکستان نیز جمعیتهای بزرگ و ارتشهای سزاوار توجهی دارند؛ از جمله برخی از بزرگترین ناوگانهای هوایی رزمی در منطقه متعلق به این دو کشور است. سعودی نیز وزن مالی و اهرم انرژی را بهعنوان بزرگترین صادرکننده نفت جهان به این مجموعه میافزاید. در مجموع، این چهار کشور نزدیک به ۵۰۰ میلیون جمعیت و تولید ناخالص داخلی اسمی بیش از ۳.۳ تریلیون دلار دارند.
چالشهای پیش روی چنین ائتلافی
چالشهای پیش روی چنین ائتلافی میتواند مانع جدی ایجاد کرده و حتی بر فرصتها غلبه کند. تفاوت در رویکردها نسبت به تهران یکی از شکافهای اصلی است. برداشت سعودی از تهدید، پس از مواجهه مستقیم با حملات ایران سختتر شده است، درحالیکه ترکیه و پاکستان مواضع منعطفتری در پیش گرفتهاند و روابط کاری خود با تهران را نگاه داشتهاند. این اختلاف، تدوین یک دکترین راهبردی مشترک را دشوار میگرداند و هماهنگی در موضوعاتی مانند بازدارندگی، تشدید تنش و پاسخ به بحران را پیچیده میسازد.
هماهنگی با ناتو: تعهدات ترکیه به ناتو نیز وضعیت را پیچیدهتر میکند. بر اساس ماده ۵ ناتو، حمله به یک عضو، حمله به همه تلقی میشود؛ که این پرسش را مطرح میکند که آنکارا چگونه تعهدات خود به شرکای غربی را با ترتیبات منطقهای جدید متوازن خواهد کرد؟ همراستایی نزدیکتر با یک بلوک خارج از ناتو میتواند در زمینه هماهنگی، تبادل اطلاعات و قواعد درگیری اصطکاک ایجاد کند. هرگونه تفاوت در اولویتها ممکن است ترکیه را در موقعیتی دشوار قرار دهد تا میان انتظارات متضاد متحدان غربی و شرکای منطقهای خود توازن برقرار کند، بهویژه در هنگامه بحران یا تشدید تنش.
موضوع اسرائیل: اسرائیل نیز عامل پیچیدهکننده دیگری است. درحالیکه پاکستان اسرائیل را به رسمیت نمیشناسد و مقامات ارشد آن لحن تندی اتخاذ کردهاند، موضع شدیداً انتقادی آنکارا در قبال اسرائیل از زمان جنگ غزه تشدید شده است. وزیر دفاع پاکستان، خواجه آصف، اوایل این ماه اسرائیل را «شر» و «نفرین بشریت» توصیف کرد، در کنار اتهامات مکرر اردوغان مبنی بر اینکه اسرائیل در غزه «نسلکشی» انجام میدهد.
در چنین فضایی، احتمالاً مقامات اسرائیلی هرگونه همگرایی میان ترکیه، پاکستان، سعودی و مصر را با بدگمانی نگاه خواهند کرد. در ماه فوریه، بنیامین نتانیاهو به گسترش همکاریهای اسرائیل با شرکای منطقهای، از جمله امارات متحد عربی و بحرین، اشاره کرد.
پیشینه روابط نه چندان مطلوب: عمق و پایداری روابط میان آنکارا، قاهره، اسلامآباد و ریاض نیز چالش دیگری است. تنشهای تاریخی همچنان پابرجاست. به گفته وُلکان ایپک، استاد علوم سیاسی و روابط بینالملل در دانشگاه یدیتپه، اختلافات ژئوپلیتیکی میان ترکیه و مصر ریشهدار است و با برکناری محمد مرسی، رئیسجمهور اخوانالمسلمین، در سال ۲۰۱۳ بهدست عبدالفتاح السیسی تشدید شد.
پشتیبانی ترکیه از اخوانالمسلمین که در مصر و عربستان سعودی یک گروه تروریستی بهشمار میآید، موجب شکافی دهساله با قاهره و ریاض شد. روابط با سعودی نیز بهدلیل حمایت آنکارا از این گروه تضعیف شد. بااینهمه، ترکیه از اواخر ۲۰۲۰ در چارچوب تلاش گستردهتری برای بهبود روابط با قدرتهای منطقهای، از جمله ریاض، ابوظبی و قاهره، حمایت خود از اخوانالمسلمین را کاهش داده است، تا انزوای خود را پایان دهد و برای اقتصاد آسیبدیدهاش سرمایهگذاری جذب کند.
از چپ: بدر عبدالعاطی، وزیر خارجه مصر؛ هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه؛ فیصل بن فرحان آل سعود، وزیر خارجه سعودی؛ و محمد اسحاق دار، وزیر خارجه پاکستان، ۱۹ مارس ۲۰۲۶ در ریاض/ عکس از وزارت خارجه پادشاهی سعودی
دشواری دستیابی به یکپارچگی نظامی: چالش دیگر، محدود بودن یکپارچگی نظامی است. این چهار کشور بهندرت رزمایشها یا عملیاتهای مشترک انجام دادهاند، که منجر به سطح پایین هماهنگی عملیاتی و نبود ساختار فرماندهی مشترک شده است و اجرای اقدامات هماهنگ را در عمل دشوار میکند.
ترکیه و مصر در سال ۲۰۲۵ یک توافق همکاری نظامی امضا کردند و از آن زمان رزمایشهای مشترکی، از جمله در لیبی، جایی که پیشتر از طرفهای مخالف حمایت میکردند، برگزار کردهاند. ایپک افزود که در شرایط افزایش عدم قطعیت منطقهای، آنکارا و قاهره احتمالاً همکاری خود را تعمیق خواهند کرد، نه اینکه به رقابت بازگردند. او گفت: «در برابر افزایش تهاجم اسرائیل و نیاز به شرکا در شرق مدیترانه، ترکیه و مصر آغاز به بازتنظیم روابط خود کردهاند.»
به گفته زیشان شاه: «در میان این چهار کشور، پاکستان و ترکیه بهدلیل روابط طولانیمدت در سطح نظامی و اطلاعاتی، بیشترین سطح هماهنگی عملیاتی را دارند. همچنین همکاری نظامی سزاوار توجهی میان پاکستان و سعودی وجود دارد.» بااینحال او به این نیز اشاره کرد که سعودی روابط نظامی عمیقی با مصر یا ترکیه ندارد و مصر نیز با سه کشور دیگر چنین روابطی ندارد: «ایجاد این سطح از همکاری زمانبر خواهد بود.»
تجربه رزمی متفاوت: تجربه رزمی نیز در میان این چهار کشور نابرابر است. ترکیه بهطور مستقیم در سوریه جنگیده و در جمهوری آذربایجان، لیبی و اوکراین از طریق تسلیحات و آموزش از متحدان و نیروهای نیابتی حمایت کرده است. پاکستان درگیر روندهای مداوم درگیری با هند و افغانستان بوده است. در مقابل، مصر و سعودی در سالهای اخیر تجربه رزمی محدودی داشتهاند، بهجز کارزار هوایی ریاض و عملیات زمینی محدود در جنگ داخلی یمن.
زیشان شاه هشدار میدهد: «در نتیجه، چهبسا وضعیتی پیش آید که در مراحل اولیه، ترکیه و پاکستان ناچار شوند بخش عمده بار را بر دوش بکشند تا زمانی که مصر و سعودی بتوانند سطح توان نظامی خود را ارتقا بخشند.
