به گزارش اکوایران و به نقل از المانیتور، همزمان با آغاز مذاکرات با میانجیگری پاکستان در اسلامآباد برای پایان دادن به جنگ آمریکا و ایران، جنگندههای پاکستانی در ۱۱ آپریل در سکوت در یک پایگاه هوایی سعودی فرود آمدند؛ نشانهای از اینکه اسلامآباد در حال آمادهسازی برای ایفای نقشی بزرگتر و بلندمدت در امنیت خلیج فارس است. رسانه العربیالجدید نیز در گزارشی با همین موضوع میگوید، اعزام نیروهای نظامی پاکستان بهعنوان اقدامی در راستای تقویت پیمان دفاعی ۲۰۲۵ این کشور با سعودی، در بحبوحه جنگ ایالات متحد و اسرائیل با ایران، تفسیر شده است. وزارت دفاع سعودی اعلام کرد که این هواپیماهای نظامی—ترکیبی از جنگندهها و هواپیماهای پشتیبانی—روز شنبه در پایگاه هوایی ملک عبدالعزیز در استان شرقی این کشور فرود آمدند.
تلاش پاکستان برای ایفای دو نقش متضاد
به نوشته المانیتور، طبق اعلام وزارت دفاع سعودی، این هواپیماها در چارچوب «توافق دفاع متقابل راهبردی (SMDA)» مورخ سپتامبر ۲۰۲۵ میان اسلامآباد و ریاض مستقر شدهاند. هرچند این اقدام پس از حملات اخیر به سعودی انجام شده، اما تأخیر در این استقرار که شش هفته پس از نخستین حملات به این کشور رخ داده، نشاندهنده حرکتی حسابشده از سوی پاکستان برای ایجاد توازن میان نقش میانجیگری خود در مذاکرات ایالات متحد و ایران از یک طرف و تعهد امنیتی روبهافزایش به خلیج فارس از طرف دیگر است.
از زمان آغاز جنگ اسرائیل و ایالات متحد با ایران در ۲۸ فوریه، پادشاهی سعودی هدف چندین موج حملات موشکی و پهپادی قرار گرفته، هرچند این حملات نسبت به حملات علیه قطر و امارات متحد عربی کمتر بودهاند.
اگرچه اسلامآباد موفق شد میان ایالات متحد و ایران آتشبس برقرار کند، اما تنها چند ساعت بعد در ۷ آپریل، پهپادها و موشکها مجتمع پتروشیمی الجبیل را هدف قرار دادند و پس از آن اسلامآباد برای اطمینانبخشی به ریاض وارد عمل شد.
از همکاری نزدیک تا پیمان رسمی
روابط دفاعی سعودی و پاکستان بسیار پیش از توافق ۲۰۲۵ شکل گرفته و این توافق عملاً دههها همکاری نظامی نزدیک را رسمی کرده است. بااینحال، آنچه در این توافق تازه است، گسترش مقیاس و شفافیت عملیاتی همکاریهاست، بهویژه در استقرار جنگندهها و سامانههای پیشرفته پدافند هوایی.
پاکستان از دهه ۱۹۶۰ نقش مرکزی در تقویت توان نظامی سعودی داشته و آموزش و پشتیبانی مشاورهای به نیروی هوایی سلطنتی این کشور ارائه کرده است. نخستین توافق رسمی دفاعی میان دو کشور در سال ۱۹۶۷ امضا شد که این همکاری را نهادینه ساخت و به تبادلات مستمر نظامی و رزمایشهای مشترک انجامید؛ بهگونهای که هزاران خلبان و نظامی سعودی در پاکستان آموزش دیدند.
این رابطه در سال ۱۹۸۲ با تأسیس نیروهای مسلح سعودی بهگونهای قابل توجه تعمیق یافت و امکان استقرار گسترده نیروهای پاکستانی در این کشور را فراهم کرد. در طول دههها، حضور نیروهای پاکستانی در محل بین حدود ۱۰ تا ۲۰ هزار نفر در نوسان بوده است. از سال ۲۰۱۷ نیز ژنرال پیشین ارتش پاکستان، راحیل شریف، ریاست ائتلاف نظامی اسلامی ضدتروریسم به رهبری سعودی را بر عهده دارد و این امر نقش اسلامآباد را در ساختار امنیتی پادشاهی سعودی بیش از پیش تثبیت کرده است.
توافق SMDA میتواند شراکت سعودی و پاکستان را به سطحی تازه ارتقا دهد. هرچند آمار رسمی منتشر نشده، برخی ارزیابیها نشان میدهند که استقرار نیروهای پاکستانی در سعودی ممکن است بر اساس این پیمان به ۵۰ هزار نفر یا بیشتر افزایش یابد. مفادِ عمداً مبهم این توافق که فاقد آستانههای مشخص و بندهای فعالسازی خودکار است، به دو طرف فضای قابل توجهی را برای مانور راهبردی میدهد و امکان میدهد این شراکت در پاسخ به تهدیدات منطقهای گسترش یابد؛ بیآنکه طرفین به تعهدات سخت و انعطافناپذیر مقید شوند.
مذاکرات اسلامآباد
فعالسازی SMDA با یک لحظه دیپلماتیک حساس در اسلامآباد همزمان شد: نخستین تعامل سطحبالای ایالات متحد و ایران از سال ۱۹۷۹ که در جریان یک آتشبس شکننده دو هفتهای رخ داد. این همزمانی تصادفی نبود. درحالیکه تلاشها برای آغاز مذاکرات پیش میرفت، پاکستان در حال موقعیتگیری بود تا هم مسیر دیپلماتیک و هم محیط امنیتی را شکل دهد.
با رسیدن جنگ به یک نقطه عطف، اهمیت مذاکرات بهگونهای نامعمول بالا بود. شکست آن میتوانست به تلافی گستردهتر ایران علیه کشورهای خلیج فارس که میزبان نیروهای آمریکایی هستند بینجامد و حتی سعودی را به یک رویارویی مستقیم بکشاند و دامنه درگیری را به یک جنگ منطقهای گستردهتر گسترش دهد.
چودری ناطق عبید، تحلیلگر امور راهبردی مستقر در کراچی، به المانیتور گفت که گزارشهای تأییدنشده درباره استقرار ۱۳ هزار نیروی پاکستانی همراه با تجهیزات هوایی نشاندهنده چیزی فراتر از همکاری نظامی معمول است. به گفته او چنین تحرکی «نشاندهنده استقرار دفاعی پیشدستانه در انتظار تشدید تنش» است. عبید تأکید کرد که اسلامآباد در حال گذار از یک «رویکرد سنتی توازن دیپلماتیک» به سوی نقشی نظامیتر و متعهدتر در امنیت خلیج فارس است و تأخیر در استقرار نشاندهنده یک راهبرد «مرحلهای و حسابشده» است.
او گفت پاکستان ابتدا دیپلماسی میان ایران و ایالات متحد را دنبال کرد و همزمان در پی دریافت تضمینهای اقتصادی و راهبردی از ریاض بود تا در صورت نیاز به ورود نظامی، پشتوانه لازم را داشته باشد. با تحقق این امر، اسلامآباد از همسویی زودهنگام با سعودی—که میتوانست نقش میانجی آن را تضعیف کند—پرهیز کرد. وی افزود که اگر تنشها بیشتر شود، وضعیت نظامی پاکستان میتواند بهسرعت تغییر کند: «داراییها از بازدارندگی به نقش فعال پدافند هوایی تغییر خواهند یافت و احتمالاً به مشارکت در حوزههای مختلف گسترش مییابند،» هرچند او تأکید کرد که اسلامآباد همچنان تلاش خواهد کرد تا از عملیات تهاجمی مستقیم پرهیز کند.
حیدر حسین، مشاور صنعت دفاعی و بنیانگذار شرکت تحلیلگریِ دیفنس گاردین اینترنشنال در کراچی، نیز این دیدگاه را تأیید کرد و گفت که رویکرد پاکستان نوعی «تشدید مرحلهای» است. او افزود استقرار فوری «به تلاشهای میانجیگری پاکستان پایان میداد». او زمانبندی این اقدام را بخشی از یک موازنه ژئوپلیتیکی گستردهتر توصیف کرد. به گفته او، ولیعهد سعودی، محمد بن سلمان، در ۱۲ مارس در جده میزبان عالیترین مقامات پاکستان بوده است که نشاندهنده هماهنگی قبلی است.
در این چارچوب، حسین استدلال کرد که هرگونه حمله دوباره به ایران نهتنها باعث تشدید درگیری میشود، بلکه اعتبار چارچوب میانجیگری منطقهای شامل مصر، پاکستان، سعودی و ترکیه را نیز تضعیف میکند و همزمان تهران را وادار میسازد تا مخاطرات جدیدی را در محاسبات خود لحاظ کند.
توازن میان ریاض و تهران
این موضوع قابل توجه است که اسلامآباد در تلاش برای ایجاد توازن میان تهران و ریاض، در ابتدا کوشید از راه ارسال پیامها بازدارندگی را ایجاد کند و نه از راه اقدام فوری نظامی.
در این چارچوب، در یک کنفرانس خبری مورخ ۳ مارس، وزیر امور خارجه پاکستان، اسحاق دار، گفت که شخصاً به وزیر امور خارجه ایران، عباس عراقچی، تعهد دفاع متقابل اسلامآباد با ریاض را یادآوری کرد.
این تضمینها اما کوتاهمدت بودند. در همان روزی که دار این اظهارات را بیان کرد، ایران پایگاههای ایالات متحد و یک تأسیسات مرتبط با سفارت ایالات متحد در این پادشاهی را هدف قرار داد.
حتی فراتر از جنگ کنونی، احتمالاً اسلامآباد به ایفای نقش پل ارتباطی میان تهران و ریاض ادامه خواهد داد. سعودی از ابتدای درگیری همراه با مصر، پاکستان و ترکیه در روند صلح مشارکت داشته و تماسها میان وزرای خارجه ایران و سعودی پس از مذاکرات اسلامآباد نیز ادامه یافته است.
اهرم اقتصادی ریاض
در هفتههای آینده، مادامیکه بیثباتی ادامه داشته باشد، احتمالاً پاکستان به افزایش حضور نظامی خود در سعودی ادامه خواهد داد،. توافق SMDA تصریح میکند که «هرگونه تجاوز به یکی از دو کشور بهعنوان تجاوز به هر دو تلقی خواهد شد،» اما جزئیاتی درباره چگونگی اجرا ارائه نمیدهد و شامل هیچ بند فعالسازی خودکاری نیست. در عمل، هرگونه گسترش نقش پاکستان نیازمند سرمایهگذاریهای مداوم در حوزه آماد، پدافند هوایی و پشتیبانی عملیاتی خواهد بود؛ احتمالاً در یک بازه زمانی طولانی و نامشخص.
در اینجا بُعد مالی اهمیت حیاتی پیدا میکند. تنها یک روز پیش از اجرای این توافق، وزیر دارایی سعودی، محمد بن عبدالله الجدعان، به اسلامآباد سفر کرد؛ سفری که نشاندهنده پشتیبانی اقتصادی قوی ریاض از پاکستان است.
این پشتیبانی گویا از هماکنون در حال تحقق است. پس از آنکه ابوظبی سپرده ۳.۵ میلیارد دلاری خود را که به تقویت ذخایر ارزی پاکستان کمک کرده بود، برداشت، سعودی و قطر با ۵ میلیارد دلار برای تمدید آن وارد عمل شدند. ریاض همچنین ۳ میلیارد دلار کمک تازه ارائه کرد.
این الگو تازه نیست. عربستان سعودی طی دههها بهعنوان یک تکیهگاه مالی برای پاکستان عمل کرده است: از کمک به تأمین مالی برنامه هستهای آن در دهه ۱۹۷۰ گرفته تا کاهش اثر تحریمهای اقتصادی در سال ۱۹۹۹؛ بنابراین، توافق SMDA نهتنها بر همکاری نظامی، بلکه بر یک رابطه اقتصادی دیرینه استوار است که امکان تحقق آن را فراهم میکند.
روابط تاریخی پاکستان و سعودی
در رابطه با همین موضوع رسانه العربی الجدید در گزارشی مشابه مینویسد: عربستان سعودی بارها با سرمایهگذاریها و وامها به اقتصاد پاکستان کمک کرده و همچنین در آموزش دینی این کشور نقش مهمی داشته و از مساجد و دیگر نهادهای اسلامی حمایت مالی کرده است. این پادشاهی خلیج فارس همچنین میزبان بیش از ۲.۵ میلیون پاکستانی مهاجر است که حوالههای مالی آنها نقش مهمی در تقویت اقتصاد شکننده پاکستان ایفا میکند. ریاض همچنین در چندین بحران سیاسی مرتبط با پاکستان مداخله کرده است. سال گذشته، عربستان به کاهش تنش میان پاکستان و همسایهاش هند کمک کرد. پاکستان اغلب نزدیکترین متحد غیرعربِ عربستان سعودی خوانده شده و اسلامآباد روابط با این کشور را «مهمترین شراکت دوجانبه» خود توصیف کرده است. از نظر نظامی، پاکستان در طول دههها هزاران سرباز سعودی را آموزش داده است.
چند روز پیشتر، نخستوزیر پاکستان، شهباز شریف، به سعودی اطمینان داده بود که کشورش «شانهبهشانه» با متحد خلیجی خود خواهد ایستاد. وزیر دارایی سعودی، محمد بن عبدالله الجدعان، در همان روزِ اعزام نیروها با نخستوزیر پاکستان و دیگر مقامات دیدار کرد.
