به گزارش اکوایران، سفر سهروزه ترامپ به چین، یعنی نخستین سفر یک رئیسجمهور ایالات متحده به این کشور از سال ۲۰۱۷ پر از تشریفات، چاپلوسیها و سلفیهای معذبکننده بود، اما نتوانست به توافق یا پیشرفتی درباره ایران منجر شود. در همین رابطه نشریه والاستریتژورنال در گزارشی مینویسد که توقیف کشتی امنیتی چینی توسط ایران نشان میدهد که لطف تهران به دوستانش هم حد و مرز دارد.
ترامپ زبان دیپلماتیک چین را پسندید
به نوشته المانیتور، ضربالمثل چینیِ «تواناییات را پنهان کن و منتظر زمان مناسب بمان» جملهای است که میتواند در ارتباط با جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران که اکنون وارد یازدهمین هفته خود شده و هنوز پایانی برای آن دیده نمیشود، مطرح شود و به سود پکن عمل کرده است.
اکوایران: بسیاری از تحلیلگران سیاسی معتقدند که سفر دونالد ترامپ به چین و دیدار او با شی جینگپینگ، نتوانست مواضع دولت چین در قبال ایران از جمله در رابطه با تنگه هرمز و موضوع برنامه هستهای ایران را از حد مواضع همیشگی این دولت فراتر ببرد.
نکته قابل توجه در رابطه با سفر ترامپ به چین این بود که در هیئت همراه ترامپ، جرد کوشنر و استیو ویتکاف، دو چهره اصلی مذاکرات با ایران، حضور نداشتند. همچنین، خود ترامپ نیز پیش از این سفر تلاش کرده بود تا انتظارات درباره هرگونه پیشرفت بزرگ در موضوع ایران را پایین بیاورد.
طبق بیانیه رسمی کاخ سفید، در جریان گفتوگوهای بیش از دو ساعته ترامپ و شی، دو طرف «توافق کردند که تنگه هرمز باید برای حمایت از جریان آزاد انرژی باز بماند.» کاخ سفید اعلام کرد: «رئیسجمهور شی همچنین مخالفت چین با نظامیسازی تنگه و هرگونه تلاش برای دریافت عوارض جهت استفاده از آن را روشن کرد و علاقه خود را برای خرید بیشتر نفت آمریکا بهمنظور کاهش وابستگی چین به تنگه در آینده ابراز داشت.»
بر اساس این بیانیه، هر دو کشور «توافق کردند که ایران هرگز نباید به سلاح هستهای دست پیدا کند.» ترامپ روز پنجشنبه به فاکسنیوز گفت که شی متعهد شده در طول جنگ تجهیزات نظامی در اختیار ایران قرار ندهد. ترامپ گفت: «او گفت که تجهیزات نظامی نخواهد داد. این حرف بزرگی است. امروز این را گفت.»
حقایقی فراتر از زبان دیپلماتیک
اما فراتر از زبان دیپلماتیک، هنوز شواهد اندکی وجود دارند که نشان دهند پکن آماده است رویکرد خود نسبت به ایران را بهصورت اساسی تغییر دهد.
در قلب این مسئله برای ایالات متحده، نقش چین بهعنوان مهمترین شریان اقتصادی تهران قرار دارد. چین همچنان بزرگترین خریدار نفت ایران است و با وجود تحریمهای آمریکا، نفت خام ایران را با تخفیفهای سنگین خریداری میکند.
ایران به برخی کشتیهای تجاری چینی اجازه داده است در طول جنگ از تنگه هرمز عبور کنند./عکس از رویترز
دولت ترامپ تلاش کرده تا در این زمینه بر چین فشار وارد کند. اسکات بسنت، وزیر خزانهداری ایالات متحده، هفته گذشته بهطور آشکارا از پکن خواست از نفوذ خود بر تهران برای کمک به بازگشایی تنگه هرمز استفاده کند؛ درحالیکه آمریکا پیشتر چند پالایشگاه چینی متهم به خرید نفت تحریمشده ایران را تحریم کرده است.
اما تعهد شی درباره تجهیزات نظامی چهبسا به گستردگیای که ترامپ روز پنجشنبه در گفتوگو با فاکسنیوز مطرح کرد، نباشد. چین معمولاً به ایران تسلیحات آشکار نظامی نمیدهد، بلکه بیشتر فناوریهای «دو منظوره» عرضه میکند؛ فناوریهایی که هم کاربرد غیرنظامی و هم نظامی دارند؛ برای نمونه، یک سامانه ماهوارهای چینی که ایران در سال ۲۰۲۴ به دست آورد و بعدها، بنا بر گزارش فایننشال تایمز، تهران از آن برای هدف قرار دادن پایگاههای نظامی آمریکا در جریان درگیری استفاده کرد.
پکن همچنین در موضوع تحریمها تا حدی اهرم فشار به دست آورد. ترامپ هنگام سوار شدن به هواپیمای ایر فورس وان در روز جمعه به خبرنگاران گفت که او و شی درباره تحریمهای آمریکا علیه پالایشگاههای نفت چین صحبت کردهاند و افزود: «خب، درباره آن صحبت کردیم و من طی چند روز آینده تصمیم خواهم گرفت.»
چه اتفاقی رخ نداد
بدون تردید پکن بر تهران نفوذ دارد؛ اما چین بیش از آنکه به کمک به ترامپ برای دستیابی به یک موفقیت دیپلماتیک بزرگ علاقهمند باشد، در پی حفاظت از منافع اقتصادی و انرژی خود است. در مقابل، ترامپ با فشار فزاینده داخلی برای تثبیت قیمت انرژی، جلوگیری از یک درگیری طولانی منطقهای و نشان دادن پیشرفت پیش از انتخابات روبهروست؛ اما چین میتواند صبور باشد. دلایل این امر را میتوان چنین بر شمرد:
- چین بهراستی درباره تنگه با ایران تعامل میکند، اما نه به شکلی که آمریکا میخواهد؛ خبرگزاریهای فارس و تسنیم روز پنجشنبه گزارش دادند که به برخی کشتیهای چینی اجازه عبور از تنگه هرمز داده شده است. فارس گزارش داد این مجوز پس از رایزنیهای دیپلماتیک وزیر خارجه چین و سفیر این کشور در تهران صادر شده است. مارین ترافیک (MarineTraffic)، اپلیکیشن رهگیری کشتی، نیز نشان داد که دستکم چهار کشتی مرتبط با چین طی ۲۴ ساعت گذشته از تنگه عبور کردهاند؛
- آمریکایی که درگیر بیثباتی در خاورمیانه باشد، منابع دیپلماتیک، نظامی و سیاسی کمتری برای رقابت در منطقه هند-اقیانوس آرام در اختیار خواهد داشت. این بدان معنا نیست که پکن خواهان جنگی کنترلنشده در منطقه یا اختلال طولانیمدت در جریان انرژی و کشتیرانی خلیج فارس است؛ زیرا هر دو مورد میتوانند اقتصاد خود چین را تهدید کنند؛ اما چین همچنین انگیزه چندانی ندارد که به واشنگتن برای حل سریع بحرانی کمک کند که توجه آمریکا را به خود مشغول کرده است؛
- این درگیری در حال ایجاد فرصتهای دفاعی برای پکن در خلیج فارس است. واشنگتنپست روز پنجشنبه به نقل از یک گزارش اطلاعاتی آمریکا نوشت که چین به متحدان عرب آمریکا در خلیج فارس تسلیحات فروخته است؛ در شرایطی که آنان برای دفاع از پایگاههای نظامی و زیرساختهای نفتی خود در برابر حملات موشکی و پهپادی ایران با مشکل مواجه بودند؛
- حتی اگر پکن مایل بود فشار بیشتری بر تهران وارد کند، باز تضمینی وجود ندارد که بتواند ایران را وادار به تبعیت کند. رابطه چین با ایران تا حد زیادی رابطهای معاملهمحور است. برای مثال، کویت روز سهشنبه ادعا کرد که یک واحد وابسته به سپاه در اول ماه مه تلاش کرده بود به جزیره بوبیان نفوذ کند؛ جزیرهای که بندر مبارک الکبیر، یکی از پروژههای بزرگ زیرساختی با مشارکت چین، در آن قرار دارد.
اکوایران: چین خواستار آتشبس و بازگشایی مسیر دریایی شد، درحالیکه دونالد ترامپ گفت شی جینپینگ درباره پایان دادن به جنگ ایران «احساس بسیار مشابهی» دارد.
افزون بر این، مقامهای ایرانی نگراناند که میانجیگری چین به راهی برای نرمتر جلوه دادن خواستههای آمریکا تبدیل شود.
در مجموع، میتوان گفت که دستاوردهای چین از جنگ ایران در کوتاهمدت و میانمدت بیش از زیانهایش است، اما این توازن مشروط است. اقتصاد چین که بهشدت وابسته به صادرات است، در برابر اختلال در مسیرهای جهانی کشتیرانی و بیثباتی طولانیمدت در بازار انرژی آسیبپذیر است و بنابراین ادامهدار شدن جنگ میتواند بهطور فزایندهای برای پکن پرهزینه شود.
گزارشی از توقیف یک کشتی چینی
در همین شرایط والاستریتژورنال گزارش داده ایران یک کشتی پشتیبانی متعلق به یک شرکت امنیتی چینی را در نزدیکی تنگه هرمز توقیف کرد؛ اقدامی که به نظر میرسد پیامی باشد مبنی بر اینکه تهران حاضر نیست حتی برای کشتیهایی که به نمایندگی از مهمترین حامی جهانیاش تردد میکنند، حفاظت مسلحانه را بپذیرد.
این نخستین مورد شناختهشده توقیف یک کشتی امنیتی خصوصی از زمان آغاز جنگ میان آمریکا و ایران بود. این اتفاق همچنین در زمانی حساس رخ داد. سینوگارد مارین سکیوریتی، شرکت مالک کشتی، اعلام کرد که مقامهای ایرانی روز پنجشنبه این شناور را توقیف کردند؛ همان روزی که رئیسجمهور ترامپ در پکن با شی جینپینگ دیدار کرد.
جلب کمک شی برای اعمال فشار بر ایران جهت پذیرش شرایط توافق، یکی از اولویتهای اصلی ترامپ بود. یک روز پیش از آن، یک نفتکش چینی اجازه یافته بود که از تنگه عبور کند؛ اقدامیکه ایران آن را نتیجه توافقی برای عبور برخی کشتیهای چینی توصیف کرده بود.
به گفته صنم وکیل، مدیر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در اندیشکده چتم هاوس: «اجازه عبور به کشتیهای تجاری، درحالیکه شناورهای امنیتی بازداشت میشوند، راهی است برای یادآوری به چینیها که چه کسی کنترل هرمز را در دست دارد و اینکه حتی نباید به فکر تأمین امنیت مستقل خود باشند.»
کشتی توقیفشده، هوی چوان، تحت پرچم هندوراس حرکت میکرد و در نزدیکی ورودی تنگه هرمز، حدود ۳۸ مایل دریایی در شمالشرقی فجیره در امارات متحده عربی، لنگر انداخته بود. شرکت ثبتشده در هنگکنگ، سینوگاردز، اعلام کرد که مقامهای مربوطه در ایران درخواست «ارائه مدارک و بازرسی انطباق» کرده بودند و سپس کشتی هوی چوان را به آبهای ایران منتقل کردند.
درباره شرکت امنیت کشتیرانی چینی
مطابق تارنمای این شرکت، سینوگارد نگهبانان مسلحی برای حفاظت از کشتیهایی که از فجیره و پنج نقطه دیگر در آسیا و آفریقا حرکت میکنند، تأمین میکند. ویدیویی در این تارنما، دو کارمند سینوگارد را نشان میدهد که با قایق تندرو به یک نفتکش در خلیج عمان نزدیک میشوند؛ نفتکشی که نام و نشان شرکت دولتی کشتیرانی چین، Cosco Shipping، روی آن دیده میشود. این افراد که در ویدیو بهعنوان نظامیان سابق نپالی و اوکراینی معرفی شدهاند، تفنگهای تهاجمی شبیه ایکا-47، مهمات، جلیقه ضدگلوله و کلاهخود نظامی حمل میکنند.
محدودیتهای مربوط به حمل سلاح در بنادر حاشیه خلیج فارس و دریای عمان باعث شده شرکتهای امنیتی مجبور باشند سلاحهای خود را در دریا و روی زرادخانههای شناور نگهداری کنند. تصویری در تارنمای سینوگارد دهها قبضه سلاح تهاجمی را روی یکی از این شناورها نشان میدهد.
سربازان شرکت خصوصی امنیت کشتیرانی چینی سینوگاردز/عکس از تارنمای شرکت
شرکت سینوگارد را ماریو یون ژو در سال 2013 تأسیس کرد؛ فردی که مطابق پروفایل لینکدینش، حقوق کشتیرانی را در دانشگاه دریایی شانگهای خوانده و مدیرعامل یک شرکت امنیتی قراردادی در عراق بوده است.
ژو از اظهار نظر درباره اینکه آیا کشتی هوی چوان هنگام توقیف بهعنوان زرادخانه شناور فعالیت میکرد یا نه، خودداری کرد. او به والاستریت ژورنال گفت: «سینوگارد مطابق مجوزهای قابل اجرا از سوی دولت صاحب پرچم و الزامات نظارتی مرتبط با حوزه عملیاتی خود» فعالیت میکند.
بر اساس پایگاه داده کشتیرانی اکوسیس، سینوگارد همچنین مالک شناور سانی اوشن مستقر در هندوراس است؛ یک زرادخانه شناور که در سال ۲۰۲۴ موفق شد حمله حوثیهای یمن در دریای سرخ را دفع کند.
به گفته تحلیلگران هر کشتی خارجی حامل سلاح در نزدیکی ایران در زمان جنگ، احتمالاً بدگمانی ایجاد میکند. به گفته کریستوفر اسپیرین، استاد مطالعات دفاعی در کالج نیروهای مسلح کانادا، ممکن است ایران از برنامههای خاص خدمه این کشتی یا از الگویی که برای دیگران ایجاد میکرد، نگران شده باشد.
سخنگوی وزارت خارجه چین از اظهار نظر خودداری کرد و گفت هیچ خدمه چینیای در کشتی هوی چوان حضور نداشته است. سخنگوی نمایندگی ایران در سازمان ملل در نیویورک نیز به درخواست برای اظهارنظر پاسخ نداد.
واگنر چینی؟
کاخ سفید اعلام کرد که ترامپ و شی در گفتوگوهای خود در پکن توافق کردهاند که تنگه هرمز باید یک آبراه آزاد باقی بماند و ایران نباید بتواند برای استفاده از مسیرهای کشتیرانی هزینه دریافت کند.
به گفته تیموتی هیث، بنیانگذار شرکت پژوهشی دفاعی پرسپتوم، اگرچه ممکن است دیپلماتهای چینی برای آزادسازی کشتی سینوگارد با مقامهای ایرانی وارد مذاکره شوند، اما از نگاه پکن این ماجرا احتمالاً هنوز فاصله زیادی با یک بحران بزرگ دارد.
شرکت سینوگارد در مطالب تبلیغاتی خود تأکید میکند که هیچ ارتباطی با دولت یا ارتش ندارد، هرچند در فهرست مشتریانش چندین گروه بزرگ و حساس تجاری متعلق به دولت چین، از جمله شرکتهای دولتی کشتیرانی، دیده میشود.
چین بهطور سنتی اجازه نمیداد شرکتهای امنیتی خصوصی با سلاح کار کنند و ارتش این کشور نیز سابقهای مشابه نیروی دریایی آمریکا در عملیات جهانی نداشته است؛ اما در حدود سال ۲۰۱۰، با افزایش دزدی دریایی سومالی، این موضوع برای شرکتهای کشتیرانی چینی به مشکل تبدیل شد و پکن اجازه تأسیس شرکتهای خصوصی را تحت دستورالعملهای سختگیرانه صادر کرد.
هیث گفت: «برای تأمین امنیت در سراسر جهان، بهویژه شرکتهای دولتی چین تمایل داشتهاند به این شرکتهای امنیتی خصوصی تکیه کنند.» او افزود برخی از این شرکتها را خود شرکتهای کشتیرانی ایجاد کردهاند و اکنون چند ده شرکت از این نوع فعالیت میکنند.
الساندرو آردوینو، پژوهشگر وابسته به مؤسسه سلطنتی خدمات متحد (RUSI) در لندن، گفت بازیگران امنیتی خصوصی چینی «از بازیگرانی حاشیهای به ابزاری مهم در معماری مدیریت ریسک برونمرزی پکن تبدیل شدهاند.»
حضور شرکتهای امنیتی خصوصی چین بسیار محتاطانهتر از گروه واگنر روسیه بوده است؛ گروهی که در بخشهایی از آفریقا نقش ارتش سایه روسیه را ایفا میکرد یا شرکت آمریکایی بلکواتر که پشتیبانی لجستیکی مداخلات خارجی آمریکا را بر عهده داشت. به گفته آردوینو: «پکن همچنان عمیقاً نسبت به واگذاری خشونت خارج از کنترل حزب کمونیست بدبین است.»
